کلیات
حضرت امام غالباً بعنوان یک فقیه و عالم دینى شناخته شده است اما اندیشه و سخنان ایشان منحصر به بُعد فقهى و سیاسى ایشان نبوده است. حضرت امام در عرصههاى اخلاقى، سیاسى، فلسفى و عرفانى نیز صاحب اندیشه و نظر بود و این بُعد اخیر (عرفانى) از محورىترین ابعاد شخصیتى ایشان به شمار مىرفته است. عرفان از منظر حضرت امام، استقرار و استمرار حاکمیت حق به روح و زندگى انسان است که موجب تعالى وجود آدمى و تحقق نوعى پاکى و پیراستگى از تعلقات غیرالهى است. در این عرصه، عشق در منظومه معرفتى و عملى عارفان الهى، جایگاهى ویژه دارد.
واژه شناسى
کلمه عشق از عَشَق مشتق شده است و آن گیاهى است که در درخت مىپیچد و آب درخت را فروخوردن گیرد پس لون او زرد کند، پس ثمره از او بازگیرد، پس برگ او بریزاند، پس خشک گرداند (فرهنگ دیوان امام) ... کلمه عشق غالباً در زبان محاوره به معناى حُب، وُدّ، ولى، ... مىباشد اما معناى اصطلاحى آن دوست داشتن بیش از حد (افراطى) است.
واژه عشق در قرآن کریم بکار نرفته است اما واژه مترادف آن یعنى «حُبّ» در قرآن استعمال شده است: ان کنتم تحبون الله فاتبعونى یحببکم الله (آلعمران- 3) اگر خدا را دوست دارید پس از من اطاعت کنید، خداوند شما را نیز دوست مىدارد.
عشق چون به کمال رسد قوا را ساقط گرداند و حواس را از منافع منع کند و طبع را از غذا بازدارد و میان محب و خلق ملال افکند و از صحبت غیردوست سامت گیرد و همه معانى از نفس او جذب کند، یا بیمار گردد و یا دیوانه ... (فرهنگ دیوان امام به نقل از شرح تعرف 3: 74)
حضرت امام در تعریف عشق و محبت، از تعاریف حدى و رسمى پرهیز کرده و به چشیدن و شهود آن تأکید مىنماید:
غم مخور اى دل دیوانه که راهت ندهند
پیش سالک نبود فرق ز بیش و کم عشق
به حریفان ستمپیشه پیامم برسان
جز من مست نباشد دگرى محرم عشق
(دیوان امام- ص 134)
چیستى و ماهیت عشق
امیرالمؤمنین در چیستى حُب مىفرمایند: حبالله نارٌ لایَمُرُّ على شىءٍ الاحترق و نورالله لایُطلع على شىءٍ الّا اضاءَ و سماءُ الله ما ظهر من تحته شىء الّا اعطاهُ الفیض ... دوستى خدا آتشى است که به هر چیزى عبور مىکند او را مىسوزاند، یعنى محبت الهى به هر بدن که جا کرد آن بدن را مىسوزاند چه به حد علاقه به جناب احدیت، علاقه به بدن و ملایمات بدن کم مىشود و رفته رفته بدن ضعیف مىشود و روح قوت مىگیرد چنانکه از احوال ارباب سلوک و ریاضت مشاهده مىشود. و نور الهى است که نمىتابد بر چیزى مگر آنکه آن را روشن مىکند، چنانکه به تجربه معلوم است که هر که خدا را به خاطر بیاورد بعد از غفلت از او مىیابد که دل او روشن شود بعد از آنکه تیره و سیاه بود و نیز رحمت الهى [است که] بر روى هر چه افتد، فیض به او مىبخشد و به سبب آن فیض از ظلمت به نورانیت منتقل مىشود و نسیم الهى است که هر چه وزیدن گیرد سبب حرکت و نمو او مىشود و باران الهى است که به هر چه مى چکد احیاى او مىکند و در زمین الهى است که مىروید هر نعمتى که مناسب آن زمین باشد. پس هر که را خداى- تعالى- دوست مىدارد به او هر چه خواهد از ملک و حال و ملکوت هر چه قدر خواهد و به هر کیفیت که خواهد. (فرهنگ دیوان امام- ص 229)
«اهل الله در جمال حق، کمال و در کمال او، جمال را یافته ... و حب وصال و عشق جمال او را دارند» (شرح چهل حدیث- ص 127) زیرا «دل مؤمن، عرش و سریر سلطنت حق و منزلگاه آن ذات مقدس است. توجه به غیر حق تعالى، خیانت به حق است و حب به غیر ذات ... خیانت است در مشرب عرفان. (شرح چهل حدیث- ص 480)، مهمترین عامل پیدایش عشق و حب تام، خلوص تام است که شوب به کثرات اسمائى و صفاتى هم نداشته باشد (شرح چهل حدیث- ص 290 قریب به این مضمون) وقتى عشق پدیدار گشت، از ملاقات محبوب، در آغاز امر، وحشت و دهشتى ظاهر مىگردد و هنگام انس نیز برطرف مىشود (تعلیقه على شرح فصوص ... ص 222) عشق از نظر حضرت امام، دریاى بیکرانى است که ساحل و حد و مرزى ندارد:
عشق روى تو در این بادیه افکند مرا
چه توان کرد که این بادیه را ساحل نیست
(دیوان امام- ص 67)
عشق همچنین از منظر حضرت امام وادى سرگشتگى و حیرت و راه آن، راه پرخطرى است.
وه چه افراشته شد در دو جهان پرچم عشق
آدم و جن و ملک مانده به پیچ و خم عشق
عرشیان ناله و فریادکنان در ره یار
قدسیان بر سر و بر سینه زنان از غم عشق
(دیوان امام- ص 134)
گفته بودى که ره عشق ره پر خطرى است
عاشقم من که ره پرخطرى مىجویم
(دیوان امام- ص 169)
حضرت امام، عشق و حب الهى را مانند سایر صفات کمالى، داراى مراتبى مىدانند و بر مبناى همین عقیده است که حب فىالله از حیث شوب و خلوص، داراى مراتب فراوانى است که مرتبه والاى آن، نفى هرگونه کثرت است که از آن به «حُب تام» یاد مىکنند.
(شرح چهل حدیث- ص 290)
تقسیمات
در اولین تقسیم، عشق به حقیقى و مجازى تقسیم مىشود. عشق مجازى که ابتدا محبت و هوى و بعد علاقه و بعد وجد و عشق است که منشأ آن هوى و حب مجازى است و پس از مرتبت عشق، شعف است که سوزاننده قلب است. عشق حقیقى الفت رحمانى و الهام شوقى است و ذات حق که واجد تمام کمالات است و عاقل و معقول بالذات است، عاشق و معشوق است و بالجمله عشق حقیقى عشق به لقاء محبوب حقیقى است که ذات احدیت باشد و مابقى عشق ها مجازى است و در محل خود بیان شده است که عشق هاى مجازى هم یا محبوب و ممدوح است و یا مذموم و ناپسند و به حسب منشأ و مبدأ و اساس آن که عشق حیوانى است و یا غیرحیوانى، عشق یا عشق پست حیوانى است و یا محبت پاک است به زیبارویان و مظاهر جمال حق از جهت آنکه مظهر حقاند. (فرهنگ معارف اسلامى- دکتر سجادى)
از سوى دیگر عشق حقیقى را به گونهاى دیگر نیز تقسیم کردهاند و آن عشق حقیقى وابسته و غیروابسته است. عشق غیر وابسته، عشق انسان نسبت به ذات خداوند است و عشق وابسته، عشق انسان نسبت به کسان و اشیایى است که محبوب خداوند هستند، مانند عشق خانوادگى، عشق به خلیفگان خدا، عشق به مقدسات، عشق به همنوع که مبرا از غرائز جنسى باشد.
منشأ عشق و چگونگى تحصیل آن
عارفان وارسته و سالکان طریقت و دریافتگان حقیقت و عاملان شریعت بر این باورند که منشأ ظهور و تجلى کائنات، عشق و حب ذاتى الهى است. به تعبیر حضرت امام «فانَّ بالعشق قامت السماوات» (مصباحالهدایه- ص 71).
عالم عشق است هر جا بنگرى از پست و بالا
سایه عشقم که خود پیدا و پنهانى ندارم
(دیوان امام- ص 150)
از منظر حضرت امام عشق منشأیى ازلى داشته و انسان فطرتا عاشق آفریده شده است. در فطرت تمام موجودات، حب ذاتى و عشق جبلى ابداع شده است که به آن جذبه الهیه و آتش عشق ربانى، متوجه به کمال مطلق و طالب و عاشق جمیل علىالاطلاق مىباشند و براى هر یک از آنها نورى فطرى الهى قرار داده که به آن نور، طریق وصول به مقصد و مقصود را دریابند (تفسیر سوره حمد، ص 73- شرح چهل حدیث، ص 91 و 576)
«در تمام فطرت ها بلااستثناء عشق به کمال مطلق است. عشق به خدا است. عذاب براى این است که ما نمىفهمیم. ما جاهلیم. عوضى مىگیریم مسائل را. اگر روى همین فطرت پیش برویم به کمال مطلق مىرسیم. اینکه انسان را معذب خواهد کرد این است که کمال را عوضى گرفته است. خیال مىکند کمال رئیس شدن است، رئیس اداره شدن است رئیس اداره که مىشود، مىبیند که کم است این اداره چه است ... براى این است که کمال مطلق آرزوى انسان است. فطرت کمال مطلق است، تا آنجا نرسید هى مىخواهید. دنبال یک گمشدهاى شما هستید عوضى مىگیرید آن گمشده را ... دنبال چیزى شما هستید که آن کمال مطلق است، یعنى همه در فطرتشان خدا هست و این اثبات مىکند که یک همچو کمال مطلقى تحقق دارد. عشق فعلى محال است بىعاشقى فعلى، بى معشوق فعلى. این از ادله محکم ثبوت کمال مطلق است.» (صحیفه امام- جلد 14- ص 209)
حضرت امام در جاى دیگرى مىفرمایند: انسان به حسب فطرت اصلى و جبلّت ذاتى، عاشق کمال تام مطلق است و شطر قلبش متوجه به جمیل على الاطلاق و کامل من جمیع الوجوه است و این از فطرت هاى الهیه است که خداوند تبارک و تعالى مفطور کرده ... ولى هرکس به حسب حال و مقام خود، تشخیص کمال را در چیزى دهد و قلب او متوجه آن گردد. (شرح چهل حدیث- ص 127)
حضرت امام بر مبناى همین عشق فطرى، به اثبات ذات الهى پرداخته و این برهان را مقدم بر سایر براهین وجودى و جهانشناختى مىداند:
«عشق فعلى شما معشوق فعلى خواهد و نتواند این، موهوم و متخیل باشد. زیرا که هر موهوم، ناقص است و فطرت متوجه به کامل است. پس عاشق فعلى و عشق فعلى، بیم عشوق نشود و جز ذات کامل معشوقى نیست که متوجهٌ الیه فطرت باشد. پس لازمه عشق به کامل مطلق، وجود کامل مطلق است.» (شرح چهل حدیث- ص 184)
در همین راستا حضرت امام، معاد را نیز بر اساس عشق فطرى به اثبات مىرسانند:
«یکى از فطرتهاى الهیه که مفطور شدهاند جمیع عایله بشر و سلسله انسان بر آن، فطرت عشق به راحت است که اگر در تمام دورههاى تمدن و توحش و تدیّن و سرخودى این نوع مراجعه شود و از تمام افراد عالم و جاهل، وضیع و شریف، صحرایى و شهرى، سؤال شود که این تعلقات مختلفه و اهویه متشتته براى چیست و این همه تحمل مشاق و زحمات در دوره زندگانى براى چه مقصد است، همه متفقالکلمه، با یک زبان صریح فطرى، جواب دهند که ما همه هرچه مىخواهیم براى راحتى خود است؛ غایت مقصد و نهایت مرام و منتهاى آرزو، راحتى مطلق و استراحت بىشوب به زحمت و مشقت است. و چون چنین راحت غیر مشوب به زحمت و استراحت غیرمختلط به رنج و نقمت، معشوق همه است و آن معشوق گمشده را هرکس در چیزى گمان مىکند، از این جهت، تعلق به هر چه در او محبوب را گمان کرده، پیدا مىکند. با این که در تمام ملک و جمیع سرتاسر دنیا چنین راحتى مطلقى یافت نشود و چنین استراحت غیر مشوبى ممکن نیست. تمام نعمتهاى این عالم، مختلط با زحمتها و رنجهاى طاقت فرساست، همه لذتهاى دنیا محفوف به آلامى است کمرشکن ... عشق فطرى جبلى فعلى، آن هم در تمام سلسله بشر و عایله انسان، بىمعشوق فعلى موجود، ممکن نیست؛ پس ناچار در دار تحقق و عالم وجود، باید عالمى باشد که راحتى او مشوب نباشد به رنج و تعب.» (شرح چهل حدیث، ص 186)
اما در خصوص تحصیل عشق نکاتى چند قابل ذکر است: اول آنکه با توجه به مبنایى که ذکر شد، عشق در سراسر عالم هستى سارى و جارى است و همه مراتب هستى از پى وصال محبوب مست و حیراناند همچنانکه ابنعربى مىگوید: انبیاء الهى نیامدهاند که به بشر عشق به خداوند و عبادت او را بیاموزانند، بلکه مىخواهند به او یادآورى کنند که انسان عاشق کمال مطلق است و تنها با رسیدن به او به آرامش دست پیدا مىکنند.
کس نیست که عشق تو ندارد در دل
باشد که به فریاد دل ما برسى
(دیوان امام- ص 244)
لذا از این منظر عشق الهى در فطرت تمام موجودات و منجمله انسان ها نهفته شده است و با بارقهاى از جلوات رحمانى شعلهور خواهد گشت و سالک در مسیر آن قرار خواهد گرفت. نکته دیگر حرکت عبد در مسیر این وادى با قدم عبودیت است که در آیهکریمه ان کنتم تحبّون الله فیتَّبعونى یحببکم الله به وضوح بیان شده است. و این سیر جز از شرع مقدس از طریق دیگرى میسر نخواهد بود.
از ثمرات و برکات درخت محبت، عمل به طبق آن است و اگر این ثمره نباشد باید دانست که محبت واقعى تحقق نیافته و خیال محبت بوده است. پس اظهار عشق، با عمل به لوازم ایمان و محبت به خدا، شرط مهم عاشقى است (شرح چهل حدیث- ص 576) چنانچه گفتهاند: «در نزد اهل جذبه و محبت، عزم به اطاعت است، شوقاً و حباً» (سرالصلاه- ص 74) پس اگر انسان دوستى کرد و به لوازم آن پاىبند بود، باید از محبوب تبعیت کند. پس اصولا آنها که عبادت حق و مناجات محبوب مطلق و مکالمه بامالکالملوک را تکلیف نمىدانستند، اهل حب و عشق نبودند. (سرالصلاه - 63)
نکته دیگر اینکه از نظر امام عشق مقولهاى است غیر از علم و هرگز بوسیله علوم اکتسابى و حصولى قابل تحصیل نیست:
علم و عرفان به خرابات ندارد راهى
که به منزلگه عشاق، ره باطل نیست
(دیوان امام)
معشوق خداوند است و راه شناخت معشوق از طریق علوم و فلسفه و مباحث فکرى ممکن نیست بلکه تنها راه وصول الى الله فناى در عشق است. ایشان در جاى دیگرى مىفرمایند: «علوم عقلیه و حقایق اعتقادیه اگر چنانچه تحصیل شود براى فهم خود آنها و جمع مفاهیم و اصطلاحات و زرق و برق عبارات و تزیین ترکیبات کلمات، و تحویل دادن به عقول ضعیفه براى تحصیل مقامات دنیویه آن را آیات محکمات نتوان گفت بلکه حجب غلیظه و اوهام واهیه باید نام نهاد.
(چهل حدیث، ص 392)
«دخترم! سرگرمى به علوم حتى عرفان و توحید اگر براى انباشتن اصطلاحات است- که هست- و براى خود این علوم است، سالک را به مقصد نزدیک نمىکند که دور مىکند. العلم هوالحجاب الاکبر؛ و اگر حقجویى و عشق به او انگیزه است که بسیار نادر است، چراغ راه است و نور هدایت. العلم نورٌ یقذفه الله فى قلب من یشاء و براى رسیدن به گوشهاى از آن تهذیب و تطهیر و تزکیه لازم است.»
(صحیفه امام، ج 18، ص 444)
علامات، آثار و مراتب عشق
گرچه عاشق هرگز در عشقورزى خویش به آثار و نتایج مترتب به عشق نیاندیشیده و براى حصول آن به چینش مقدمات و مؤاخرات نمىپردازد لیکن صاحبان این مقام براى عشق و محبت، آثار، لوازم و علاماتى قائل شدهاند. همانطور که قبلًا روشن شد محور و بنیاد اصلى عشق، محبت به خداوند متعال و افعالش مىباشد (الذین آمنوا اشدّ حُباً لله) که در مرتبه اولى عشق ناب به ذات الهى و محبوب حقیقى مطلوب بالذات است و محبت به افعال الهى (که شامل خلقت تمام عالم هستى و کلیه موجودات ارضى و سماوى است) به تبع آن ذات متعلق عشق و محبت واقع مىشوند. «پس ما خود هر چه ندانیم و نفهمیم عاشق حق تعالى که کمال مطلق است و عاشق آثار او که جلوه کمال مطلق است مىباشیم.» (صحیفه امام، ج 16، ص 218)
حضرت امام در جاى دیگرى به فرزند گرامیشان محبت به موجودات- که آثار و جلوات الهى هستند- را توصیه مىنمایند و با کلامى شیوا مىفرمایند: «پسرم! اگر مىتوانى با تفکر و تلقین نظر خود را نسبت به همه موجودات بویژه انسانها، نظر رحمت و محبت کن. مگر نه این است که کافه موجودات از جهات عدیده که به احصا در نیاید مورد رحمت پروردگار عالمیان مىباشند. مگر نه آنکه وجود حیات و تمام برکات و آثار آن از رحمتها و موهبتهاى الهى است به موجودات و گفتهاند «کل موجود مرحوم». مگر موجودى ممکنالوجود امکان دارد که از خود، به نفسه چیزى داشته باشد یا موجودى مثل خود ممکنالوجود به او چیزى داده باشد. در این صورت رحمت رحمانیه است که جهان شمول است. مگر خداوند که ربالعالمین است و تربیت او جهانشمول است تربیتش جلوه رحمت نیست. مگر رحمت و تربیت بدون عنایت و الطاف جهانشمول مىشود. پس آنچه و آن کس که مورد عنایت و الطاف و محبتهاى الهى است چرا مورد محبت ما نباشد؟» (صحیفه امام، ج 16، ص 217- 218)
و اما در خصوص آثار و برکات عشق الهى مىفرمایند:
«تذکر از محبوب و به یاد معبود به سر بردن، نتیجههاى بسیارى براى عموم طبقات دارد اما براى کُمّل و اولیاء و عرفا که خود آن غایت آمال آنهاست و در سایه آن به وصال جمال محبوب خود رسند: «هنیئاً لهم». و اما براى عامه و متوسطین، بهترین مصلحات اخلاقى و اعمالى و ظاهرى و باطنى است.» (شرح چهل حدیث، ص 291)
وصول به تجلّى فعلى نورى، دریافت نور الهى به علم حضورى و جذب محبوب شدن از دیگر آثار عشق از منظر حضرت امام به شمار مىرود. (تعلیقات على شرح فصوصالحکم و مصباحالانس- ص 39 و 225) عارف در این مرحله به طهارت مىرسد و «طهارت اصحاب محبت و مجذوبین، تنزیه از توجه به غیر و غیریت است و تطهیر از حجب خلقیه است.» (سرالصلاه - ص 35)
از اینرو «بیشتر ناله اولیا از درد فراق و جدایى از محبوب است و کرامت او، چنانچه در مناجاتهاى خود بدان اشاره کردهاند.» (شرح چهل حدیث- ص 123)
رفع حجابهاى ظلمانى و نورانى از آثار دیگر عشق الهى است. اهل معرفت مىگویند: حق تعالى براى محبوب خود رفع حجب مىکند و خدا مىداند در این رفع حجب چه کرامتهایى است، غایت آمال اولیاء و نهایت مقصد آنها همین رفع حجب بوده است. (شرح چهل حدیث- ص 432) زیرا در شریعت عشق «بین عاشق و محبوب مطلق، حجابى نخواهد بود.» (شرح چهل حدیث- ص 29) از دیگر آثار عشق، رسیدن به مقام توحید است، زیرا تمام سیئات و معاصى و حجابهاى ظلمانى و نورانى، تعیّنات و مرزبندىهاى وجودى است که به نقص و ضعف و عدم منتهى مىشود و عارف آنگاه که با مرکب عشق به وادى توحید گام برمىدارد، به وجود مطلق مىرسد و همه نقصها و ضعفها و عدمها به کمال و شدت وجود مطلق مبدل مىگردند. (آدابالصلوه- ص 164)
پس وادى عشق وادى همگانى است نه تنها سالکان طریقت با مرکب عشق، سیر و سلوک مىکنند که راهبران اهل سلوک نیز در وادى عشق و محبت گام برمىدارند. به تعبیر حضرت امام، حضرت محمد مصطفى (ص) کسى است که به گفته خدایش با قدم عشق از افق کثرت و تعیّن منسلخ شده و با محبت، رفض غبار کثرت اسماء و صفات و تعیّنات کرده است. (سرالصلاه- ص 93)
فداکارى و جانفشانى جوانان غیور کشور اسلامى ایران در راه تعالى و حفظ اسلام و ارزش هاى والاى آن همگى از آثار و برکات عشق و محبت به خداى تبارک و تعالى است: «خداى تبارک و تعالى با قدرت غیبى خودش به این ملت عنایت فرمود و این جوانها را متحول کرد به یک انسان هاى عارف مسلک که براى خداى تبارک و تعالى و به عشق خداى تبارک و تعالى از جانشان مىگذرند و مادران و پدران آنها از فرزندان رشیدشان مىگذرند و این فداکارى موجب این شد که ما در عین حالى که بسیار از بزرگانمان را از دست دادیم و بسیار از جوانان ارزشمندمان را از دست دادیم و خسارات بسیار بر ما وارد شد از دست دشمن ها، معذلک آنچه که بدست [آورد] اسلام عزیز بود». (صحیفه امام، ج 17، ص 313)
حضرت امام در جاى دیگرى مىفرمایند: » آخر مطلب شهادت است و وصول به لقاءالله و حضور در محضر حضرت سیدالشهدا و امثال او و این غایت آمال اشخاصى است که عشق به خدا دارند. و ما مىبینیم در جبههها، براى ما نقل مىکنند از جبههها که این جوانهاى عزیز در جبههها شب چه حالى دارند؛ چه ذکر و فکر و دعایى دارند و نمازى و روز با چه نشاطى به جبههها مىروند.» (صحیفه امام، ج 17، ص 57)
عشق در منظر حضرت امام داراى علاماتى است که این علامات با توجه به مرتبت وجودى سالک در نفس و حقیقت وجود او تحقق پیدا مىکند. در اینجا به اجمال به برخى از این مراتب و علامات اشاره مىنماییم:
1- رستن از خود و خودى:
«مادر بُتها بُت نفس شماست. تا این بت بزرگ و شیطان قوى از میان برداشته نشود راهى به سوى او- جلّ و علا- نیست.» (صحیفه امام، ج 18، ص 454)
«و تا انسان در حجاب خود است و به خود سرگرم است، و خرق حجب، حتى حجب نورى را نکرده، فطرتش محجوب است و خروج از این منزل، علاوه بر این مجاهدات، محتاج [است] به هدایت حق تعالى ...» (صحیفه امام، ج 18، ص 443)
«نجواى سرّى حق با بنده خاص خود صورت نگیرد مگر پس از صعق و اندکاک جبل هستى خود.» (همان- ص 444)
2- سلب اختیار و اراده از سالک
عین القضات در این خصوص مىگوید: آنچه از عشاق در وجود آید برایشان نگیرند، زیرا که هر که چیزى گوید یا کند و یا خود باشد، به اختیار خود کند اما عاشق بىاختیار باشد. آنچه عاشق کند بىمراد او در وجود آید و بىاختیار او صادر شود. حضرت امام در این مقام مىفرمایند:
با که گویم که بجز دوست نبیند هرگز
آنکه اندیشه و دیدار به فرمانش نیست
دیوان امام- ص 66
3- بیگانگى با اسم و رسم:
«... اى مدعى معرفت و جذبه و سلوک و محبت و فنا [خداوند از لسان پیامبرش فرمود:] اولیائى تحت قبایى لایعرفهم غیرى، تو اگر از اولیاء حق و محبّین و مجذوبینى خداوند مىداند. به مردم اینقدر اظهار مقام و مرتبت مکن و اینقدر قلوب ضعیفه بندگان خدا را از خالق خود به مخلوق متوجه مکن و خانه خدا را غصب مکن». (شرح چهل حدیث، ص 162)
عاشقان روى جانان جمله بىنام و نشانند
نامداران را هواى او دمى بر سر نیامد
دیوان امام- ص 97
عاشق نشدى اگر که نامى دارى
دیوانه نهاى، اگر پیامى دارى
دیوان امام- ص 242
4- بىخبرى عاشق از همه کس و همه چیز، جز معشوق:
عاشقان از زن و فرزند گریزان شدند و از خانه و بستان بیزار گشتند و از نام و ننگ فارغ آمدند ... [اینان] از خود خبر ندارند ... از غایت ذوق و فرح، یاد خود و خبر خود و خبر هیچ چیزشان نباشد ... (نسفى- ص 466)
حضرت امام در این خصوص مىفرمایند:
خبرى نیست ز عشاق رخش در دو جهان
چه توان کرد که از بىخبران بىخبریم
دیوان امام- ص 165
5- عدم هراس از مرگ
از جمله نشانههاى [عاشقان راستین] دوست داشتن مرگ است چرا که راه وصول به لقاى محبوب مىباشد. وقتى محب بداند که مشاهده و لقاء جز با رفتن به منزلگاه دائمى امکان ندارد و آنهم تنها از راه مرگ میسر است به ناچار شوق به مرگ در او پیدا مىشود و سفر از این منزلگاه به سراى محبوب براى او سنگین نباشد.
مرغ جان در این قفس بى بال و پر افتاد و هرگز
آنکه باید این قفس را بشکند، از در نیامد
دیوان امام- ص 97
وعده دیدار نزدیک است، یاران مژده باد
روز وصلش مىرسد، ایام هجران مىرود
دیوان امام- ص 111
«باید دانست که کراهت ما مردن را و خوف ما ناقصان از آن، این است که انسان بر حسب فطرت خدا داد و جبلّت اصلى، حب بقاء و حیات دارد [و] متنفر است از فنا و ممات. و این متعلق است به بقاء مطلق و حیات دائمى سرمدى، یعنى بقایى که در آن فنا نباشد و حیاتى که در آن زوال نباشد. بعضى از بزرگان با همین فطرت، اثبات معاد مىفرمودند ... ما چون ایمان به عالم آخرت نداریم و قلوب ما مطمئن به حیات ازلى و بقاء سرمدى آن عالم نمىباشد، از این جهت علاقهمند به این عالم و گریزان از موت هستیم، به حسب آن فطرت و جبلّت ...» (چهل حدیث، ص 358- 361)
پایان این مقاله را به عباراتى دیگر از حضرت امام در توصیف عبور سالکان الهى و جان به کفان وادى عشق از جهان مادى فانى به وادى ایمن و ملکوت اعلى در جبهههاى حق علیه باطل مزیّن مىنماییم: «رادمردانى که راه شهادت را برگزیدهاند و در هجرت از زندگى عالم ادنى و جهان سفلى به وادى ایمن و ملکوت اعلا رسیدهاند و در جستجوى حیات، سرچشمه را یافتهاند و سیراب و سرمست از جرعه «ارجعى الى ربک» به رؤیت جمال و کشف رضایت حق نائل آمدهاند «و کفى بهم فخراً» و چه غافلند دنیاپرستان و بىخبران که ارزش شهادت را در صحیفههاى طبیعت جستجو مىکنند و وصف آن را در سرودهها و حماسهها و شعرها مىجویند و در کشف آن از هنر تخیل و کتاب تعقل مدد مىخواهند و حاشا که حل این معما جز به عشق میسر نگردد که به ملت ما آسان شده است و اینکه ما شاهد آنیم که سبکبالان عاشق شهادت، به توسن شرف و عزت به معراج خون تاختهاند.» (صحیفه امام، ج 20، ص 196)
سه قطعه شعر از حبیبالله فتاحى اردکانى:
تنهایى ما
بعد از این داغ تو و سوگ تماشایى ما
دیگر از یاد بشد صبر و شکیبایى ما
در سراپرده افلاک طنین اندازد
هر سحر غلغله و ناله تنهائى ما
خون زند موج به دریاى دل از ماتم تو
تا ابد اشک فشان دیده دریائى ما
دل به امید وصال رخ گلگون تو بود
رفت بر باد امید خوش رویائى ما
به کجا رفتهاى اى عاکف خلوتگه راز
که ز هجر تو گرفته دل شیدائى ما
جلوه آراى بلند چمن عشق خمید
دیگر از دست برفت آیت رعنائى ما
دیگر از طاقت یعقوب مخوان قصه صبر
رفت از حلقه دل پیر مسیحائى ما
داغ دل
شمع گون از غم هجران تو افروختهایم
از تب عشق تو در آتش دل سوختهایم
شرح سوداى تو را اشک مگر گوید باز
کاتش وصل تو در جام دل افروختهایم
سوخت از داغ غمت بال و پر صبر که ما
شیوه عشق ز پروانه بیاموختهایم
به امید خوش دیدار تو اى آیت حُسن
چشم چون آینه بر هر نظرى دوختهایم
نیست جز مهر تو انباشته در دل که فقط
گنج عشق تو در این غمکده اندوختهایم
روح عشق
دیدنش غصه را ز دل مىبرد
سخنانش امید مىآورد
خوشتر از صد تبسّم گل بود
یک نگاهش قرارمان مىبرد
مىشد از آسمان پیشانیش
دانه دانه ستاره را بشمرد
اشک مىشد ز دیدگان جارى
پلکهایش اگر به هم مىخورد
باغى از گل ز غنچه وا مىشد
لب اگر وقت خنده مىافشرد
صحنهاى از شکوه بود و وقار
گاه گاهى اگر که مىافسرد
دلمان او بدست مىآورد
آن زمان کز زمانه مىآزرد
دیده هر دم در انتظارش بود
در فراقش دل از عطش مىمرد
قبله عاشقان عالم بود
رحلتش روح عشق را پژمرد
رقیه صدرایى
منبع: حضور ، شماره 52 ، صفحه 195 الی 208