امام خمینى بنیانگذار «عرفان متعالى» است، همانگونه که مرحوم ملاصدرا نام فلسفه خویش را حکمت متعالیه نهاد. امام خمینى در آثار عرفانى خود چون شرح دعاى سحر، مصباح الهدایه الى الخلافه والولایه و سرّ الصلاه و ... بسیار عمیق و لطیف به شرح یا نقد نگرشهاى اهل عرفان مىپردازد. او در آثار عرفانى خود از محیىالدین به عظمت یاد مىکند. «1»
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، امام تدریس کتب فلسفى و عرفانى را در سال 1347 هجرى قمرى که بیش از 27 سال نداشت آغاز نمود، ضمناً همزمان با تدریس فلسفه براى افراد شایسته و مورد اعتماد، به طور خصوصى و سرّى بحثى از علوم عرفان را نیز شروع کرد. «2»
امام خمینى برخى متون عرفانى مانند شرح فصوص الحکم ابن عربى را به طور خصوصى در طول مدت هفت سال از محضر سالک واصل و عارف کامل آیتالله میرزا محمدعلى شاه آبادى که خود از شاگردان دو حکیم و عارف بزرگ میرزا جهانگیرخان قشقایى و میرزا هاشم اشکورى بود، فرا گرفت. «3»
چنانکه امام خود مىگوید: «آقاى شاه آبادى شرح فصوص که مىگفتند فرق مىکرد با شرح فصوص قیصرى، ایشان از خودش خیلى مطلب داشت». در حقیقت امام خمینى را مىتوان یکى از حلقات سلسله شارحان ابن عربى به شمار آورد. «4»گویا معظمله شاگرد منحصر به فرد آیتالله شاه آبادى بودهاند. «5»
به روایت خود حضرت امام خمینى آمده است: «عمده استفاده در علوم معنوى و عرفان نزد مرحوم آقاى آقا میرزا محمدعلى شاه آبادى بوده است ... و از مدتها قبل از آمدن آقاى بروجردى به قم، عمده اشتغال به تدریس معقول و عرفان و سطوح عالیه اصول و فقه بود.» «6»
ایشان درباره آیتالله شاه آبادى مىگوید: شیخ بزرگوار ما حقاً حق حیات روحانى به اینجانب داشت که با دست و زبان از عهده شکرش برنمىآیم. «7»
علامه شهید مطهرى درباره آیتالله شاهآبادى مىنویسد: او جامع المعقول والمنقول بود. در تهران به مقام مرجعیت و فتوا رسید. در سالهاى اقامت مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائرى در قم، سالها به قم مهاجرت کرد و فضلا از محضرش کمال استفاده را مىبردند، در عرفان امتیاز بىرقیبى داشت. استاد بزرگ ما، آیتالله خمینى (مدظله) در آن مدت از محضر این مرد بزرگ استفاده برده بود و او را بالاخص در عرفان بىنهایت مىستود. «1»
ایشان ریاضیات را به خوبى مىدانست. در علوم غریبه همچون جفر، رمل، اسطرلاب مهارت کامل داشت. همچنین به زبان فرانسه تسلط داشت. «2»
آن مرحوم علاوه بر مقام علمى و عرفانى، یک مجاهد خستگىناپذیر و جدّى بود و در مسیر مبارزه با رضاخان پهلوى حدود یازده ماه در حرم حضرت عبدالعظیم متحصن شد. «3» در حقیقت وى از عرفان منزوى، عرفان حماسى ساخت.
امام خمینى درباره اولین ملاقات خود با آیتالله شاه آبادى این چنین بیان کرده است: «مقدارى با هم صحبت کردیم و یکى دو تا سؤال از مرحوم آقاى شاه آبادى بزرگ پرسیدم، وقتى جواب مشروح و کاملى شنیدم، مطلع شدم که ایشان اهل فلسفه و عرفان است.» «4»
سرانجام پس از گفت و گوى بسیار، حضرت امام، آقاى شاه آبادى بزرگ را براى تدریس عرفان راضى مىکنند و شرح فصوصالحکم ابن عربى را به مدت شش سال نزد ایشان مىخوانند. «5»
حضرت آیتالله سبحانى مىگوید: از نظر مسائل عرفانى تحت تأثیر استاد بزرگوارشان مرحوم شاه آبادى بودهاند و نسبت به ایشان خیلى عشق مىورزیدند. حدود شش سال خدمت ایشان شرح فصوصالحکم را مىخواندند و در حاشیه فصوص حواشى و تعالیقى دارند. ایشان سالیان متمادى استاد بلامنازع حوزه علمیه قم بودند. «6»
استاد سبحانى در جاى دیگر مىنویسد: امام در قلمرو عرفان آثار ارزندهاى از خود به یادگار گذارده که متأسفانه بر اثر کمبود استاد این فن، افکار بلند ایشان به مجامع علمى عرضه نشده است. ایشان در این علم ذوق سرشار و اندیشه بلندى داشت که تنها آگاهان این فن از لطافت فکر وى باخبرند. «7»
استاد سید جلالالدین آشتیانى مىنویسد: حق متعال به لطف خاص خود، مرحوم مغفور امام را موفق به تحصیل در علوم منقول و معقول نزد اساتید بزرگ و نخبه نمود و بعد از شهریور بیست آن مرد بزرگ استادمسلم در حکمت متعالیه و از اساتید مسلّم در کتب عالیه سطوح در علوم منقول بودند. متجاوز از بیست سال شرح منظومه و اشعار تدریس کردهاند و یگانه مشعل فروزان علم توحید و معرفت ربوبى و استاد وحید در علم عرفان یعنى معرفت اسماءالله و نفیسترین دانش بشرى موروث از اولیاء یعنى علم توحید و ولایت و نبوت و شئون آن محسوب مىشدند و مدتى براى برخى از ارباب معرفت، شرح قیصرى بر فصوص را تدریس کردند. ولى محیط، لیاقت آموزش اشرف علوم و فنون را نداشت. روزى به آن جناب عرض کردم: حیف نیست که منع فیض مىفرمایید؟ اگر همین نصوص قونوى را که با تعلیقات مرحوم آقا میرزا هاشم اشکورى چاپ شده است، براى افراد مستعد تدریس بفرمایید، مشکلى پیش مىآید؟ فرمود: مساوى است با انتحار، عیب دیگرى وجود ندارد. «1»
بىمناسبت نیست اشارهاى به جوّ حاکم ضد فلسفه و عرفان آن زمان از زبان فرزند امام حاج احمد آقا بشود. وى در اینباره مىگوید: مقدسمآبهاى متحجر حتى در زمینه دروس عرفان و فلسفه، تحمل بینش امام را نداشتند، آنها شرایط را جورى مهیا ساختند که وقتى مىخواستند کتاب منظومه را از جایى بلند کنند، از انبر استفاده مىکردند و لمس کردن آن را نجس مىدانستند یا به فرض اگر کسى فلسفه مىخواند او را بىدین مىدانستند. «2»
خود حضرت امام خمینى درباره جو مسموم آن روز، با اشاره به خون دلهایى که در آن سالها از متحجرین خورده، با سوز و گداز چنین نقل کرده است: «یادگرفتن زبان خارجى، کفر و فلسفه و عرفان گناه و شرک به شمار مىرفت. در مدرسه فیضیه فرزند خردسالم مرحوم مصطفى از کوزهاى آب نوشید، کوزه را آب کشیدند، چرا که من فلسفه مىگفتم. تردیدى ندارم اگر این روند ادامه مىیافت، وضع روحانیت و حوزهها وضع کلیساهاى قرون وسطى مىشد.» «3»
در پایان این نکته قابل ذکر است که عرفان تا جایى که توجه به نکات مثبت و سازنده داشته و همردیف سایر امور ارزشى مانند علم و تفکر و جهاد و ... قرار دارد، مورد تأیید و تأکید امام خمینى مىباشد. اما اگر عدهاى خود را از شریعت جدا نموده و مشغول آداب اختراعى مخالف اسلام ساخته از تزکیه و تهذیب غافل گشتهاند آنها را حجاب و مانع از تعالى انسان دانسته. «4»
در حوز عرفان نظرى، دو اثر بنیادین فتوحات مکیه و فصوصالحکم شیخ اکبر محیىالدین ابن عربى از اهمیت خاصى برخوردار است و حضرت امام خمینى به مجموعه آثار این عارف بنام عموماً و به این دو کتاب خصوصاً عنایت خاصى داشتهاند. «1»
در نگاهى کوتاه به سیر تکوین و بسط مکتب عرفان شیخ اکبر محیىالدین نام امام خمینى به عنوان یکى از شارحان و مروّجان این مکتب به نظر مىآید. و آنگاه با تأملى افزون، در اوج دوبارهاى که مدرس عرفانى ابن عربى در یک قرن اخیر داشته، جایگاه امام خمینى به عنوان یکى از بزرگترین مدرّسان عرفان و شارحان اندیشه ابن عربى در این سلسله مورد توجه قرار مىگیرد. «2»
لازم به ذکر است که به طور کلى اصل مباحث ابن عربى براى امام قابل قبول بوده، ولى در بعضى جاها با او اختلاف نظر دارند. تعلیقهاى هم بر فصوص نگاشتهاند. «3»
استاد آشتیانى مىنویسد: تعلیقات آن بزرگوار پر بها و دلرباست و حاکى از ذوق سرشار ایشان است. آن جناب داراى قلمى روان و جذّاب است و در ذوقیات قریحهاى کم نظیر دارند. ایشان برخى مطالب شارح قیصرى را نقد کردهاند و در برخى مباحث پارهاى از مطالب شیخ اکبر، ابن عربى را نیز مورد مؤاخذه قرار دادهاند. «1»
امام خمینى در آثار عرفانى خود مانند شرح دعاى سحر، مصباح الهدایه الى الخلافه والولایه، تعلیقه على الفوائد الرضویه، سرّ الصلوه، آداب الصلاه و چهل حدیث، در موارد متعدد از محیىالدین به عظمت یاد کرده است. و تحت عناوین با شکوهى مانند: شیخ کبیر، شیخ عارف، شیخ محقق، بزرگمرد، از او نام برده و به عنوان یکى از «بزرگان مشایخ ارباب عرفان» او را ستوده است و به نقل برخى از آراء و نظرات وى در آثار عرفانى خود پرداخته و در عین حال در مواردى هم که با نظر او موافق نبوده به نقد عالمانه نشسته است. «2» به ویژه در کتاب تعلیقات على شرح فصوصالحکم.
اکنون مناسب است براى آگاهى از دیدگاه حضرت امام درباره ابن عربى به عنوان نمونه به چند مورد اشاره شود:
یکى از مواردى که امام خمینى از کتاب فصوص الحکم محیىالدین یاد نموده در نامهاى است که خطاب به خانم طباطبایى مرقوم شده و در ابتداى آن آمده است: «یاد روزى که در ایام جوانى کتاب فصوص الحکم و دیگر کتب عرفانى را که بزرگان مشایخ ارباب عرفان به یادگار گذاشتهاند در خدمت بعضى از مشایخ اهل عرفان «3»
رضوانالله تعالى علیه استفاده نمودم ... باید بگویم که کتب مذکور با همه قدر و منزلتى که دارند و کمکهاى بسیار ارزندهاى به معرفت قرآن- سرچشم فیاض معرفه الله و کتب ادعى ائمه معصومین، صلواتالله و سلامه علیهم اجمعین، که آنها را حقاً قرآن صاعد باید خواند و احادیث آن بزرگواران- مىکنند، حلاوت و لطافت و جامعیت اسرار کتاب الهى را ندارند. فى المثل سور مبارکه حمد مشتمل بر جمیع اسرار معارف الهیه است که تحمل آن از عهده این نویسنده دست و پا بسته خارج است، همین قدر بدان اى دختر عزیزم که در بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدالله رب العالمین معارف و اسرار غیر قابل تحمل براى ماست. و اگر عارف صاحب سرّى در الحمدالله با قدم صاحب ولایت غور کند، مىیابد که در عالم هستى غیر از الله چیزى و کسى نیست که اگر بود، حمد مختصّ به ذات الوهى نبود (تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل) پس باید قلمها بشکنند اگر گمان شود وراى او هستند. تو نیز اى عزیز کتب عرفا و اولیا را بخوان به قصد فهمیدن یا ذوق کردن همین کلمه شریفه جامعه» «4»
.
از محتواى این نامه نظر حضرت امام درباره ابن عربى آشکار مىشود، با این حال به چند نکته اشاره مىگردد:
1. امام خمینى تحصیل و فراگیرى فصوص الحکم محیىالدین را به عنوان خاطر خوشى از ایام جوانى خود بیان نموده است. «1»
2. از محیى الدین، با عنوان یکى از «بزرگان مشایخ ارباب عرفان» یاد شده است.
3. حضرت امام از مباحث مطرح شده در فصوص الحکم استفاده علمى نموده است.
4. کتاب فصوص الحکم یک اثر ارزشمند از ابن عربى معرفى شده که از او به یادگار مانده است.
5. از نظر ایشان کتب عرفانى و از جمله فصوص الحکم داراى قدر و منزلت بسیار است و کمکهاى ارزندهاى به معرفت قرآن و کتب ادعیه و احادیث ائمه علیهمالسلام مىکنند.
6. امام خمینى خواندن کتب عرفا و اولیا را به مخاطب خود سفارش کرده است که در آغاز نامه فصوص الحکم یکى از آنها به شمار آمده است.
7. ایشان خواندن و فراگیرى کتب عرفانى را به قصد فهمیدن یا ذوق کردن اسرار معارف الهى سفارش و توصیه نموده است.
نمونه دیگر: از مواردى که اشاره به نظر حضرت امام درباره محیىالدین دارد، نامه معروف و پیام تاریخى ایشان خطاب به گورباچف مىباشد که در بخشى از آن آمده است: «دیگر شما را خسته نمىکنم و از کتب عرفا به خصوص محیىالدین ابن عربى نام نمىبرم که اگر خواستید از مباحث این بزرگمرد مطلع گردید، تنى چند از خبرگان تیزهوش خود را که در این گونه مسائل قویاً دست دارند، راهى قم گردانید تا پس از چند سالى با توکل به خدا از عمق لطیف باریکتر ز موى منازل معرفت آگاه گردند که بدون این سفر، آگاهى از آن امکان ندارد.» «1»
نظر امام خمینى درباره ابن عربى در فراز مذکور نیز به خوبى روشن است، در عین حال به چند نکته اشاره مىشود:
1. آنچه بیش از همه جلب توجه مىکند این است که حضرت امام کتب عرفانى محیىالدین را به عنوان یکى از منابع شناخت اسلام معرفى نموده است که مىتواند خلأ عقیدتى و فرهنگى حاصل از سقوط مارکسیسم را پر نماید.
2. از شخص محیىالدین ابن عربى با عنوان «بزرگمرد» یاد شده است.
3. به نظر امام خمینى مباحث کتب محیىالدین برخوردار «از عمق لطیف باریکتر از موى منازل معرفت» است.
4. سطح علمى مباحث کتب عرفانى ابن عربى به گونهاى است که فقط خبرگان تیزهوش که در مسائل عرفانى قویاً دست دارند مىتوانند از آنها آگاه گردند تا یک جامعه جدید مبتنى بر حقیقت و عدالت بنا کنند.
5. فهم و درک مباحث مطرح شده توسط محیىالدین با مطالعه تنها امکانپذیر نبوده و حتماً نیازمند استاد مىباشد.
جالب توجه است که تاریخ هر دو نامه که قسمتى از آنها نقل شد در آخرین سال عمر حضرت امام خمینى به فاصله چند ماه قبل از فوت ایشان بوده است.
مطلب دیگر پیرامون نظر حضرت امام خمینى درباره محیىالدین ابن عربى، سخن استاد سید جلالالدین آشتیانى است که در انتهاى مقدمه مبسوط خود بر کتاب مصباح الهدایه الى الخلافه والولایه چنین مرقوم نموده است: «مرحوم امام رضوانالله علیه از کثیرى از اکابر ارباب عرفان به «خلّص شیعیان امیر مؤمنان علیه السلام» تعبیر کردهاند. نمونه آن بیانات ابن عربى است در جواب 153 سؤال حکیم ترمذى در مسائل مختلف که برخى از آن مسائل از عویصات است. شیخ اکبر سالیان متمادى بعد از رحلت ترمذى در فتوحات مکیه «2» به این سؤالات جواب داده است» «1».
نکته مهم در آثار عرفانى امام این است که بیشتر از همه به بزرگانى چون ابن عربى، ملاصدرا و دیگران که از نظر اهل ظاهر کافر محسوب مىشدند و کسى جرأت ذکر نام آنها را نداشت، امام با شهامت، عقاید و اندیشههاى آنها را نقل کرده و پذیرفته است. «2»
در اینجا ذکر این نکته نیز لازم است که یکى از ویژگیهاى شخصیت عرفانى حضرت امام، استقلال فکرى است که حاکى از تسلّط و پختگى ایشان است. ایشان در مواجهه با نظرات دیگران همواره مانند صاحب نظرى آگاه از مسائل و مباحث مربوطه ضمن حفظ استقلال فکرى و مبانى مذهبى و آزاد اندیشى به نقد و بررسى پرداخته و هیچ گاه مقلّد و پیرو صرف نبوده است.
امام در آثار عرفانى خود اغلب اقوال متکلّمین، فلاسفه و عرفاى پیشین را نقد و بررسى نموده و مشکلات آنها را با ابتکار و نوآورى برطرف مىسازد. «3»
آنچه در زیر مىآید نظر یک دانشمند غربى است درباره این ویژگى امام خمینى.
در میان آثار عرفانى حضرت امام کتاب «تعلیقات على شرح فصوص الحکم و مصباح الانس» جایگاهى ویژه دارد. این کتاب حاوى نظرات امام خمینى بر شرح فصوص الحکم قیصرى است که در سن بیست و ن- ه سالگى ایشان تحریر شد، ولى چاپ و منتشر نشد تا اینکه در اواخر عمر ایشان به حلیه طبع آراسته شد.
تألیف این اثر علمى که اندکى بعد از دیگر آثار عرفانى نوشته شد، نشان دهند پختگى بیشتر و استقلال فزاینده تفکر نویسنده آن است. وى آگاهانه تعلیقههاى خود را محدود به موضوعاتى کرده است که در متن شرح فصوص طرح شده است. این تعلیقات مختصر و اکثراً مربوط به موضوع بوده و راهنماى مفیدى براى خواننده است. به نظر مىرسد که وى با اصطلاحات بغرنج و مرموزى که توسط پیروان مکتب ابن عربى ساخته و پرداخته شده کاملًا آشنا بوده است. او در بسیارى از موارد تفسیرهاى قیصرى را تصحیح کرده است. منابع و مستنداتى که در تعلیقات امام خمینى بر شرح فصوص نقل شده کمابیش شبیه همانهایى است که در متن اثر دیگر ایشان مصباح الهدایه آورده شده است. بیشتر منابع کتاب، یا از آثار ابن عربى و یا آثار مکتوب پیروان مکتب ابن عربى مىباشد. «1»
یکى از پژوهشگران، اندیشه اصلاح اجتماعى امام خمینى را منبعث از بُعد عرفانى ایشان دانسته مىگوید: او مسائل عرفانى را از انزوا و قلب سالک به همه عالم هستى تسرى داد و عرضه مباحث عرفانى را به جامعه نه تنها موجب تحقیر ندانست، بلکه نیاز جامعه را به عرفان از هر علومى بیشتر مىدانست. بدین ترتیب عارف کامل یک مصلح اجتماعى نیز هست. «2» وى سپس مىگوید: جوهر اندیشه حضرت امام دو عنصر محضرشناسى و مظهرشناسى است یعنى عارف وقتى در اثر ریاضت و سیر و سلوک خود را در محضر حق تعالى رسانید، همه جاى عالم را محضر خدا مىبیند و اگر خود را مظهر خدا و جلوهاى از او ببیند، روح شجاعت و حماسه در او تبلور مىیابد، آن گاه از هیچ قدرتى جز خدا نمىترسد، زیرا خود را در محضر خدا مىبیند و این دو اساس اندیشه اصلاح اجتماعى و نهضت دینى است. «1»
در اینجا مناسب است اشارهاى به بعد عرفانى شخصیت علمى حضرت امام بشود.
استاد سید احمد فهرى در این باره مىنویسد: در میان ابعاد روحى امام، بعد عرفانش از دیرزمان براى این ناچیز خیره کننده بود. و موقعى که آواز شجاعت، درایت، قاطعیت و دیگر فضایلشان زبانزد همه بود، مرا حالت تأثر و تأسفى بود که چرا بعد عرفانى امام همچنان از مردم پوشیده است؟ و بارها این تأسفم را به دوستان اظهار کرده بودم. «2»
با اینکه حضرت امام مدرس بزرگ فلسفه در عصر اخیر بود، مذاق عرفانى او غالب بر مذاق فلسفى اوست. چنانکه از رسالههاى عرفانى او این امر هویداست.»
محمد بدیعى
منبع: حضور ، شماره 43 ، ص 108 الی 117