اگر جهاد ائمه را در عرصه سیاست، فرهنگ و اجتماع هم دوش و پیوسته بدانیم، صحیفه سجادیه یک کتاب جهادی است. در آستانه شهادت امام سجاد(ع) و پس از رونمایی از نسخه خطی صحیفه سجادیه به خط ابراهیم بن علی کفعمی، پرسیدن این سؤال که فلسفه نوشته شدن این کتاب پس از واقعه عاشورا چه بوده، قطعا از ضروریات است. با جویا جهانبخش پژوهشگر حدیث و مصحح متون درباره جایگاه صحیفه سجادیه و ارتباط آن با نهضت سیدالشهدا(ع) گفتوگویی ترتیب دادیم. او که به قول خودش باستان شناس افکار و اندیشه است، مهمترین فایده پژوهش در مواریث شیعه را دستیابی به چهره اصیل این مذهب میداند. مشروح سخنان وی را در ادامه میخوانید:
* جماران: میگویند صحیفه سجادیه یکی از کتب نگاشته شده در جهان اسلام است، اما روایتهای مختلفی در این باره وجود دارد به خصوص اینکه کتاب امام سجاد(ع) دقیقا چندمین کتاب است و دلیل اهمیت آن در میان شیعیان چیست؟
- صحیفه سجادیه با همه کتب دعای مشهور یا بهتر است بگوییم با همه کتب مشهور حدیثی تفاوتی دارد و آن این است که تنها کتاب مهم مدون مورد وثوقی است که از تألیفات ائمه اطهار(علیهم السلام) باقی مانده است. یعنی هیچ یک از کتب مشهور حدیثی ما از جمله کافی و نهج البلاغه با همه اهمیتی که دارند، به دست خود امامان معصوم تألیف نشدهاند، بلکه به دست محدثان بزرگوار و عالمان اسلام و به نقل از ائمه اطهار تدوین شدهاند؛ بنابراین میتوانیم بگوییم که فهم و سلیقه راویان، محدثان و حدیث شناسان در آن دخیل بودهاست. این در حالی است که صحیفه سجادیه تألیف خود امام معصوم است و به نوعی میتوان گفت بیش از یک امام معصوم در نگارش آن نقش داشتهاند. البته رسالهها و کتابهای دیگری نیز وجود دارند که منسوب به ائمه باشند، ولی آنها از نظر اعتبار همپایه صحیفه نیستند. در واقع میتوان گفت در میان کتابهای طراز اول حدیثی کتابی مانند صحیفه نداریم که هم از اهمیتی به این پایه برخوردار باشد و هم بتوان آن را مستقیما از تألیفات ائمه اطهار(علیهم السلام) دانست. از این حیث میتوانیم کتاب «صحیفه سجادیه» را مهمترین کتاب پس از قرآن کریم بدانیم.
* این البته ادعای بزرگی است. شما در سخنانتان به اعتبار بسیار زیادِ صحیفه سجادیه اشاره کردید. این اعتبار بر چه اساسی است و مربوط به کدام ویژگیهای این کتاب میشود؟
- از منظرهای مختلف میتوان درباره اهمیت صحیفه سخن گفت. یک نکته را که اشاره کردم و این بود که صحیفه سجادیه کتابی است که نسب آن به امام معصوم میرسد و این نسبت قابل وثوق است؛ یعنی برخلاف کتابی مثل رساله «توحید مفضل» که در مورد نسبت آن به امام صادق(ع) بحثهایی وجود دارد و به این اندازه مورد وثوق نیست، «صحیفه سجادیه» مورد وثوق است و این یعنی هیچ یک از عالمان شیعه درباره نسبت صحیفه با امام سجاد(ع) مناقشهای ندارند. وجه اهمیت دیگر این کتاب جامعیت و چند گونگی منظرهای موجود در آن است، در واقع امام سجاد(ع) با تنوع مضامینی که در قالب ادعیه مد نظر قرار دادهاند، درباره جوانب مختلفی از حیات ایمانی سخن گفتهاند.
وجه اهمیت دیگر صحیفه سجادیه زمان پیدایی و ایجاد این کتاب است؛ صحیفه درست پس از ماجراهای شگرف سیاسی و اجتماعیای که بر شیعیان رخ داد و تنگنایی که بر امامان معصوم تحمیل شد، به رشته تحریر درآمد. چنین کتابی در حقیقت آینه نگاه امام معصوم(ع) به جامعه اسلامی در آن روزگار است. بسیار جالب است که در صحیفه سجادیه دعایی برای مرزداران وجود دارد. این مرزداران به ظاهر نگهبانان صغور حکومت بنی امیه هستند، اما در واقع از حکومت اسلامی محافظت میکنند. این دعا از این جهت برای ما معنادار است که بدانیم امام سجاد(ع) میان فساد حکومت تبهکار و مصالح کلی جهان اسلام تفکیک قائل میشدند؛ مرزاداران حتی اگر به ظاهر منسوب به حکومتی مانند بنی امیه باشند، از آن حیث که از امنیت یک کشور اسلامی را تأمین میکنند، شایسته حمایت و مورد دعا واقع شدن هستند. بدیهی است که چنین دعایی سرشار از نکات کاربردی است که برای همین امروز هم راهگشاست که اگر در برهه زمانی دیگری در قالب ادعیه مطرح میشد تا به این اندازه معنادار نبود و نمیتوانستیم در بحرانها از آن بهره بگیریم.
افزون بر این میتوان به وجه ادبی و زبانی صحیفه به عنوان یک نوع عالی از لفظ عربی در قالب دعا اشاره کرد که بحث جداگانهای میطلبد و برخی عالمان نیز حق مطلب را در این باره ادا کردهاند.
* فلسفه نگارش یک کتاب دعا توسط امام سجاد(ع) پس از واقعه عاشورا و به شهادت رسیدن سید الشهدا(ع) و یارانش چه بوده است؟ آیا میتوان نوشته شدن صحیفه را نوعی مبارزه علیه حکومت بنی امیه دانست؟
- من معتقدم که صحیفه سجادیه یکی از مظاهر جهاد امامان علیهم السلام به معنای عام آن است، یعنی اگر جهاد ائمه را در عرصه سیاست، فرهنگ و اجتماع هم دوش و پیوسته بدانیم، صحیفه یک کتاب جهادی است. اما اگر صحیفه سجادیه را تنها یک وسیله برای بیان پیامهای سیاسی بدانیم تا حدی میتوان در آن تردید کرد، چرا که این کتاب تا مدتها میان شیعیان ناشناخته بوده است. به طور کلی گمان میکنم که این نگاه تفکیک گرایانه بین جنبه سیاسی و فرهنگی شخصیت امامان قدری معلول نگرشهای قرن اخیر است که به دنبال جلوه خاص بخشیدن به مسائل سیاسی بودهاند. این مسئله معلول نگرشی است که همواره تشیع را به حیث یک نهضت انقلابی دیدهاست؛ نگرشی که شاید بتوان گفت یکی از پرچمداران آن دکتر علی شریعتی بود و پس از انقلاب نیز به تقویت شد. من منکر وجود عناصر انقلابی و نهضت ستمستیز سیاسی در تشیع نیستم و نمیتوان هم بود، اما از بُن با تفکیک کردن و تأکید گذاشتن بر یک عنصر به زیان عنصری دیگر موافق نیستم. راه درست آن است که امام را مجاهدان فرهنگی، حاملان پیام رسالت و شارحان پیام پیامبر(ص) ببینیم و باور داشته باشیم که این مجاهده وجوه مختلفی دارد و از مجاهده با نفس خودِ امام، نماز او و گریههای شبانهاش آغاز شده و تا قیام و پیکار دامن گستر میشود. به واقع باید بگوییم که همه این عرصهها جلوههای مختلف جهاد ائمه هستند چه فردی و چه اجتماعی.
* احیای صحیفه سجادیه چه اهمیتی برای امروز ما دارد؟
- اهمیت احیای صحیفه و میراث حدیثی شیعه بستگی به این دارد که بخواهیم شیعه باشیم یا نباشیم. تشیع به معنای رجوع به تفسیر و قرائت اهل بیت علیهم السلام از اسلام است و این تفسیر اهل بیت علیهم السلام را در احادیث معتبر میتوان جست. متأسفانه در روزگار ما آمیزهای از خوانشهای گوناگون بر سیر تشیع بار شده که طیفهای رنگارنگی از افکار را به تشیع منسوب میدارد، جالب اینکه بسیاری از این قیدها به کلی با یکدیگر ناسازگارند. حرکت نابجویانه و تکاپویی برای یافتن صورت اصلی تشیع مسلما از رهگذر رجوع به متون اصلی و موثوق شیعی است و یکی از بهترین این متون صحیفه سجادیه است. البته برای درست تر خواندن و فهم کردن میراث حدیثی به طور عام و صحیفه سجادیه، حرکتهایی مانند بازجستن نسخههای کهنهای که به دست عالمان کتابت شده باشد و جستن شروح و حواشی علما از ضرورتهایی است که باید به آن توجه داشته باشیم. اما نباید فراموش کنیم که ما در پی بازگشت به تشیع راستین هستیم، تشیعی که ممکن است در بین همهمه سودگرایان و مداحان گم شود. چهره تشیع در این هنگامهها مخدوش میشود و افراد بی محابا چیزهایی را به پیشوایان نسبت میدهند که به کلی از آن
مبرا هستند. باید مراقب باشیم که در غوغای پژوهشها هدف اصلیمان را که بازگشت به تشیع راستین است، گم کنیم. در یک کلام این سخن استاد محمدرضا حکیمی بسیار شنیدنیاست: «اگر امام حسین(ع) سید الشهدای عرصه جهاد و اقدام است، امام صادق(ع) سید المظلومین عرصه معرفت است.» این نکته را باید مورد توجه قرار داد و در راه احیای معرفت شیعی کوشید، که جز از طریق احیای اسناد معتبری که منسوب به اهل بیت علیهم السلام هستند، مقدور نیست.