انتشار نسخه خطی صحیفه سجادیه رویدادی مهمی است که باید آن را به فال نیک گرفت؛ به خصوص نسخه خطیای که محققان و پژوهشگران بسیاری از جمله شیخ بهایی سالیان سال در طلب آن بودهاند. نفیس ترین نسخه خطی صحیفه سجادیه به خط ابراهیم بن علی کفعمی که تا به حال نزد یک مجموعهدار نگهداری میشده، به صورت نسخه برگردان (اسکن کامل صفحات) منتشر شده و امروز چهارشنبه ششم آبان در محل نمایشگاههای بین المللی مشهد و در جوار حرم حضرت رضا(ع) رونمایی میشود.
در همین خصوص خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران گفتوگویی را با محمد حسین حکیم نسخه شناس و صحیفه پژوه برجسته انجام داده است که شرحی از پژوهش مفصل وی دربارۀ صحیفۀ سجادیه، راویان صحیفه، نسخ خطی آن، جناب کفعمی و نسخۀ خط کفعمی در ابتدای نسخه برگردان منتشر شده، درج شده است.
* جماران: اهمیت صحیفه سجادیه به خط «ابراهیم بن علی بن حسن بن محمد بن صالح الکفعمی» و ویژگی حائز اهمیت این نسخه در مقایسه با سایر نسخهها چیست؟
- حکیم: مهمترین وجه اهمیت این نسخه کاتب آن است. ابراهیم بن علی کفعمی از چهره های درخشان ادب و دعانویسی شیعه است. او با تدوین مجدد دعاهای شیعه در قرن نهم چند مجموعه دعایی فراهم کرد که مهمترینشان 2 کتاب البلد الامان و جنه الامان الواقیه و جنه الایمان الباقیه است. این کتاب نفوذ گسترده ای بر کتاب ها و افراد بعد از خود در ادب دعانویسی شیعه داشت، به طوری که کفعمی را می توان یکی از 3 فرد برجسته در این موضوع در طول تاریخ شیعه قلمداد کرد. با این خصوصیات بهتر می توان به این نسخه صحیفه سجادیه به خط کفعمی نگریست. او فردی معمولی نبود که نسخه ای از صحیفه سجادیه برای خود نوشته باشد. به همین جهت این نسخه می تواند نشان دهنده روایت او از صحیفه سجادیه باشد. کفعمی علاوه بر کتابت، 2 کار دیگر نیز در این نسخه انجام داده است. نخست آن که حاشیه های تفسیری و توضیحی متعددی به نسخه افزوده و سعی کرده معنای عبارات دشوار صحیفه را روشن کند. همچنین در این نسخه به تصحیح دعاها و کلمات پرداخته است. در واقع این کار او جزو اولین کوشش ها برای تنقیح متن صحیفه سجادیه به صورت انتقادی است. زیرا او در برخی از حواشی خود به نقل اختلاف نسخه ها می پردازد و یکی از آن ها را با ذکر دلیل ترجیح می دهد و همین نکته باعث اهمیتش می شود که سعی می کند بنا بر اقوال اهل لغت یا شواهد و قرائن دیگر یک ضبط را انتخاب کند و آن را در متن قرار دهد.
وجه دیگر اهمیت نسخه تاریخ کتابت آن است. متاسفانه با همه شأن و احترامی که صحیفه سجادیه دارد و از معدود کتاب هایی است که از امامان به دست ما رسیده، اما نسخه های کهن آن متعدد نیست. در میان این نسخه های کهن نیز روایت های شیعی آن کمتر است. این نسخه که کتابتش در 29 شوال سال 867 قمری به پایان رسیده یکی از کهن ترین نسخه های شیعی صحیفه سجادیه است.
* ابراهیم کفعمی را تا حدی برای مخاطبان ما معرفی کنید و بگویید در میان شیعیان از چه جایگاهی برخوردار بوده است؟
- ابراهیم بن علی کفعمی یکی از چهره های درخشان ادبیات دعانویسی تاریخ شیعه است. همان طور که گفتم او با تدوین 2 مجموعه دعایی مهم به نام های البلد الامین و جنه الامان الباقیه و جنه الایمان الباقیه در قرن نهم هجری خدمتی بزرگی به فرهنگ تشیع کرد به صورتی که هنوز این دو کتاب او نفوذ خود را تا به امروز بر دعاخوانی ما حفظ کرده اند. برای نمونه می توان به مفاتیح الجنان شیخ عباس قمی مراجعه کرد که دعاهای متعددی را از کفعمی نقل کرده است و ما امروز آنها را می خوانیم.
کفعمی در سال 823 در در یکی از روستاهای لبنان به دنیا آمد و در سال 905 درگذشت. او در طول زندگی خود خود حدود 50 کتاب و رساله تالیف کرد که بیشترین آنها در موضوع دعا و ادب بود. در ضمن انتشار این صحیفه سجادیه سند جدیدی درباره کفعمی یافته شد و آن شرح حال خودنوشت او بود. این سند از آن رو اهمیت دارد که پیشتر درباره زندگی کفعمی اطلاعات کمی در دست بود و همان اطلاعات کم هم با اما و اگر رو به رو بود. خوشبختانه متن کامل این شرح حال در مقدمه این صحیفه سجادیه منتشر شده است. اکنون همزمان با ایام شهادت امام سجاد علیه السلام صحیفه سجادیه خط کفعمی در مشهد رونمایی می شود و شاید برای مخاطبان تان جالب باشد که بنا بر همین سند نویافته کفعمی در 18 سالگی از زادگاه خود در لبنان برای زیارت مرقد امام رضا به مشهد سفر کرد و مدت 100 روز در آن جا اقامت کرد. تقدیر چنین بود که پس از سالیانی دراز از صحیفه سجادیه دستخط او نیز در مشهد چهره گشایی شود.
* میدانیم «صحیفه سجادیه» نزد امام صادق نگهداری میشده و یکی از نسخههای آن هم نزد زید بن علی بن الحسین یعنی عموی امام صادق(ع) بوده است. پس از آن صحیفه میان چه کسانی چرخیده و چطور به دست کفعمی رسیده است؟
- صحیفه سجادیه یکی از کتاب هایی است که علمای شیعه در دوران های مختلف به آن عنایت داشته اند و همین امر سبب شده است که در هر دوره به روایت و کتابت و تدریس آن بپردازند و کتاب از استاد به شاگرد منتقل شود و این سلسله همواره تا روزگار ما برقرار باشد. این کار از 2 طریق صورت می گرفته است روایت و کتابت. تقریبا نام همه علمای بزرگ شیعه در سلسله اسناد روایتی صحیفه دیده می شود و بیشتر از هر کتاب دیگری علمای بزرگواری مانند ابن ادریس، سکونی، سدیدی، شهید اول، و شهید ثانی به کتابت آن اهتمام ورزیده اند به نحوی که بررسی عالمان کتابتگر صحیفه سجادیه خود سرفصلی در مباحث صحیفه پژوهی است، اما متاسفانه باید گفت نسخه اصل اکثر این دستنویس ها به دست ما نرسیده است. لذا در این میان پیدا شدن نسخه خط کفعمی اتفاق مهمی به شمار می رود.
* سرگذشت این نسخه در طول حدود 600 سالی که از کتابت آن می گذرد به چه صورت بوده است؟
- بعد از کتابت، سیر نقل و انتقالات صحیفه کفعمی به مدت 250 سال بر ما پوشیده است. در این مدت نمی دانیم این نسخه کجا یا در تملک چه کسانی بوده است. اما نکته مهم آن است که علمای بزرگ شیعه در جستجوی آن بوده اند. سندی از محمدصالح خاتون آبادی، داماد علامه ممحمدباقر مجلسی، در دست است که نشان می دهد شیخ بهایی و علامه محمدتقی مجلسی بسیار در جستجوی این صحیفه بوده اند اما موفق نشدند آن را بیابند و هر دو از این ناکامی متاسف بودند.
به درستی مشخص نیست از چه تاریخی اما مسلما پیش از سال 1130ق یعنی حدود 300 سال قبل این نسخه در سرزمین هندوستان بوده است و در آن جا در تملک علمای بزرگی مانند سعید جونپوری و اعجازحسین بن محمدقلی کنتوری و حامدحسین کنتوری صاحب کتاب عبقات الانوار قرار گرفت. در این سالیان این نسخه یکی از نسخه های مرجع صحیفه سجادیه در هندوستان به شمار می رفت و اکنون نسخه های متعددی شناسایی شده است که در آن سرزمین به واسطه یا با واسطه از روی این نسخه کتابت یا تصحیح شده اند. اما این نسخه در ایران شناخته شده نبود تا آن که در سالیان اخیر به همت مالک کنونی آن حجت الاسلام والمسلمین سید جلال الدین یونسی برای ما دستیاب شد و به لطف ایشان و پشتییانی بی دریغ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران و کتابخانه محقق طباطبایی اکنون منتشر شده است و در اختیار محققان قرار گرفته است. در واقع این نسخه گنجی است که بعد از سالیان دراز عیان شده است.
* مخاطبان چاپ این نسخه خطی به صورت نسخه برگردان چه کسانی هستند و اهمیت انتشار این اثر در جهان اسلام چیست؟
- اصولا انتشار نسخه برگردان یک نسخه خطی راهی است برای نشان دادن اصالت و اهمیت آن نسخه و این کار مخصوص استفاده محققان و اهل فن است که با اصول و آداب نسخ نویسی آشنا هستند.
ضرورت این کار نیز در آن است که پاسخ به اشکالی است که به شکلهای گوناگون ضد شیعه مطرح شده است. و آن این که مذهب شیعه برساخته دوره صفوی است و کتابهای این مذهب نیز متعلق به همین دوره. از این رو با انتشار نسخه های کهن تالیفات شیعیان علاوه بر نشان دادن اصالت و سندیت آنها می توان این ادعا را نیز رد کرد. این صحیفه نیز در سال 867 قمری یعنی حدود یک قرن و نیم قبل از حکومت صفوی کتابت شده است و از کهنترین نسخه های شیعی این کتاب محسوب می شود.
* آن طور که گفته میشود، صحیفه سجادیه نسخه کفعمی چهار دعا اضافه بر نسخههای موجود دارد. فکر میکنید پس از انتشار این کتاب، چه اقداماتی باید به منظور آشنایی شیعیان با این ادعیه صورت گیرد؟
- در حقیقت انتشار نسخه برگردان این اثر گام نخست است. می باید بعد از این محققان و صحیفه پژوهان در ضبط کلمات و جملات این نسخه مداقه کنند و هر کدام را با دیگر نسخه های معتبر بسنجند و در نهایت از آنها در ارائه متنی منقح و مصحح از صحیفه سجادیه استفاده کنند. آنگاه آن نسخه نهایی به صورت گسترده تکثیر شود و به صورت های گوناگون در اختیار مردم قرار گیرد تا از آن بهره بگیرند.
..............................................
گفت و گو: الهه اسلامی