جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

نقش آزادی در تربیت کودکان از منظر شهید آیت الله دکتر سیّد محمّد حسینی بهشتی

کد خبر: ۴۶۶۳۶۱

جای خوشبختی است که با تغییر مختصری که در وضع این نوع فضا داده شده، امشب در این دیدار با پدران و مادران ارجمند فرزندان رفاه در شرایط بهتری می توانیم گفتگو کنیم عرایض امشب من در زمینه یک وظیفه خطیر و بزرگ ما و شما و معلمان و مربیان عزیر و دلسوز این مدرسه و مدارس دیگر نسبت به فرزندانی است که به عنوان امانتی بس بزرگ به دست این مؤسسات سپرده می شوند این وظیفه عبارت است از نقش آزادی در پرورش و تربیت کودکان

خداوند تبارک و تعالی موجودات فراوانی را در این جهان آفریده و موجودات بسیاری را بر روی زمین خلق کرده است در میان این همه موجود گوناگون، یک موجود برتر با خصوصیت و ویژگی معینی به وجود آورده است به نام انسان ویژگی انسان در چیست؟ خصوصیت انسان چیست؟ انسانیتش در کدام جهت است؟ چه امتیازی ما را وا می دارد که به یک موجود بگوییم انسان؟

زنده بودن و جاندار بودنش؟ نه! گیاهان هم حیات دارند؛ جانوران دیگر هم حیات دارند؛ حیوانات هم حیات دارند از یک جاندار تک یاخته ای گرفته تا فیل و کرگدن همه حیات دارند تلاشگری و دوندگی و این سو و آن سو دویدن و احساس داشتن و فهم داشتن؟ نه!

جاندارها هم احساس دارند حتی بعضی از گیاهها احساس دارند و نوعی واکنش در برابر محیط نشان می دهند؛ شبیه واکنشی که ما در مورد انسان آن را احساس می نامیم حیوانات هم ادراک دارند و چیز می فهمند همین گربه خانه شما خیلی چیز می فهمد و با همان فهمش زندگی می کند پس ادراک و فهم هم ویژگی انسان نیست اینکه دارای یک نوع حرکات ارادی است و از روی اراده حرکت می کند و حرکاتش تابع قوانین مکانیسم حرکت در عالم جمادات نیست و حتی شکل مکانیسم حرکت در گیاهان را ندارد؟ نه؛ این هم نیست حیوانات هم با اراده حرکت می کنند گربه، وقتی کنار آشپزخانه ایستاده، نگاه می کند ببیند غذایی که می خواهد کجاست؛ تصمیم می گیرد، حرکت می کند و به سمت غذا می رود.

رفقای اهل علم و بقیه رفقا به یاد دارند که در منطق کبری می خواندیم الحیوان جسمٌ نامٍ حساس این، جنس تام حیوان است جسم حساسِ متحرکِ با اراده یعنی حیوان عبارت است از یک پیکری که دارای رشد است؛ مثل گیاه دارای نمو است؛ حساسیت دارد؛ احساس دارد؛ و از روی اراده حرکت می کند پس ویژگی انسان اینها نیست پس ویژگی انسان چیست؟

دو ویژگی در انسان هست که سخت به هم مربوط است؛ یکی قدرت تجزیه و تحلیل و جمع بندی. انسان جانداری است برخوردار از قدرت اندیشه جانداری است که می اندیشد یعنی چه می اندیشد؟ یعنی روی دریافتهای حسی و درونی اش محاسبه می کند؛ مطالعه می کند؛ تجزیه و تحلیل می کند؛ جمع بندی می کند؛ و در این بعد توانایی خاصی دارد چه بسا حیوانهای دیگر بعد حسی شان از بعد حس انسان بیشتر باشد سگ صداهایی را می شنود که بنده و شما نمی شنویم گربه بوهایی را استشمام می کند که من و شما استشمام نمی کنیم قدرت دید چشم برخی از حیوانات حیرت انگیز است قدرت لامسه آنها همین طور در مورد احساس، انسان برتری و تفوّقی بر حیوانات و جاندارهای دیگر ندارد درخواستها و تمایلات معمولی، مثل میل به غذا، شهوت غذا، رغبت به غذا، حیواناتی هستند که از اَکولترینِ انسانها پرخورتر و حریصترند در میل جنسی و خواست جنسی حیوانهایی هستند که از حریصترین انسانها در تمایلات جنسی حریصترند در قدرت حرکت و دویدن حیواناتی هستند که از دونده ترین و سریعترین و پردوترین انسانها دونده تر و سریعترند انسان وقتی خیلی در هنر آکروبات پیش برود تازه می شود مثل میمون ـ تازه، همه کارهای میمون را هم نمی تواند بکند خیلی تندرو هم که باشد هرگز به اندازه یک اسب نمی تواند بدود اگر قهرمان بین المللی دو صد متر با یک اسب تیزدو معمولی مسابقه بدهد کدام جلو می زنند؟ اما در بعد اندیشیدن و تجزیه و تحلیل و جمع بندی کردن بی شک انسان تنها موجودی است که از این قدرت برخوردار است اگر هم جاندارها و حیوانات دیگر از قدرت تجزیه و تحلیل، برخوردار باشند این برخورداری آن قدر ضعیف است که در برابر انسان به حساب نمی آید پس لااقل می توانیم بگوییم این بعد از انسان، به این تکاملی که الان دارد، از ویژگیهای انسان است این یک ویژگی ولی اگر انسان فقط دارای این ویژگی بود ممکن بود در برابر برخی از ماشینهای محاسبه و مغزهای الکترونیک امروز چیزی کم بیاورد انسان در این بعد باز یک خصوصیت علاوه دارد و آن ابتکار و خلاقیت و نوآفرینی است بنابراین، می گوییم، اندیشه تحلیلگرِ جمع بندی کنِ نوآفرین این قید را اضافه می کنیم، و این همه تازه می شود یک بعد ولی اگر تنها ویژگی انسان قدرت اندیشه وتجزیه و تحلیل و خلاقیت و ابتکار و نوآفرینی بود، فکر نمی کنم می توانست خود را به عنوان تافته جدا بافته عالم هستی بشناسد؛ فکر نمی کنم می توانست ادعای خلیفه اللّهی کند آن بعد دیگر و ویژگی دوم، که به انسان کرامتی خاص خودش و ارزشی فوق العاده داده و براستی او را به عنوان یک موجود برتر در عالم خلقت شناسانده، چیست؟ آن بعد دیگر عبارت است از آزاد بودن و انتخابگر بودن انسان جانور و جانداری است اندیشمند، تحلیلگر، خلاق، نواندیش، نوآفرین اینها همه یک؛ و دو مختار

دوستان توجه دارید که خدای ما، یعنی خدای ادیان، نسبت به مبدأ هستی در مکتبهای مادی و مکتبهای شبه مادی، در دو جهت و در دو نقطه از یکدیگر جدا می شوند یکی در نقطه علم بی‌پایان ـ ولی این کافی نیست مهمتر اینکه خدای ادیان خدای مختار است خدا واقعیتی است مختار از روی اجبار عوامل دیگر دست به هیچ کار نمی زند فعّالٌ لِما یرید؛ هر چه می خواهد می کند مشیت و خواستش با هیچ محدودیتی روبرو نیست اما مبدأ هستی ماتریالیسم این طور نیست، بلکه در چارچوب نظام واکنش طبیعی می تواند منشأ اثر باشد برداشتی هم که برخی از مکتبهای فلسفی به اصطلاح الهی از خدا دارند چیزی چندان فراتر از خدا و مبدأ هستی ماتریالیستها نیست چون آنها هم خدای مختار را به ما معرفی نمی کنند مبدأ هستی و آفریدار جهان و خدای ادیان، بزرگترین وجه امتیازش از مبدأ هستی در مکتبهای دیگر این است که مختار است؛ فعّال لِما یرید است؛ مشیتی نافذ و قاطع دارد فوق هر چیز دیگر؛ ولا سئل عمّا یفعل و هم یسئلون است حالا این خدای فعّالٌ لِما یرید، یک موجودی آفریده به نام انسان به این انسان اختیار داده خودش به این موجود اختیار داده و گفته تو را آفریدم تا در این پهنه هستی به شکل مختار زندگی کنی یعنی چه مختار زندگی کنی؟ یعنی تو را آفریدم، به تو نیروها و قدرتها دادم، امکانات فراوان محیطی در اختیارت نهادم، چراغ هدایت همان اندیشه تحلیلگر را در درونت روشن کردم و، از آن فراتر، مشعلِ هدایتِ وحی و روسولان و پیشوایان و امامان و عالمانی که علم خود را از آنها گرفته اند، اینها را هم فرا راهت نهادم با این حال، همه این کارها را کردم که چه؟ که حتماً به راست بروی؟ نه ! با این حال به تو گفتم، حالا می خواهی راست برو، می خواهی کج برو با همه این حرفها، انّا هدیناه السّبیل، امّا شاکراً و امّا کفوراً

بحثی که امشب فشرده می خواهم خدمتتان عرض کنم زمینه وسیعی دارد همین بعدی که امشب دارم دنبال می کنم، که در ارتباط با آیات قرآن کریم است، واقعاً از جالبترین بحثها و زنده ترین بحثهای امروز دنیا در زمینه انسان شناسی است قرآن در آیات متعدد تصریح می کند که اگر خدا می خواست این مشرکین مشرک نشوند می توانست چنین کند و بعد هم مشرکین مشرک نمی شدند ولی قرار بر این بود که اینها بتوانند مشرک بشوند خوب دقّت کنید؛ نقش خدا به عنوان مبدأ هستی و آفریدگار فعّال لِما یرید؛ نقش پیامبران به عنوان رهبران و راهنمایان امت؛ نقش امام به عنوان زمامدار و مسئول امت و مدیر جامعه؛ همه اینها نقشی است که باید به آزادی انسان لطمه وارد نیاورد اگر این نقشها بخواهد به آزادی انسان لطمه وارد بیاورد بر خلاف مشیت خدا عمل شده است. خوب، حالا شما، ای پدر و ای مادر، می خواهی درباره فرزندت چگونه نقشی داشته باشی؟ و شما ای معلم و شما ای مربی، می خواهی درباره این دخترکان و پسرکان چگونه نقشی داشته باشی؟ آیا شما می خواهی سلب کننده آزادی و اختیار بچه ها باشی، و تازه اسمش را بگذاری دلسوزی و تربیت؟! من خیلی پدر خوبی هستم؛ نمی گذارم بچه ام چپ و راست برود و خطا بکند! خیلی مادر دلسوزی هستم، آن قدر مراقب کوچکترین حرکات بچه ام هستم که نمی گذارم اینطرف یا آن طرف برود! چه مدرسین خوبی! آن قدر مراقب بچه ها هستند که بچه ها امکان تخطّی از این طرف و آن طرف ندارند! آفرین بر من و تو مسلمان پیرو قرآن که این قدر کج فکر می کنیم! می گویم قرآن می گوید اگر خدا می خواست اینها مشرک نشوند برایش کاری نداشت؛ مشرک نمی شدند خدا خواسته آنها امکان مشرک شدن داشته باشند خدا به پیغمبرش می گوید، اَفَاَنت تکره النّاس حتی یکونوا مؤمنین؟؛ تو می خواهی مردم را مجبور کنی مؤمن باشند؟ تو برای این رسالت نیامدی حالا تو، پدر و مادر، می خواهی بچه ات را مجبور کنی که مؤمن باشد؟ و تو معلم و مربی می خواهی این بچه را مجبور کنی مؤمن و خوشرفتار باشد؟ قیمت این آدمکهای مصنوعی ظریف زیبای دلربا از قیمت یک مجسمه قشنگ بیشتر نخواهد بود بیایید همه با هم تصمیم بگیریم بچه هایمان آدم باشند آدم باشند یعنی چه؟ یعنی مختار باشند آگاه و مختار نقش ما و شما نسبت به این بچه ها باید نقش کمک باشد؛ نقش فراهم آورنده زمینه های بیشتر برای رشد سریعتر و سالمتر و سرراست‌تر باشد، نه نقش استاد کار قالب سازی که می خواهد این استعداد نرم و لطیف کودک را در یک قالب خشن بریزد و از او یک موجود قالبی بسازد.

من نمی دانم در مدارسی که با صبغه اسلامی کار می شود عملاً به این اصل مهم تربیت انسانِ آزادمرد ـ آزادمردان و آزادزنان واقعی‌ـ تا چه اندازه توجه می شود و تا چه اندازه برای این نقش و این پرورش امکان عمل فراهم می شود؛ ولی لااقل می توانم عرض کنم که اگر می خواهیم در راه اسلام باشیم و با صبغه اسلام بچه ها را تربیت کنیم، تعلیم اسلام این است اقلاً در این حد که می توانم عرض کنم، آقا، تعلیم اسلام این است در نظام سیاسی و اجتماعی و اقتصادی اسلام مسأله بزرگ و اساسی، مسأله ای که نقش تعیین کننده و شکل دهنده دارد، این است که انسانهای پویای آزادی بسازد که با انتخاب خویشتن به راه حق، به راه خدا، به راه پاکی و فضیلت و تقوا درآیند بسیاری از تدابیر اسلام در نظامهای سیاسی و اجتماعی،‌ درحقیقت در جهت از بین بردن عوامل ضد آزادی است اگر پیغمبر اکرم به فرمان خدا با مسلمانان و یاران مؤمن جانبازش با مشرکان می جنگد، نه برای آن است که اینها به زور شمشیر مسلمان شوند این دروغی است بر اسلام قرآن به پیغمبر می گوید، اَفَاَنتَ تکره الناس حتی یکون مؤمنین؟‌می گوید حتی اکراهشان هم نمی توانی بکنی چه رسد به اینکه آنها با شمشیر مسلمان شوند پس شمشیر اسلام و مسلمین کجا به کار افتاده؟ شمشیر اسلام و مسلمین برای از بین بردن عامل انحرافی استضعاف به کار افتاده است مستضعف در جامعه قدرتهای خودکامه ای را می بیند که مانع آن هستند که انسانها آگاه شوند و پس از آگاهی راه دلخواه خود را اختیار کنند شمشیر اسلام برای از بین بردن استضعاف است استضعافی که تکیه گاهش شمشیر است چه راهی برای مقابله با آن وجود دارد یک راهش شمشیر است اگر اسلام به مسئله انفاق و تأمین حداقل نیاز هر انسانی در نظام اسلامی اهمیت می دهد برای این است که عامل فقر، انسانهای آزاد را برده اقتصادی دیگران نکند پس اسلام می خواهد که انسان آزاد باشد اگر می گوید نباید در مجامع عمومی و به صورت علنی فسق و فجور و شهوت و گناه نباشد و در ملأ علام، به نام هنر، یک جفت حیوان حریص بر شهوت با هم همبستر نشوند، برای این است که می خواهد محیط اجتماعی از ایجاد طغیان شهوت جنسی در انسانها پاک باشد؛ تا انسان در این محیط آزاد باشد فکر می کنید چقدر از راه تحریک جنسی در همین دنیای امروز برگرده انسانها سوار شده اند و می شوند؟ فکر می کنید دایره اش چقدر وسیع است؟ اگر حد می زند، اگر کیفر می دهد، اگر جلوگیری می کند، افراد جرأت گفتن بسیاری از گناهها را ندارند یعنی گناه باید آن قدر علنی باشد که دو تا، سه تا ، چهار تا، آگاه بشوند پس آنچه دست اسلام و حکومت اسلام و قانون اسلام با شدت جلو آن را می گیرد تظاهر به فسق و فجور است از این مرحله که پایین بیاید باز هم جلو آن را می گیرد اما با چه؟ با دادن آگاهی؛ با دادن تمرین؛ با دادن تربیت تربیت و تمرین یعنی چه؟ تربیت و تمرین یعنی قدرت اراده و قدرت انتخاب را در درون خویش بالا بردن همین طور که دست من یک توانایی دارد برای برداشتن این بار، و این توانایی به تدریج در من رشد کرده یک کودک شیرخوار نمی تواند این لیوان آب را از جا بردارد با رشد من، با رشد اندامهای من، با رشد توانهای من است که من می توانم این لیوان را از اینجا بردارم قدرت انتخاب نیز همین طور است خدا ما را انتخابگر آفرید؛ دارای توان انتخاب آفرید؛ ولی به این صورت که می توانیم این قدرت را در خودمان بالا ببریم کوشش اسلام این است که انسان آزاد تربیت کند؛ آزاد از همه چیز؛ آزاد از بند هوا و هوس؛ آزاد از تسلط خشم؛ آزاد از گرایش به جاه طلبی و قدرت و ثروت؛ آزاد از تسلط دیگران؛ آزادِ آزاد؛ تا راه خویشتن را همواره آزادانه انتخاب کند شما هر چه حد و تعزیر و تمرین و تربیت در روایات و احکام اسلامی می یابید همه در این جهت است؛ کمکی است به تقویت آزادی و قدرت انتخاب در درون و در برون؛ رهیدن هر چه بیشتر از سلطه ضد اختیار و آزادی در درون و برون حالا اگر پدری دلسوز و مادری دلسوز، بدون توجه به این نکته، بچه را در خانه؛ معلم و مربی دلسوز در مدرسه؛ یا با تبانی پدر و مادر و معلم در هر دو محیط با هم همکاری و تعاون کنند، اما نه بر برّ و تقوا، بلکه بر اثم و عدوان ، و نگذارند در بچه قدرت آزاد زیستن رشد کند اگر به بچه غذا ندهید ستمی به او رفته، اما نه ستمی بزرگ اما اگر فضای آزاد زیستن را از او گرفتید بزرگترین ستم را به او کرده اید، چرا که انسانیت او را در معرض خطر قرار داده اید عرض کردم، بزرگترین ویژگی انسان از دیدگاه اسلام این است که جانداری است آگاه، اندیشمند، انتخابگر و مختار مردم را در جهل و بیخبری و ناآگاهی نگه داشتن، بچه ها را در جهل و بیخبری و ناآگاهی نگه داشتن، و بچه‌ها و مردم را از آزادی و آزاد زیستن محروم کردن، بزرگترین ظلم و ستم در حق آنهاست منتها، آقای عزیز و خانم محترم و معلم عزیز؛ بچه آزاد تربیت کردن دردسر و زحمت دارد و کاری دشوار است اینکه آدم بچه را طوری بار بیاورد که با یک تشر، ‌با یک گم شو!، حساب خودش را بکند، خیلی مشکل نیست؛ ولی اینکه انسان بخواهند بچه را طوری بار بیاورد که گم شو در او خیلی اثر نکند اما محاسبه النفس در او اثر بکند و از بچگی شروع به حساب کشی از خویشتن کند، خیلی دشوار است؛ خیلی وقت صرف می خواهد؛ خیلی مهارت می خواهد ممکن است کسانی بگویند، کو وقت این حرفها؟ کو حوصله این حرفها؟ درست میفرمایید ولی اگر چنین نکنیم بعد باید بپرسیم، کو آن جوانان رشید و آزاد و آزاده که بتوانند پاسدار حق و حقیقت باشند؟

می دانید که بسیاری از اوقات کوششهای بنده و شما، به عنوان پدر و مادر و کوششهای معلم و مدیر و ناظم در مدرسه، برای برخورد تند و مهار کننده با بچه ها از کجا بر می خیزد؟ از ضعف ما گاهی اوقات، مخصوصاً در کلاس یا در سرکلاس؛ چون محیط آزاد است بچه از او یک سؤالی می کند خارج از چارچوبی که معلم برایش معین کرده از قضا آقا معلم یا خانم معلم جواب این سؤال را نمی داند خوب، اگر خانم معلم یا آقا معلم پیرو اسلام باشد خیلی راحت، با روی گشاده و با زبانِ خوش، می گوید، جانم، نمی دانم؛ من هم مثل تو معلوماتم محدود است؛ فقط کمی از تو بیشتر می دانم؛ چشم! از آنهایی که می دانند می پرسم؛ به کتابها مراجعه می کنم و در جلسه بعد به شما جواب می دهم یا اگر بچه ها در خانه از پدر و مادری سؤالی کند، و پدر و مادر یا اصلاً جواب سؤال را نمی دانند و یا می دانند ولی نحوه پاسخ دادن را بلد نیستند‌به جای اینکه پرخاش کنند که بچه ! این فضولیها به تو مربوط نیست! به جای این پرخاش، با محبت می گوید، بچه جان! سؤالی کردی، بسیار خوب، فکر می کنم و به تو جواب می دهم کدام روش انسانی تر و اسلامی تر است آن تشرزدن و بروگم شو! و این فضولی به تو نیامده! یا روش دوم؟ آن روش او در حقیقت سرپوشی است که آنها روی ضعف و جهل خود می گذارند و از سر خودخواهی و غرور است به خود می گویند مگر می شود معلم غرورش را بشکند؟ مگر می شود پدر و مادر عظمت و ابهت خودشان را در خانه بشکنند؟ آقا، غرورت را نمی شکنی، اما این نونهال عزیز را می شکنی! گاهی اوقات که من این بحث را به صورت خصوصی یا عمومی ایراد می کنم دوستان می پرسند، فلانی! یعنی می گویی که بچه ها را آزاد بگذاریم هر جا دلشان خواست زندگی کنند؟ خیر! بنده چنین چیزی عرض نمی کنم بنده می گویم سایه لطف و مرحمتتان را بر سر بچه ها طوری بگسترید که بچه آدم باقی بماند؛ همین! نمی گویم سایه خود را از سر آنها کم کنیدـ خدا نکند! می گویم به بچه ها میدان عمل آزادانه بدهید آخر این هم شد زندگی؟! حالا که زندگیها قدری ابزار و آلات زیاد هم پیدا کرده وامصیبتا! بچه های آن روز اقلاً در حیاط می توانستند یک جفتک چارتکی بازی کنند، ولی به بچه های حالا، بر طبق آن روش اول، باید دائماً گفت، بچه نکن!؛ بچه توپ نزن گل می شکند! بچه به سر این گل بخورد! این نوگل دارد افسرده و پژمرده می شود تازه این مال حیاط است به ساختمان که می آید، های بچه! تکان نخور! صندلی رامی شکنی، تابلو مقابل توست، می شکند؛ بچه ها می شوند یک موجود کز کرده واقعی، در معرض انحرافهای سهمگین؛ بچه های عقده ای که از هر فرصتی برای انتقام گیری از محیط ناسازگار استفاده می کنند منتها گاهی انتقام گیریها خشن است و من و شما را بیدار می کند؛ گاهی انتقام گیریها خشن نیست؛ سر به تو دارد؛ سر و صدا ندارد؛ ولی یکی روزی من و شما را از پا در می آورد که دیگر راه چاره به رویمان بسته است.

اگر بچه من و شما در داخل خانواده بچه ای است گوشه نشین؛ اگر بچه ای است که دائماً در خودش فرو می رود؛ اگر بچه ای است که حتی در بزم خانوادگی شرکت نمی کند؛ می دانید چرا؟ چون از آغاز به او فرصت آزاد زیستن ندادید.

از نوجوانی در سن دانشجویی ـ در حدود بیست و یک سالگی ـ خواسته بودند که با من تماس بگیرد؛ برای اینکه پدر و مادر احساس کرده بودند نوجوانی است ناشاداب دو سال و چند ماه طول کشید تا توانستم بفهمم که این آقا از کجا ضربه خورده بود از اینجا ضربه خورده بود که در یک مدرسه مقیدِ منظم، به دلیل فشار نظم، قدرت شکفتن و امکان شکفتن در مسایل اجتماعی از او گرفته شده بود درس خوب خوانده بود؛ نمره هایش بد نبود؛ همان سال در کنکور یک دانشکده قبول شده بود؛ ولی در یک مجمع ده نفری عرضه اظهار نظر نداشت او دچار عقده حقارت شده بود؛ عقده حقارتی که همواره او را می خورد فکر می کنید این حالت از چه موقع شروع شده بود؟ از سنین بزرگی و بعد از بلوغ؟ خیر! شروع این داستان غم انگیز به سال هشتم یا نهم زندگی او برمی گشت، یعنی آن وقت که بچه کلاس دوم یا سوم ابتدایی بود.

آقا و خانم! به بچه فرصت اظهار نظر بدهید! بگذارید یک حرف پرت بزند بگذارید یک استدلال غلط بکند، یک نتیجه غلط هم بگیرد، و حتی تا آنجا که خسارت شکننده ندارد دنبال این نتیجه غلط برود و خودش یک تجربه به دست بیاورد تجربه های تلخی که این بچه ها خودشان با اِعمال حق اختیار به دست می آوردند از یک کتاب نصیحت سعدی و فردوسی و لقمان بالاتر است، از یک مجموعه حدیث امامان و پیامبران بالاتر است و حتی می تواند از همه قرآن برای او ارزنده تر باشد خود قرآن می گوید من کتاب نصیحت و هدایت هستم؛ اما برای چه کسانی؟ برای انسان انتخابگر تو با این کار زمینه نقش قرآن را از بین می بری زمینه نقش حدیث را از بین می بردی بگذاریم بچه ها تجربه تلخ داشته باشند در مدرسه هم همینطور در مدرسه رفاه بخصوص همواره تأکید شده که روش تربیتی باید بر مبنای آزادی دادن هر چه بیشتر به بچه ها باشد نه محدود کردن هر چه بیشتر بچه ها

من، به عنوان یک فرد، صریحاً اعلام می کنم که انتظارم از شما برادران و خواهران عزیز این است که اگر این مسأله و این اصل را باور داریم، همواره مراجعاتتان به مدرسه در این جهت باشد؛ و اگر باور ندارید، من با کمال میل آماده ام یک صبح جمعه در یک وقت وسیع یک میزگرد در اینجا تشکیل بدهیم؛ آنها که این مطلب را قبول ندارند بیایند، با هم گفتگو کنیم آن گاه اگر من در اشتباهم از اشتباه در می آیم و اگر دوستان در اشتباهند از اشتباه در می آیند تا همه یک جور بخواهیم چه می خواهیم؟ بار آوردن دخترانی آگاه و آزاد در مؤسسه رفاه و در هر مؤسسه دیگر

من اینجا، زیر تاق رفاه حرف می زنم عرضم مربوط به همه است انتظار متقابلی که از اولیای محترم هست این است که وقت و نیرو و حوصله و شکیبایی بیشتری صرف کنند؛ با بچه ها بیشتر انس داشته باشند، با بچه ها بیشتر مربوط باشند و کاری کنند که بچه ها در محیط خانه نیز احساس کنند که در محیطی آزاد زندگی می کنند از یک دختر خانم بیست ساله مقید به پوشش اسلامی و مقید به آداب اسلامی سؤال کردم، عامل درجه اولی که تو را با این تقیدات در راه نگاه داشته چیست؟ گفت، عامل درجه اول اینکه پدر و مادرم هیچگاه نخواستند با اکراه و اجبار مرا در این راه نگه دارند روشنگری کنید؛ تشویق کنید؛ کمک بکنید نگفتم بچه ها بی بند و بار باشند ـ و نمی گویم نمی گویم بچه ها تا مرز خطرهای شکننده، آزاد بروند و در دام خطر بیفتند می گویم به عنوان و به منظور جلوگیری از بی بند و باری، و به عنوان و به منظور رهایی دادن و رهایی بخشیدن جگرگوشه هایمان از خطرات شکننده و سهمگین، بچه های قالبی پژمرده در خود فرورفته فاقد قدرت انتخاب آزاد برای آینده نسازیم، که این هم خیانت به حال است و هم خیانت به آینده و هم به جای ایفای مسئولیت فرار از مسئولیت است.

عرضم را اینجا تمام می کنم تا چند دقیقه ای فرصت داشته باشم برای پاسخ به سؤالهای احتمالی آقایان یا خانمها بار دیگر تمنا می کنم، همه با هم به نقش آزادی در رشد انسان در محیط خانه و مدرسه و جامعه بیش از پیش توجه کنیم والحمد الله و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین

یکی از حاضران: یکی از دوستان به من گفته بودند که یک دختر هفت ساله دارند این کودک پرسیده چرا مامانم گاهی اوقات نماز نمی خواند؟

دکتر بهشتی: متشکرم سؤال را مطرح می کنم از قول یکی از دوستان می فرمایند که دختری هفت ساله دارد؛ از پدرش سؤال کرد، چرا مامان من گاهی نماز نمی خواند؟ پدر پرسیده است من چه جور به دخترم جواب بدهم آیا کسی ازدوستان هست که ایده ای یا تجربه ای در این زمینه داشته باشد؟ اینکه گفته اند گاهی نماز نمی خواند، دو معنی می تواند داشته باشد یک معنی اینکه مادر کاهل در نماز است و گاهی نماز نمی خواند ـ فکر می کنم منظور از سؤال این باشد معنی دیگر اینکه مادر در ایام عادت ماهانه است و نماز نمی خواند ظاهراً همین معنی دوم منظور است.

یکی از حاضران: می توانیم در جواب این بچه بگوییم که همان خداوندی که نماز را واجب کرده در هر ماهی چند روز را برای خانمها استثنا کرده و امر کرده که نماز نخوانند.

دکتر بهشتی: عنایت بفرمایید، در یک محفل علمی و تصمیم گیری، این مسأله که هر چند وقت یک بار مسأله روز می شود، مطرح شد و کارشناسان به اصطلاح مطالعه کرده مسافرت کرده دنیا دیده، به قول و به خیال خودشان، در این زمینه داد سخن می دادند به آنها گفتم منظورتان از طرح این مسأله چیست؟ اگر منظورتان این است که بچه ها در اولین فرصت و زمانی که توانایی دارند، اندامهای جنسی را بشناسند، نقش اندامها را بدانند، ترشحات اندامها را بدانند، خوب، این مسأله برای بچه مسلمان مسأله تازه ای نیست شما می دانید که همیشه همین بچه مسلمان را با رساله عملیه آشنا می کردند سعی می شود قبل از اینکه پسر دچار احتلام بشود به او گفته می شود که به شکلی از اشکال ممکن است جنب بشود و وظیفه اش هم غسل کردن است.

سعی می کردند به دختر خانمها، قبل از اینکه به نه سالگی تمام برسند و احتمالاً خودشان با مسأله عادت ماهانه روبرو بشوند، به شکلی از اشکال بفهمانند که اگر چنین دیدی وحشت نکن؛ خیال نکن یک بیماری داری؛ بلکه این یکی از نشانه های کمال آفرینش و خلقت زن است که عادت ماهانه شود بعد هم به اومی گفتیم حکم اسلام در این مسأله این است که در آن چند روزی که این حالت را داری روزه نگیر، نماز هم نخوان بعد از اینکه این حالت تمام شد غسل کن، و وقتی غسل کردی لازم نیست نمازها را قضا بکنی، اما باید قضای روزه را بگیری به هر حال، به آنها گفتم برای بچه مسلمانها نیست این حرفها برای بچه های مسیحی است.

شما شنیده اید که در عالم کاتولیکها، آن هم در میان مسیحیان کاتولیک در دوران گذشته، اصلاً نام اندامهای جنسی را در حضور بچه ها به هر شکل بردن گناه تلقی می شد خوب، در اسلام چنین چیزی نیست مگر نه این بوده است که این رساله ها برای خواندن همین بچه ها و بزرگها، که به بچه ها یاد بدهند،‌نوشته شده؟ مگر نه این است که آقایان اهل علم مسأله گو در هر محلی سعی می کردند با هر شکلی مسائل این مطلب را به جوانها بفهمانند؟ بنابراین، من فکر می کنم که طرح این مسأله به شکل خیلی رو باز و متین با کودک هیچ اشکالی ندارد هر قدر او رابیشتر در برابر این معمای ندانسته قرار بدهیم به او ظلم کرده ایم.

یکی از حضار: روایتی از معصوم شنیده ام مبنی بر اینکه می فرمایند اگر بچه ای به سن ده سالگی رسید و نماز نخواند تنبیهش کنید البته با مقدماتی که در هفت سالگی وادارش کنید در ده سالگی اگر نماز نخواند تنبیهش کنید.

دکتر بهشتی: بله؛ روایاتی در این زمینه داریم خوب دقت بفرمایید؛ اگر تنبیه بدنی را به عنوان یک مسأله این طور وسیع تر مطرح می کنیم تنبیه بدنی اگر آهنگ اجبار داشته باشد، چه برنماز و چه بر هر چیز دیگر، نمی تواند با روح تعالیم اسلام سازگار باشد و اگر روایتی با این آهنگ باشد روایتی است که وقتی آن را بر کتاب الله عرضه کنیم آن روایت را نمی پذیرد ولی از تنبیه بدنی که کار دیگر هم ساخته است ـ مثل انذار و تنذیر پیغمبران ـ و آن این است که بچه ای دچار یک نوع تنبلی و بی حرکتی است؛ نه فقط در مورد نماز، بلکه در همه چیز

انسانی است که آزادی خودش را در برابر تن آسایی و آسان طلبی و تنبلی از دست داده؛ با یک ضربه می شوداین کابوس ترسناک تنبلی و تن آسایی را از روی روح آزادی طلب او بلند کنیم و به حرکتش واداریم یعنی سد تنبلی را در او بشکنیم حالا کاری به نماز هم نداریم ـ اصلاً بیاییم در مسایل عادی

بچه ای است که اگر صبح برای نماز از خواب بلند نمی شود، برای این نیست که به نماز بی علاقه است، بلکه به رختخواب گرم دلبسته است آدمی است که از اینکه صبح زود دست و صورتش را با آب سرد آشنا کند گریزپاست در این مورد تنبیه بدنی ممکن است عامل آزادی بخش باشد نه آزادی کش بنابراین، این گونه روایات باید در این بعد فهمیده شود و درست و در جایش به کار رود.

اگر هر کس بخواهد از این روایات آن برداشت را داشته باشد که نماز را بر کودک تحمیل کند، با صراحت می‌گویم که، اولاً، از نظر تربیتی این بچه نماز خوان نیست و این نماز هم نماز نیست؛

و، ثانیاً،‌این نوع راه نشان دادن با اصولی که از قرآن استفاده کرده ایم سازگار نیست بله، من با صراحت عرض می کنم که واقعاً گاهی از اوقات یک گوشمال دادن به بچه یعنی یک عامل ضد انسانی و ضد آزادی را از جان او دور کردن ولی به آقایان و خانمها، به عنوان پدر و مادر و به عنوان معلم، باید بگویم این کار هنر می خواهد و کار همه کس نیست.

نکته ای را باید عرض کنم مبادا پدر یا مادر یا معلمی با بچه خطاکار یا تنبل و بی حرکتی در شکل تنبیه روبرو شود بی آنکه بچه تنبیه شده همان وقت احساس کند که تنبیه کننده، دلسوز اوست! یعنی باید نوع تنبیه و شکل تنبیه و مقدمات و مؤخرّات آن حتماً طوری آماده بشود که همان وقت بچه احساس کند مشمول لطف شماست.

اگر این احساس را نکند اصلاً تنبیهتان تنبیه نیست، بلکه طغیان آور است با این تنبیه او را بیدار نمی کنید، بکله او را یاغی و طاغی می کنید.

انتهای پیام

دیدگاه شما