روز گدشته همایش دین و شادی در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد و اساتیدی از دانشگاه در این مراسم سخنرانی کردند. به گزارش خبرنگار سبک زندگی جی پلاس؛ همایش دین و شادی با سخنان محمدرضا کلاهی، مدیرگروه دین انجمن جامعه شناسی آغاز شد، وی درباره علت برگزاری همایش گفت: ایده اولیه این همایش را دکتر محدثی پیشنهاد دادند و از همان ابتدا هم این موضوع با واکنش های فراوانی همراه بود.
وی در ادامه افزود: به نظر می رسد، در تصور عمومی جامعه اینگونه جا افتاده که دین بیشتر با غم متناظر و همراه است و شادی خیلی جایگاهی ندارد؛ به بیان دیگر گویا در تصورات عمومی، کنشگر دینی یک فرد گناهکار است که باید دائما عجزو لابه و زاری کند تا گناهانش بخشیده شود. قصد ما در همایش دین و شادی این است که از این تصور رایج فراتر رفته و مسائل مرتبط با آن را بحث و بررسی کنیم. در اینجا دو پرسش مطرح می شود: اول اینکه آیا در دین امکان تأسیس نهادهای شادی وجود دارد یا نه؟ پرسش دوم این است که آیا دینداران نسبت به بی دینان شادترند؟ یا به بیان دیگر آیا میزان شادی با میزان دینداری نسبت دارد؟ پرسش اول دورکیمی و پرسش دوم وبری است.
کلاهی اضافه کرد: با هر پژوهشی که برخورد کردم چه ایرانی چه خارجی، متوجه شدم که دینداران نسبت به بی دینان شادترند یا به بیان دیگر دیندارترها نسبت به کم دیندارترها شادی شان بیشتر است.
۹۲ روز سوگواری و ۲۵ روز شادی در سال
در بخش اول همایش که موضوع الاهیات و شادی مطرح شد، سیدمحمود نجاتی حسینی، مدیر بخش جامعه شناسی دین موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، موضوع تقویم دینی غمناکی و شادکامی، الهیات سوگ و الهیات سرور را برای سخنرانی خود برگزیده و سخنانش را اینگونه آغاز کرد: بحث درباره دین و شادی و دین و غم باید بیشتر در مباحث الهیاتی طرح شود؛ همانطور که دکتر کلاهی اشاره کردند، در کشور ما ثابت شده که دینداران از بی دینان شادترند اما باید ببینیم منظورمان از شادی و دینداری چیست؟ شاید دیندارانی که می گویند شاد هستند، دیندار واقعی نیستند و شادی شان هم شادی واقعی نیست بنابراین لازم است در این حوزه پژوهش های بیشتری صورت بگیرد.
وی ادامه داد: ما در جامعه ای زندگی می کنیم که در تقویم آن ۹۲ روز، مناسبت سوگواری و ۲۵ روز مناسبت شادی وجود دارد و در تقویم ما نسبت غم به شادی می چربد. یکی از مسائلی که موجب این موضوع شده، بحث تردیدافکنی درباره شادی از منظر فقهی است به این معنا که در تقویم ما خیلی به مناسبت های شادی بها داده نشده است. از طرفی ایران بعد از انقلاب هم یک انقلاب خونین و سراسر جنگ بود بنابراین در چنین شرایطی چگونه می توان پای شادی را به جامعه و دین باز کرد.
وی با اشاره به شادی در قرآن گفت: تحقیقات من نشان داده از منظر الهیاتی چند واژه مهم در قرآن وجود دارد که با شادی در ارتباط است؛ فرح، سرور، عَشَر، قَرَح و بَطَر. از منظر جامعه شناسی شادی دو گونه مثبت و منفی دارد برهمین اساس فَرَح که در قرآن مطرح شده شادی کاذب، منفی و مذموم است. نکته مهم این است که از میان این واژگان فقط دو نوع شادی ممدوح و مثبت است. بنابراین از منظر الهیات و قرآن دینداران نباید زیاد به دنبال شادی باشند چون در شادی نوعی دنیاگرایی است که فرد را از معنویت دور می کند. البته این نکته را هم مطرح کنم که در قرآن هیچ چیز ایجابی درباره غمناکی پیدا نکردم یعنی در هیچ جای قرآن نیامده بود که غمناک باشید و یا اینکه مومن نباید به دنبال شادی باشد.
این استاد سخنانش را اینگونه به پایان برد: به عقیده بنده دستورالعملی که در الهیات دینی ما غالب است، عبارت است از اینکه امر دنیایی با شادکامی و امر اخروی با غمناکی مرتبط است، عطش شادکامی در دنیا باید کم شود، دینا محل سوگ و آخرت محل سرور است.
شادی در آموزش و پرورش سلبی است
در بخش دوم، با عنوان جامعه پذیری دینی و شادی، سپیده اکبرپوران یکی از دانشجویان جامعه شناسی و محققین این زمینه در سخنانی با موضوع از شادی تا نشاط (شادی در ساختار معنایی حاکم بر نظام آموزشی) گفت: بحث من شادی در ساختار معنایی نظام آموزشی است، اسناد آموزش و پرورش یک روایت و قرائت رسمی از دین است. در آموزش و پرورش هیچ تثبیت معنایی درباره شادی صورت نمی گیرد و حتی تربیت بدنی نیز در راستای نشاط در مدارس انجام می شود.
وی با اشاره به تقسیم بندی آموزش و پرورش بر شادی پایدار در برابر شادی ناپایدار ادامه داد: در آموزش و پرورش بحران تولید معنا وجود دارد، و تعریف شادی، شفاف سازی نشده است. بحران اصلی ما تولید معنا در مقام اجرا صورت نمی گیرد و تنها به شکل سلبی امکان نمود دارد. تذکر این کار را نکن، بسیار دیده می شود اما اینکه چه کاری انجام بده را نداریم و موضوعات ایجابی مطرح نمی شوند.
در استرالیا دین داری اندک، رضایت از زندگی بالاست
در ادامه فاطمه اجاره دار یکی دیگر از پژوهشگران جامعه شناسی درباره تاثیر دین و باورهای معنوی بر رضایت از زندگی در استرالیا، صحبت کرد و گفت: در اکثر ادیان بزرگ به شادی نهایی وعده داده شده است؛ خود دین شادی آور نیست، فضای اجتماعی، هم گروهی و هم فکری می تواند شادی آفرین باشد. جامعه استرالیا با اینکه میزان دین داری اندکی دارد، میزان رضایت از زندگی بالایی داشته و حدود ۷ تا ۹ از ۱۰ امتیاز را می گیرد. اعتقاد به دین دو درصد در رضایت از زندگی تاثیر دارد اما در این موارد باید سن، موقعیت، جنسیت و مواردی از این دست نیز در نظر گرفته شوند و البته این موضوع در مناطقی که معتقدان به دین در اکثریت هستند نیز باید در نظر گرفته شود.
شاد بودن در ایران سخت است
اما در ادامه همایش دین و شادی، دکتر مقصود فراستخواه، استاد دانشگاه و جامعه شناس، اظهار کرد: شادی در جامعه ما مشکل است، البته اصولا شادی بشر موضوع بغرنجی است زیرا شادی آنقدر با غم هماهنگ است که دیگر نمیتوان به آن شادی گفت! جایی هم که ما در آن هستیم و این موقعیت، خودش شادی را سخت میکند. با این محنت ها، شاد بودن برای ما و برای جامعه ما سخت است. بر مبنای شاخص شادی که بر اساس ویژگیهایی چون حمایت اجتماعی، رفاه، بخشش، خیرخواهی و مواردی از این دست است، ایران در سال ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ ایران در میان ۱۵۶ کشور در رتبه ۱۱۵ قرار دارد. وی با اشاره به آمار های ارایه شده از طرف نهادهای مختلف، شاد بودن در ایران را کاری سخت دانست و گفت: در اندیشههای فلسفی به این نکته اشاره بسیاری شده که جهان جای خوشی نیست و همین خوشیها تهیه و تولید غم میکند. اما مردم به هرحال شادی میخواهند، حتی اگر با رنج همراه باشد. این جامعه شناس با اشاره به شادی عقلانی ارسطویی، افزود: ارسطو شادی را عقلانی سازی کرده و میگوید: انسان همه مطلوبیت ها مثل سلامتی، افتخار، قدرت و مواردی از این دست را برای شادمانی میخواهد و خود شادی را نیز برای شادی میخواهد. ارسطو معتقد است شادی یعنی فعالیت نَفس در مطابقت با خردمندی و شادی را کاملا تجربه گرایانه و طبیعت گرایانه توصیف میکند. تولید ناخالص شادی را محاسبه کنیم فراستخواه ادامه داد: من فکر میکنم که میتوان تولید ناخالص شادی را با سرانه تولید ناخالص ملی جابهجا کرد و آن را سنجید. این سنجش ابعاد مختلفی دارد، قدرت خرید، بعد سیاسی، حقوق انسانی، آزادی فردی، مصونیت در برابر آسیب و موارد دیگر، موضوعاتی هستند که می توان بر اساس آنها شادی را سنجید. در جوامع دیگر شادی را مسالهای می دانند که باید نسبت به میزان آن توضیح بدهند و برایش راه حل بیاورند اما برای ما در نهایت یک مشکل است. همه منابع بیرونی شرایط را تسهیل میکند تا منجر به رفاه درونی شود؛ یعنی شادی پاسخی به محرکهای رضایت بخش است. وی با در نظر گرفتن تحقیقاتی که در زمینه دین صورت گرفته است، گفت: ما دین را به عنوان دین و همه خوبی ها را با عنوان هایی نظیر دین و عقل، دین و علم، دین و حقوق بشر، دین و کار و... بررسی می کنیم. همه اینها نیاز است و باید انجام شود اما عنوان این همایش، به طور ویژه نیاز به اندیشیدن دارد. ما باید از این بحث راهی به دهی ببریم اما در بحث های مرتبط با دین دچار مغالطه میشویم. مغالطه اصلی، ذات باوری دین است و این مغالطه ذهن سوز است. تجربههای مذهبی خود مهم هستند چرا که از قدیم هم گفتهاند " الطرق الی الله به عدد انفاس الخلائق " پس باید بدانیم شادی چگونه در این مسیر ایجاد می شود. درباره دین نباید انتزاعی فکر کرد فراستخواه در ادامه بیان کرد: خود دین شادی آور نیست بلکه برخی دین داریها و دین باوریها شادی آور هستند؛ برخی شادی ها دینی هستند، برخی شادی ها هم دینی نیستند و شادی از پیدا کردن کار یا پذیرش دانشگاه، شادی های کمیاب زندگی ما هستند. درباره دین نمیشود انتزاعی حرف زد. کشور، جامعه، فضای اخلاقی و همه اینها در دین داری اثر میگذارد. چیزی که مهم است غم باری ماست؛ در تاریخ ما افسانه دولت و استبداد و همه مواردی که بوجود آمده باعث شده همیشه غم ما به صورت لشگری باشد! این بیت حافظ که " اگر غم لشگر انگیزد که خون عاشقان ریزد ..... " باعث میشود حافظ همیشه همراه شما باشد زیرا بازنمایی حقیقت زندگی شماست. حتی شادی ما هم غمبار است و در آن حسرت وجود دارد. وی با اشاره به سنت های دینی و معرفتی که سعی کرده اند توضیحی برای این غمباری ارایه دهند، افزود: اولین سنت ما، سنت ظاهرگرایی است؛ اخبارگرایی و کنترل اعمال به نام فقه و کنترل افکار به نام کلام، همه اینها مواردی هستند که سنت به ما می گوید. این سنت شادی و غم، ما را به نوعی از یک ارتفاع، به مناسباتی که با خدا داریم منسوب کرده است و غم و شادی را به واقعه اخروی مربوط کردند. پروژه انسان شاد وی ادامه داد: ما به جای یافتن شادی دینی باید پروژه انسان شاد را دنبال کنیم، یعنی انسان باید شادمان باشد. اگر انسان شاد باشد، دینداری او هم شادمان می شود و شادمانی انسان همان چیزی است که از خودمان می تراود و مربوط به کردار و کنش خودمان است و یک تصمیم انسانی است. آنگاه که دست به کار شستن غم می شویم، لحظه شادی ماست. من در رابطه با انسان شادمان اصرار دارم چون انسان شناسی معنای فردی ندارد؛ وقتی می گویم انسان در واقع منظورم اجتماع است.