بنای حرم در طول تاریخ و بهتدریج ساخته شد و گسترش یافت. در بهوجود آمدن فضای کنونی حرم، مردان و زنانی بلند همت، در هر دورهای از تاریخ ایران زمین، نقشی داشتهاند که نام خود را تا ابد زیر نام حضرت رضا (علیه السلام) جاودانه کردهاند. هر کاشی و سنگی که بر دیوارهای حرم جای گرفته، نشان از عشق و ارادت مردمانی از این سرزمین به مولا و آقایشان حضرت رضا (علیه السلام) دارد. تاریخ موجود در کتیبههای حرم، از دوره سامانیان تا دوره قاجاریه را نشان میدهد.
به گزارش جی پلاس، با شهادت امام رضا (ع) در سال ۲۰۳ هجری قمری پیکر پاک آن حضرت را در کنار قبر هارون الرشید که به بقعه هارونی مشهور بود به خاک سپردند. این عمارت در میان خانه باغ بزرگ و مصفایی قرار داشت که محل حکمرانی مالک آن "حمید بن قحطبه طایی"والی توس بود.
سامانیان؛ اولین آبادگران به روایت تاریخ، بوبکر شهمرد، از پیشکاران نوح بن منصور سامانی، شهادتگاه علی بن موسی الرضا (علیه السلام)، امام هشتم شیعیان را آباد کرد. به گفته ابن بابویه، محمد بن عبد الرزاق طوسی و امیر محمدیه، از امرای عهد سامانی، در دوران امارتشان نسبت به مرقد مطهر امام (علیه السلام) کمال ارادت و توجه داشتند و تزئیناتی در حرم به وجود آوردند. در اوایل قرن چهارم هـ.ق به دستور عضد الدوله دیلمی، مرقد منور امام (علیه السلام) به سبک آن زمان تعمیر و تزئین شد.غزنویان؛ یادگاران مسجد بالاسر یمین الدوله، سلطان محمود غزنوی، عمارت مشهد توس را که مرقد علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و رشید در آن دوران است، پس از تخریبی که پدرش سبکتکین غزنوی در قبه به وجود آورد، از نو ساخت و بنایی زیبا بر آن بنیاد کرد. علاوه بر این، ابوالحسن عراقی معروف به دبیر، در اوایل قرن پنجم ضمن مرمت بقعه رضوی، اقدام به ساخت مسجد بالاسر در کنار حرم مطهر کرد. مسجد بالاسر یادگار دوره غزنویان است.
نقاره خانه
از جمله اماکن مهم و تاریخی حرم مطهر نقاره خانه است که اکنون بر روی ایوان شرقی صحن انقلاب قرار دارد بنا بر شواهد تاریخی نقاره زنی در آستان قدس از دوره غزنویان مرسوم شده و در قرون پس از آن ادامه یافته است بنا به رسم قدیم در طول سال به استثنای محرم و صفر، در هر شبانه روز، دو نوبت دقایقی قبل از طلوع و غروب آفتاب و ولایت ائمه اطهار (ع) به استثنای شهادت ها ،نقاره با طنین خاصی نواخته می شود. افزون بر این، هنگامى که حادثه خاصى رخ دهد که مردم شادمان شوند و جشنى همگانى پدید آید، نقاره نوازان بر فراز نقاره خانه مى روند و بر طبل ها مى کوبند و در شیپورها مى دمند. هر گاه در آستان امام هشتم (ع) بیمارى شفا پیدا کند و به خیل شفایافتگان آستان حضرتش افزوده شود، به منظور اعلام همگانى و اظهار سرور و شادمانى، نقاره ها را به صدا در مى آورند. نقاره زنان هفت نفر هستند که سه نفرشان بر طبل مى کوبند و چهار نفر در شیپور مى دمند. 
سلجوقیان؛ اولین گنبد در این دوره اولین گنبد بر روی بقعه ساخته شد. گنبد بزرگ و درخشانی است که بر فراز حرم امام رضا (ع) قرار دارد. بزرگترین نماد شاخص و مظهر مشهد مقدس به شمار می رود. ارتفاع آن از کف تا بالای گنبد ۲۰/۳۱متر است. کتیبه بزرگی به صورت یک نوار گنبد را دور می زند این کتیبه به خط «علیرضا عباسی» است. گفته شده است که نخستین گنبد به دستور سلطان سنجر، سلطان سلجوقی و به اهتمام وزیرش "شرف الدین قمی" بر فراز مضجع شریف بنیان شد. در عهد صفویه ابتدا شاه طهماسب (۹۳۰ تا ۹۸۴ق) گنبد را مطلا کرد و سپس شاه عباس اول (۹۹۶ تا ۱۰۳۸ق)ساقه گنبد را با خشت های طلا پوشاند.
در زمان شاه عباس، صحن انقلاب وسعت یافت و اضلاع شرقی و شمالی و غربی آن با ایوانها و حجرهها ساخته شد و شاه عباس دوم اقدام به تعمیر و کاشیکاری آن کرد. در سال ۹۹۷ هـ.ق که عبدالمؤمن خان ازبک اقدام به غارت اموال آستان قدس رضوی و طلاهای گنبد کرد، شاه عباس اول در سفری که به مشهد آمد، مجدداً گنبد را طلاکاری کرد. این کار در سال ۱۰۱۶ هـ.ق پایان یافت. علیرضا عباسی این جریان، یعنی آمدن شاه عباس و طلاکاری گنبد را با خط ثلث در کتیبه کمربندی گنبد خطاطی کرده است. شاه سلیمان صفوی هم به تعمیر رواق دار السیاده و طلاکاری مجدد گنبد که در اثر زلزله سال ۱۰۸۴ هـ.ق آسیب دیده و فرو ریخته بود، اقدام کرد. طلاکاری مجدد گنبد در عهد شاه سلیمان، بر چهار ترنج ساقه گنبد به خط محمدرضا امامی کتیبه شده است.
به گزارش ابن بطوطه در حدود سال ۷۳۰ ه.ق اولین ضریح چوبی-فلزی بر روی مضجع شریف حضرت رضا (ع) ساخته شد و دومین ضریح متعلق به سال۹۵۷ ه.ق در عصر صفویه بوده است. در دوره های پس از آن نیز ضریح هایی در سال ۱۱۶۰و ۱۲۳۸ه.ق و۱۳۳۸ه.ش جایگزین آن شد.
دوره افشاریه؛ سقاخانه اسماعیل طلا در وسط صحن انقلاب، سقاخانه ای با کتیبه ای مطلا از دوران سلطنت نادر شاه افشار است به همین دلیل آن را سقاخانه نادری نیز می گویند بنا بر متون قدیم، بین سالهای ۱۱۴۴تا ۱۱۴۵هجری قمری به دستور نادر شاه افشار سنگابی را یکپارچه از سنگ مرمر با ظرفیت سه کر ٰاز هرات به مشهد آوردند و شخصی به نام استاد اسماعیل طلاکار را بر فراز سنگاب پوششی هشت ضلعی و سقفی گنبدی شکل بنا نهاد و آن را طلا کاری کرد. سقف گنبدی شکل سقاخانه بر روی پایه هایی از سنگ مرمر کنده کاری شده و کاشی قرار دارد و سطح آن از بالای کاشی پایه ها با خشت های مطلا و پیرامون آن با اسماء الله تزئین شده است. این سقاخانه در سال ۱۳۴۷ه.ش تجدید بنا شده است.
ساخت ضریح فعلی در سال ۱۳۷۲ه.ش به امر تولیت آستان قدس رضوی با طرحی از استاد فرشچیان آغاز شد. ساختار این اثر با ترکیبی از آهن، فولاد، چوب گردو، پوشش طلا و نقره و آراستگی های منحصر به فرد در نهایت استحکام به وزن ۱۲تن و ابعاد ۷۳/۳و ۷۸/۴با بلندی چهار متر در مدت هفت سال پایان یافت. ضریح مطهر جدید حدود ۱۲ تن وزن داشته، ضخامت پوشش نقرهای و طلایی آن و اتصال روکشهای بدون پیچ یکی از ویژگیهای این ضریح است. طول ضریح ۷۸/۴ و عرض آن ۳۷/۳ و ارتفاع آن با محاسبه سنگ پایه ۹۶/۳ متر است.