به گزارش جی پلاس، برنج، مشهورترین محصول شمال ایران است و در سرتاسر این خطه میتوان شالیزارهای بسیاری را زیر کشت این محصول دید. یکی از مهمترین کارهای زنان و دختران شمالی، نشاء و برداشت برنج است. نشاء برنج که در اردیبهشتماه آغاز میشود، از سختترین و طاقتفرساترین کارهای کشاورزی به حساب میآید و دختران و زنان شمالی باید پا در آب، دانه دانه نشاءهای برنج را در خاک فرو کنند.
هر قطعه زمین کشاورزی با مرزبندیهایی از زمین کناری مشخص میشود. این مرزها که در گویش محلی به آن «بیجار مرز» گفته میشود، از گِل فشرده ساخته میشوند و حدود ۳۰ سانتیمتر ارتفاع دارند. ماهیت این مرزها علاوه بر متمایز کردن آن بخش از زمین، این است که در ابتدای زمان کاشت برنج، بتوانند آب مورد نیاز شالیزارها را حفظ کنند، چرا که پای گیاه برنج باید پر از آب باشد تا بوتهها به خوبی به بار بنشینند. وقتی بوته برنج شروع به رسیدن و زرد شدن کرد، آب را میبندند تا زمین خشک شود تا برای برداشت برنج بتوانند وارد شالیزار شوند.
جالب این است که تمام کارهای مربوط به کاشت و برداشت برنج، به صورت گروهی انجام میشود و همسایهها با یاری و مساعدت یکدیگر، کار را به سامان میرسانند. این یاری رسانی را «یاوری» مینامند. کشاورزانی که «یاور» گرفتهاند، پس از اینکه کارهای زمین خود را تمام کردند، برای پس دادن «یاوری»، به کمک همسایگانشان میروند. بدین ترتیب، فصل کاشت و برداشت که میشود، در خانوادههای کشاورز، هیچکس بیکار نمیماند.
خوشه برنج، شباهت عجیبی به خوشه گندم دارد. سبوس و پوستهای دور دانههای سفید برنج را گرفته که محلیها اصطلاحاً به این دانه «جو» میگویند. در زمان رسیدن برنج، دمای هوا به شدت بالا میرود و زمین تبدار میشود. در این هنگام است که شالیکاران دست بهکار میشوند تا در گرمای طاقتفرسای مردادماه، کار برداشت را آغاز کنند. آنها صبح زود در حالیکه لباسهای آستیندار بر تن و کلاه حصیری بر سر دارند تا خود را از تیغ آفتاب حفظ کنند، با داس مخصوصی که در گویش خود به آن «داره» میگویند، روانه زمینهای کشاورزی میشوند. هنگام درو، کشاورزان بوتهها را از قسمت ساقه با دست چپ میگیرند و با داسی که در دست راستشان قرار دارد، ساقهها را از بوته جدا میکنند. سپس با بندی که از ساقههای خشک همان گیاه تهیه شده است، دستههای برنج را میبندند و آن را به صورت خوابیده بر روی پایه ساقههای بریده شده قرار میدهند و به همین ترتیب، سراغ بوتههای بعدی میروند. کشاورزان در گویش گیلکی، به این مرحله «برنج واوینی» یا «برنج بینی» میگویند.
از خزانه تا شالیزار
بر اساس اسناد مکتوب، کشت برنج درایران پس از تسلط اعراب به ایران، رونق گرفته است و در عصر حاضر، بیشترین کشت برنج در استانهای گیلان، مازندران و گلستان انجام میگیرد و از مراکز عمده کشت و تولید برنج در ایران به شمار میروند. ﺷﺎﻟﯿﺰارها و ﺗﻤﺎم ﻣﺮاﺣﻞ ﺷﺎﻟیکاری، ﯾﮑﯽ از آن ﺟﺎذبههای هیجان اﻧﮕﯿﺰ شهرهای شمالی اﺳﺖ. ﻣﯽﮔﻮﯾﻨﺪ رﯾﺸﻪ ﻧﺎمش «ﺑﺎ رﻧﺞ» اﺳﺖ. ﭘﺮ ﺑﯿﺮاه هم ﻧﮕﻔﺘﻪاﻧﺪ؛ ﺑﺮﻧجکاری ﮐﺎر ﭘﺮ زﺣﻤﺘﯽ اﺳﺖ، اما ﺗﻤﺎم ﻣﺮاﺣﻞ ﮐﺎﺷﺖ، داﺷﺖ و ﺑﺮداﺷﺖ ﺑﺮﻧﺞ، زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻟﻄﺎﻓﺖ ﺳﺤﺮاﻧﮕﯿﺰی دارد و ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮای طﺒﯿﻌﺖﮔﺮدان ﺗﺠﺮﺑﻪای ﻟﺬتﺑﺨﺶ و دلپذیر بهﺷﻤﺎر آﯾﺪ.
ﻣﺰرﻋﻪداران در نخستین گام، ﺷﺎﻟﯽهایی را ﮐﻪ از ﺳﺎل ﮔﺬﺷﺘﻪ ذﺧﯿﺮه ﮐﺮدهاﻧﺪ، در آب خیس میکنند ﺗﺎ ﺟﻮاﻧﻪ ﺑﺰﻧﻨﺪ. ﻣﻌﻤﻮﻻً اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ در ﺣﯿﺎط ﺧﺎﻧﻪ ﮐﺸﺎورزان اﻧﺠﺎم ﻣﯽﺷﻮد. ﺷﺎﻟﯽهای ﺧﯿﺲﺧﻮرده ﭘﺲ از ﭼﻨﺪ روز از آب ﺑﯿﺮون ﻣﯽآﯾﻨﺪ و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮐﭘّﻪهاﯾﯽ روی همدﯾﮕﺮ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ. روی ﮐﭘﻪها ﮔﻮﻧﯽ ﻧﻤﻨﺎک ﻣﯽاﻧﺪازﻧﺪ ﺗﺎ رطﻮﺑﺖ داﻧﻪهای ﺑﺮﻧﺞ از ﺑﯿﻦ ﻧﺮود و ﺑﺎ رﯾﺨﺘﻦ آب وﻟﺮم ﺑﺮ روی ﺷﺎﻟﯽها، ﺑﺮ رطوﺑﺖ آن ﻣﯽاﻓﺰاﯾﻨﺪ. اﯾﻦ دوﻣﯿﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ از ﮐﺸﺖ ﺑﺮﻧﺞ اﺳﺖ.
وقتی شالیها زﯾﺮ ﮔﻮﻧﯽهای ﻧﻤﻨﺎک آرﻣﯿﺪهاﻧﺪ ﺗﺎ ﺟﻮاﻧﻪ ﺑﺰﻧﻨﺪ، ﮔﺮوهی در زﻣﯿﻦ ﮐﺸﺎورزی ﻣﺸﻐﻮل ﮐﺎرند و ﺑﺎ ﺗﺮاﮐﺘﻮر و ﺗﯿﻠرهاﯾﯽ ﮐﻪ ﮔﺎو آهن ﺑﻪ اﻧتهای آنها ﺑﺴﺘﻪ ﺷﺪه است، ﺑﻪ ﺟﺎن زﻣﯿﻦ ﻣﯽاﻓﺘﻨﺪ ﺗﺎ آن را ﺷﺨﻢ بزنند و ﺧﺎکش را ﺑﺮای ﮐﺸﺖ ﺑﺮﻧﺞ آﻣﺎده ﮐﻨﻨﺪ. ﭘﺲ از آن که ﺧﺎک زﻣﯿﻦ هموار و مرزها ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪ، آن را آب ﻣﯽاﻧﺪازﻧﺪ. در این هنگام، «ﺧﺰاﻧﻪ» ﻣﻨﺘﻈﺮ ورود جوانههای شالی است. خزاﻧﻪ ﻣﺤﻮطﻪای ﺳﺮ ﭘﻮﺷﯿﺪه و ﮐﻮﭼﮏ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ اﯾﺠﺎد اﺛﺮ ﮔﻠﺨﺎﻧﻪای، رطﻮﺑﺖ و ﮔﺮﻣﺎی زﯾﺎدی ﺑﺮای ﺑﺮﻧﺞهای ﮐﻮﭼﮏ آﻣﺎده میکند و اﺟﺎزه ﻣﯽدهد ﺟﻮاﻧه ها ﺑﺰرگ ﺷﻮﻧﺪ و ﺗﺎ اﻧﺪازه ای رﺷﺪ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ آﻣﺎدﮔﯽ اﻧﺘﻘﺎل ﺑﻪ زﻣﯿﻦ اﺻﻠﯽ را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ.
قانونِ نانوشته شالیکاران
در نیمههای بهار، شالیها به اندازه کافی قد کشیدهاند. ﺣﺎﻻ زﻣﺎن اﻧﺘﻘﺎل ﺟﻮاﻧﻪها ﺑﻪ زﻣﯿﻦ ﻓﺮا رﺳﯿﺪه اﺳﺖ. اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ، ﺗﻤﺎﺷﺎﯾﯽ اﺳﺖ. دیدن ده ها زن و مرد شالیکار که دوشادوش یکدیگر در زﻣﯿﻦهای ﭘﺮ از ﮔﻞ و ﻻی ﮐﺎر ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﺟﻮاﻧﻪها را ﺑﺎ ﻧﻈﻢ و ﺗﺮﺗﯿﺐ و ﻓﺎﺻﻠﻪهای ﻣﻨﺎﺳﺐ در دل ﮔِﻞها ﺟﺎی ﻣﯽدهند و همزمان ترانههای ﻣﺤﻠﯽ زمزﻣﻪ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ، واقعاً جذاب و زیباست.
در این فصل، از کارگر روزمزد خبری نیست. در واقع همان قانونِ عرفی و جالبی که طی دهها و شاید صدها سال در روستاها شکل گرفته است، رخ مینماید. درقانونِ نانوشته «همیاری»، از ابتدای فصل شالیکاری، هر روز شالیکاران روستا برای کمک و همیاری، به زمین یکی از اهالی میروند و از ۷ صبح تا ۷ عصر در زمینش کار میکنند تا کار به پایان برسد. تهیه صبحانه، ناهار و آب خنک آشامیدنی و وسیله رفت و آمد، همه به عهده کسی است که آن روز در زمینش کار میکنند. وقتی نوبت به یک شالیکار دیگر رسید، افراد خانواده مالک زمین قبلی هم باید آستینها را برای کمک بالا بزنند. به عبارت دیگر، زمانی که نوبت شالیکاری زمین تو میشود، اگر در روزهای قبل برای کمک به همراه دیگران سرِ زمین همولایتیهایت نرفته باشی، هیچ کس تو را کمک نخواهد کرد، حتی اگر پول بدهی! به این قانون و یا در واقع، به این آئین کهن، «همیاری» میگویند و همه باید به آن احترام بگذارند؛ قانونی که خود به خود باعث نزدیکی بیشتر جوامع روستایی و انسجام اجتماعی آنها میشود.
شالیها، غوره میروند!
از این پس ﺟﻮاﻧﻪهای ﮐﻮﭼﮏ در ﻣﺤﻞ زﻧﺪﮔﯽ ﺟﺪﯾﺪ ﺧﻮد ﻣﯽﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ ﺷﺮاﯾﻂ ﺟﺪﯾﺪ ﺳﺎزﮔﺎر ﺷﻮﻧﺪ و در ﻋﻤﻖ زﻣﯿﻦ رﯾﺸﻪ دواﻧﺪه و رﺷﺪ ﮐﻨﻨﺪ. در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﻧﺴﻞ ﻣﻮﺟﻮدات ﻣﻮذی را ﮐﻪ ﻗﺼﺪ دارﻧﺪ ﺑﺮﻧﺞ های ﺟﻮان را ﻧﺎﺑﻮد ﮐﻨﻨﺪ، از رﯾﺸﻪ ﺑﺮﭼﯿﺪ. درواقع، ﺳمپاﺷﯽ ﻻزم اﺳﺖ ﺗﺎ آﻓﺖها ﻧﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺮﻧﺞ های ﺟﻮان را آزار ﺑﺪهند. سمپاشی ﺷﺎﻟﯿﺰار نیز ﮐﺎر ﭘﺮ زﺣﻤﺖ و طﺎﻗﺖﻓﺮﺳﺎﯾﯽ اﺳﺖ. دﺳﺘﮕﺎه سمپاش ﻣﺎﻧﻨﺪ ﯾﮏ ﮐﻮﻟﻪﭘﺸﺘﯽ ﺑﺰرگ ﺑﺮ دوش ﮐﺸﺎورز ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد و او ﻣﺠﺒﻮر اﺳﺖ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺑﺎر ﺳﻨﮕﯿﻦ و در ﻣﯿﺎن ﮔِﻞ و ﻻی زﻣﯿﻦ، راه ﺧﻮد را ﺑﺎز کند و ﺳﻢ ﺑﭙﺎﺷﺪ، اما ﭼﻨﺪ ﺻﺒﺎﺣﯽ ﭘﺲ از سمپاشی، زﯾﺒﺎﺗﺮﯾﻦ و روﯾﺎﯾﯽﺗﺮﯾﻦ روزهای ﺷﺎﻟﯿﺰار ﭘﺪﯾﺪار ﻣﯽﺷﻮد. ﺷﺎﻟﯽها «ﻏﻮره ﻣﯽروﻧﺪ»؛ ﺑﺮﻧﺞ ها از ﻏﻼف ﺳﺒﺰ ﺧﻮد ﺑﯿﺮون ﻣﯽآﯾﻨﺪ و ﺑﺎ وزش ﻧﺴﯿﻢ، ﺑﻪ اﯾﻦﺳﻮ و آن ﺳﻮ ﻣﯽﺧﺮاﻣﻨﺪ. ﮔﺮﭼﻪ ﺗﻤﺎﺷﺎی ﺷﺎﻟﯿﺰار از اوﻟﯿﻦ روزهای ﮐﺎر ﺗﺎ آﺧﺮﯾﻦ روزهای درو دﯾﺪﻧﯽ اﺳﺖ، اﻣﺎ اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ هم بسیار تماشایی اﺳﺖ.
ﻧﻮﺑﺖ «وﺟﯿﻦ» اﺳﺖ
در آن زمان اﮔﺮ از دور ﺑﻪ ﺷﺎﻟﯿﺰار ﻧﮕﺎه ﮐﻨﯿﺪ، ﻓﻘﻂ ﺳﺎﻗﻪهای ﺳﺒﺰ ﺑﺮﻧﺞ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯽآﯾﺪ، اﻣﺎ اﮔﺮ ﻧﺰدﯾﮏﺗﺮ ﺑﺮوﯾﺪ، فقط ﺳﺎﻗﻪ ﺑﺮﻧﺞ ﻧﻤﯽﺑﯿﻨﯿﺪ؛ ﻋﻠﻒهای هرز میهمان ﻧﺎﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻣﺰرﻋﻪداران است، اما ﺑﺎ وﺟﯿﻦﮐﺮدن، ﺑﻪ اﯾﻦ میهماﻧﯽ ﻧﺎﺧﻮاﺳﺘﻪ هم ﭘﺎﯾﺎن داده ﻣﯽﺷﻮد. ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن که به پایان نزدیک میشود، زﻣﺎن ﺷﺎﻧﻪزدن ﺑﺮ ﮔﯿﺴﻮان طﻼﯾﯽ ﻣﺰرﻋﻪ فرا میرسد. از هر هکتار شالیزار، حدود ۴ هزارکیلو شلتوک از نوع برنج درجه یک برداشت و به کارخانه شالی کوبی منتقل میشود. در مرحله بعد، پوست شلتوک، یا همان سبوسها جدا میشود و به یک دستگاه دیگر که وظیفه سفید کردن برنج را دارد انتقال مییابد و در نهایت به دستگاهی برای غربال و الک کردن برنج میرود. جالب این است که فرآیند سفید کردن برنج در قدیم به وسیله یک چوب مخصوص انجام میشد که به آن «پاتنگ» میگفتند. در نهایت، از هر هکتار زمین، حدود ۲۵۰۰ کیلو گرم برنج سفید درجه یک برداشت میشود.
پایان خوش همیاری
وقتی حاصل دسترنج یک خانواده شالیکار، درون کیسهها راهی کارخانه برنجکوبی میشود، باید در نوبت بماند تا طی عملیاتی که بر روی غلاف برنج صورت میگیرد، برنج سفید به دست آید. مقداری از دانهها نیز در حین عملیات استحصال برنج از سبوس، شکسته میشوند که آنها را «برنج شکسته» یا «مِن دانه» میگویند که با قیمت ارزانتری فروخته میشود. روزی که محصول تازه یک خانواده آماده میشود و برای ناهار، برنج تازه پخت میشود، همه به هم تبریک میگویند. معروف است که برنج تازه شمال ایران، عطر و طعم منحصر به فردی دارد و اگر در هنگام پخت، بتوانند آن را خوب دربیاورند، آنقدر خوشطعم و خوشمزه است که بدون نیاز به خورشت یا مخلفات دیگر، میتوان آن را خورد و لذت برد.
دانه دانه در آب
شالیکاران، برنج را به رنج دانسته و مصرف کنندگان شهر، آن را غذایی خوشمزه و پر مصرف. برنج به راستی به رنج خوانده میشود؛ از نشاء تا برداشت. شالیکاری در اردیبهشت زیبا عمدتاً توسط زنان و دخترانی انجام میشود که روزانه حدود ۱۱ ساعت به نشاندن نشاء برنج مشغولند؛ در این ماه، شالیزارها پرهیاهو و سرزنده میشوند؛ فصل کار و تلاش و نشاء از راه رسیده است و شالیکاران گروه گروه، نشاء بهدست به شالیزارها قدم میگذارند؛ هر چند که نگرانی از واردات برنجهای خارجی، در کنار دیگر مشکلات و هزینههای روبه افزایش تولید، رنج و سختی شالیکاری را برایشان دوچندان کرده است.
منبع: توریسم آنلاین