جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

گشت و گذار در قصری که زندان شد

کد خبر: ۴۶۷۴۳۹
گشت و گذار در قصری که زندان شد

در روزگاری که تهران هنوز آباد نشده بود، دیوارهای این قصر معروف پایتخت، بدون هیچ پنجره یا دریچه‌ای رو به بیرون، بالا آمدند و قصر قاجار، کم‌کم شمایل یک قلعه نظامی را به خود گرفت.

به گزارش جی پلاس، کاج‌های حیاط این قصر را باغبان‌های ۲۰۰ سال پیش، توی خاک قصر نشاندند، اما روزگار چرخید و چرخید تا یک روز، چشم هزاران آدم گناهکار و بی‌گناه، از داخل سلول‌های آن، آرزوی یک باریکه نور خورشید را داشته باشند. در روزگاری که تهران هنوز دارالخلافه نشده بود، آجرها و خشت‌ های خامِ بنای داخلی و اندرونی‌ های قصر، پنجره‌های مشبک چوبی را در میان گرفتند تا خورشید را به فضای تالارها بکشانند. با این حال، هیچ نوع اسکلت فلزی در کار نبود، سه طبقه ساختمان اصلی قصر و چهار طبقه ایوان‌ های آن، با زور ملاط، میان آجرها قد علم کردند و با حجاری‌ هایی از پهلوانان، گچ‌بری‌ ها و اکلیل کاری‌ های هنرمندانه، رنگ و لعاب گرفتند و در بالاخانه شاه، هنرنمایی بر آبنوس و عاج و نقاشی روی کاشی و موزاییک تالار به اوج خود رسیدند. اطراف قصر را هم چهار برج مراقبت ساختند و «تخت قاجار» تبدیل شد به یکی از بهترین قصرهای آن زمان. قصری که با بنایی پلکانی ساخته شد و روزها عکس آن در آب حوضچه‌ای می‌افتاد که پایین بنا آرام گرفته بود و دست کمی از یک دریاچه مصنوعی نداشت.

علاوه بر این، در میانه باغ قصر، یک کوشک هم ساخته شد؛ فضایی شبیه آلاچیق‌ های امروز که آن را با سنگ مرمر و آجر ساختند و دست آخر بخش‌ هایی از آن را با ردیف‌ هایی از کاشی تزئین کردند. با این حال، اینها همه آن چیزهایی نبود که شاه قجر را از ساخت قصر قاجار راضی کند. به همین خاطر، دستور ساخت «کبوترخانه» را در اراضی قصر صادر کرد تا تخت قاجار به معدود قصرهایی تبدیل شود که فضای نگهداری تعداد زیادی کبوتر را دارد، اما قصری که در زمان حیات فتحعلی‌شاه به تفریحگاه مجلل او تبدیل شد، دوام چندانی نمی‌ آورد. پوش برف و شلاق باران بر تن خشت‌ های خام قصر می‌ نشیند و شاهان بعدی قجر نیز بعد از فتحعلی‌شاه در نگهداری قصر او سستی به خرج می‌ دهند. برای همین هم هست که در زمان شاهان بعدی، نام قصر دیگر آنقدرها به قد و قامت آن نمی‌ آید، اما همین قصر به محل وقوع بعضی از اولین رخدادهای تاریخ معاصر ایران تبدیل می‌ شود.

اولین زندانی سرشناس قصر

اولین زندان تهران، زندان نظمیه نام داشت که در محل اداره شهربانی در میدان توپخانه واقع بود. در زمان پهلوی اول، این زندان پاسخگوی خیل عظیم زندانیان نبود، تا اینکه سرتیپ درگاهی رئیس نظمیه، تقاضا کرد یک محل وسیع برای ایجاد زندان تهران در نظر گرفته شود. محلی که برای این کار در نظر گرفته شد، همان قصر قاجار، در حد فاصل خیابان شریعتی و خیابان پلیس فعلی بود که ساختمان‌ های قدیمی و وسیع آن، متروکه شده بود. این مجموعه که ۲۲۵ سال پیش ساخته شده بود، محل مناسبی برای ایجاد زندان تشخیص داده شد. سرانجام، زندان قصر در روز ۱۱آذر ۱۳۰۸ با ۱۹۲ اتاق برای محبوسان که ۹۶ اتاق آن جمعی و مابقی انفرادی بودند، افتتاح شد. عجیب آن است که اولین زندانی زندان قصر، سازنده آن، یعنی سرتیپ درگاهی بود. او تنها دو روز پس از همراهی رضا شاه در مراسم افتتاح زندان، در همان زندان محبوس شد. بعدها، اما زندانیان سیاسی معروفی تا سال ۵۷ در این زندان اسیر شدند. از جمله روحانیون مذهبی، اعضای حزب ملل اسلامی، اعضای نهضت آزادی، سوسیالیست ها، شرکت کنندگان در قیام ۱۵ خرداد، اعضای احزاب مؤتلفه، اعضای گروه فدائیان خلق، تعدادی از چریک ها و نیز تعدادی از اعضای حزب توده.

روزهای خوشِ آزادی

از آن روزهایی که فتحعلی‌شاه قاجار، در بالاخانه قصرش می‌ نشست و انار شاه چین مَلَس می‌ خورد، سال‌ های سال گذشت و این بوستان خرم، در گذر این سال‌ ها، زندانیان بسیاری را به خود دید که صبح و شامشان به هم آمیخته بود و گوش به زنگ تقه‌ ای به در سلول‌ هایشان، خیال آزادی را در سر می‌پروراندند. حالا باغ موزه قصر، هر چند خاطره‌ ای از ویرانه‌ های قصر قاجار در خود ندارد، اما خاطرات زندان آن سال‌ های دور را در میانه یک باغ ایرانی به نمایش گذاشته است. امروز در میانه درختان کهنسال و بوته‌ های گل و شمشاد باغ موزه قصر، نیمکت‌ هایی هست که شهروندان تهرانی، اوقات فراغتشان را به خوشی روی آنها می‌ گذرانند و خاطرات زندان‌ های پهلوی اول و دوم برای آنها دوره می‌ شود، اما هر قدر تنه‌ های درختان باغ، قطورتر می‌ شوند و برگ‌ هایشان روی سر بازدیدکنندگان موزه، بیشتر سایه می‌ اندازند، محیط «باغ موزه قصر» هم شباهت بیشتری به فضاهای فرهنگی-تفریحی پیدا می‌ کند. از نصب تندیس‌ های مجسمه‌سازان داخلی و خارجی گرفته تا برگزاری بزرگداشت شعرا و عرفای کشور که با حضور استادان و دانشجویان، بیشتر رنگ فرهنگ به خود می‌ گیرد. حالا دیگر بندهای زندان قصر و سلول‌ های آن، برای همیشه پاره شده است و این زندان قدیمی با ۹۳ سال قدمت، به محلی برای تفریح و حفاظت از تاریخ ایران تبدیل شده است.

باغ موزه قصر بعد از موزه عبرت، دومین زندان تهران است که آن را به موزه تبدیل کرده‌اند!

سلول شاعر لب دوخته

یکی از بخش‌ های باغ موزه، مربوط به شاعر نامدار کشورمان، فرخی یزدی است که از زندانیان سیاسی دوره رضاخان بود. دیوارهای سلول این شاعر لب دوخته تا ارتفاع قد او پوشیده شده از شعرهای کنایه داری است که نسبت به نظام رضاخانی سروده شده‌اند. همچنین تندیسی از فرخی یزدی در حال سرودن شعر با نام مستعار «شاعر لب دوخته»، در این مکان قرار گرفته است. در راهروی بزرگ اول باغ موزه قصر، تاریخ قاجار به تصویر کشیده می‌شود که شامل تاریخچه تهران، سلطنت فتحعلی شاه، ساخت قصر قاجار و ورود به مدرنیته است. راهروی بزرگ دوم، مختص تاریخ سیاسی- اجتماعی ایران در دوره پهلوی اول است. این بخش به بررسی جریانات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی آن دوره می پردازد و از چگونگی روی کار آمدن رضا شاه و کودتای سوم اسفند سخن می‌ گوید تا به نصب اولین دکل بی‌سیم در قصر و ساخت زندان قصر و دستگیری زندانیان سیاسی می‌ رسد. این راهروی بزرگ همچنین شامل موضوعاتی مثل کشف حجاب و آثار آن، جنگ جهانی دوم و برکناری رضاشاه را به تصویر کشیده است. راهروی بزرگ سوم، تاریخ سیاسی-اجتماعی ایران در دوره پهلوی دوم را بررسی می‌ کند و راهروی چهارم نیز مروری دارد بر همه رخدادهای سیاسی قبل از انقلاب.

عکس و آواز زندانیان

بر در و دیوار ورودی زندان، عکس زندانیانی که بعد از بازداشت و بازجویی به این زندان منتقل شده‌اند، نصب شده است. همچنین در فضای زندان و داخل سلول‌ها، ماکت‌هایی از زندانیان آن روزگار ساخته شده است که در حال سپری کردن دوران محکومیت خود هستند. جالب این است که هنگام بازدید مردم، صدای آواز یکی از زندانیان که در آن زمان توسط نگهبان بند ضبط شده بود، پخش می‌شود.

دادگاهی که مسجد شد

یکی دیگر از بخش‌های باغ موزه قصر، مسجد این مجموعه است. در محل این مسجد بخشی از دادگاه‌های اوایل انقلاب اسلامی برگزار می‌ شده است. این بنا با کاشیکاری زیبا و قدیمی، تزیین یافته و سعی شده هنگام بازسازی، بافت اصلی و قدیم آن حفظ و ترمیم شود.

چوبه دار نواب صفوی

در محوطه حیاط زندان قصر، چهار چوبه دار دیده می‌ شود که نماد اعدام سید مجتبی نواب صفوی و یاران اوست که در حیاط همین زندان به رگبار بسته شده‌اند.

زورخانه زندان قصر نیز از دیگر بخش‌های جذاب این موزه است. همچنین می‌توان به کتابخانه و مرکز تحقیقات و گالری‌های مختلف موزه اشاره کرد. ساختمان روبه روی درب اصلی، همراه با برج نگهبانی و نورگیر، برج دیدبانی و منبع آب در شمال شرقی زندان، ساختمان مدرسه اندرزگاه ۱۲ یا بند کارگری هم از جمله بناهایی است که در این مجموعه حفظ شده‌اند. برای بازدید از باغ موزه قصر می‌توانید به آدرس خیابان شریعتی، خیابان پلیس، باغ موزه زندان قصر مراجعه کنید.

منبع: سایت توریسم آنلاین

انتهای پیام

دیدگاه شما