جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

زمستان فرهنگ گذشته است

«یک اتاق تاریک و گرفته، بدون نور و روشنایی، یک زمستان خشک و بی بارش و یک دولت ضدفرهنگ»؛ اینها روایت هایی است از حال و روز فرهنگ و هنر این سرزمین در روزگار دولت مهرورزی، تعابیری که احمد پورنجاتی و سیدمحمد بهشتی به کار بردند وقتی روبه روی هم نشستند تا سیاستنامه فرهنگی و هنری دولت اعتدال گرا را ورقی بزنند.

کد خبر: ۹۹۲۱۵
زمستان فرهنگ گذشته است

«یک اتاق تاریک و گرفته،‌ بدون نور و روشنایی، یک زمستان خشک و بی‌بارش و یک دولت ضدفرهنگ»؛ اینها روایت‌هایی است از حال و روز فرهنگ و هنر این سرزمین در روزگار دولت مهرورزی، تعابیری که احمد پورنجاتی و سیدمحمد بهشتی به کار بردند وقتی روبه‌روی هم نشستند تا سیاستنامه فرهنگی و هنری دولت اعتدال‌گرا را ورقی بزنند.

به گزارش جماران، این دو که از فعالان و چهره‌های فرهنگی البته در روزگاری سیاسی هستند، تلاش کردند در این هم‌اندیشی با نقبی به گذشته، ضعف و قوت‌ها، راهکارها و چشم‌انداز ساحت فرهنگی ایران را به محضر عمومی بیاورند. هرچند در پاگردهایی مسیرشان از هم جدا می‌شد، اما در پاگرد آخر به تفاهم رسیدند، آنجا که گفتند روزگار امروز فرهنگ و هنر ایران، تنه به واپسین روزهای اسفند می‌زند که خواه‌ناخواه بهار را در پی دارد.

آنچه می‌خوانید حاصل هم‌اندیشی احمد پورنجاتی، رییس کمیسیون فرهنگی مجلس ششم و قائم‌مقام صدا و سیما در دوره علی لاریجانی و سید محمد بهشتی، معاون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و رییس سازمان میراث فرهنگی در سال‌های 1376 تا 1383، مدیر بخش‌های مختلف در صدا و سیما در اوایل انقلاب و رییس فعلی پژوهشکده میراث فرهنگی است.

در فضای فعلی و با نگاهی به نمودار عملکردی، دولت در عرصه فرهنگی کجا قرار دارد؟ کجا قرار بود باشد؟ و کجا قرار خواهد گرفت؟

پورنجاتی: برای پاسخ به این پرسش باید دو، سه قدم عقب‌تر را هم ببینیم، روزگاری که در خاطر همه ثبت شد و به عنوان یک پدیده در تاریخ ایران ماندگار خواهد شد.

به لحاظ تمثیلی تصور می‌کنم تا پیش از این دولت و در دولت قبل، شرایط کلی حال و هوای یک اتاق در بسته با هوای بسیار گرفته داشت، بدون نور و روشنایی بود و گاهی فردی که ما نمی‌دانستیم چه کسی است، در آن تاریکی پنجره‌ای را می‌گشود که البته آن پنجره هم رو به هوای باز و آزاد نبود. در این شرایط، انتخاباتی برگزار می‌‌شود و فضا به‌گونه‌ای تغییر می‌کند که بسیاری فکر می‌کنند نه‌تنها روشنایی را بازگردانده‌اند، که حتی باران آمده و در و پنجره‌ها باید باز شود. از اینجا می‌توانم موضع انتقادی بگیرم و بگویم کسی که به عنوان کاندیدا وارد صحنه شده بود، البته به درستی به همه مطالبات موجود در جامعه لبیک گفت. یعنی مثلا در حوزه فرهنگ قرار شد تک‌گویی نباشد، کارها به اهل فن سپرده شود و تولیدکنندگان آثار خلاقه وارد عرصه شوند. حتی ذوق‌زدگی تا حدی بود که وزیر برگزیده، که اتفاقا در مجموع انتخاب خوبی هم بوده، قول و وعده‌هایی را مطرح می‌کرد که خیلی مصداقی بود، در حالی که زمینه‌های لازم برای تحقق این وعده‌ها وجود نداشت.

مجموعا نظرم این است که فاصله بین اتفاقی که قرار بود بیفتد با اتفاقی که افتاده، فاصله بین‌ گودالی به عمق 10، 15 متر است تا نقطه‌ای در یکی، دو متری سطح زمین؛ در حالی که انتظار واقعی، خیلی بیش از این است.

با این تفاسیر ارزیابی شما از این وضعیت چیست؟ بنابراین در ارزیابی واقع‌بینانه باید گفت تا آنجا که به نوع نگاه دولت مربوط می‌شود، احساس خوشایندی داریم. اما در عرصه عمل باتوجه به اینکه دولت به ویژه در عرصه فرهنگ قطاعی از یک دایره را در اختیار دارد، ارزیابی شکل‌ دیگری پیدا می‌کند. فراموش نکنیم ما به تعداد تمام ایرانیان صاحبنظر فرهنگی و به اندازه کل عالم مراکزی داریم که خود را صاحبنظر در زمینه تصمیم‌گیری‌های فرهنگی می‌دانند و برای خودشان تولیت قائلند. ضمن اینکه درتمام دولت‌ها، یک سری سیاست‌های بالادستی وجود دارد، حال یک دولت بیشتر و دولت دیگر کمتر توجه می‌کند.

اما در مجموع این فاصله گودال تا سطح زمین قابل توجیه نیست، هرچند از آن هوای بسته و تاریک و گرفته، هوای قابل تنفسی ایجاد شده است.

بهشتی: در دولت گذشته، زمستان فرهنگ و هنر بود. درواقع دولت گذشته ضد فرهنگ بود نه غیرفرهنگی. البته از دهه 70 اتفاقی در عرصه فرهنگ و هنر افتاد و آن هم اینکه سیاسیون عرصه فرهنگ را محل تاخت و تاز خود کردند و عملا این تا جایی پیش رفت که در دولت گذشته، فرهنگ سیاسی‌ترین امر کشور شد و البته سیاسی هم به مفهوم جرم، مفهومی که ضرورت تبری جستن دارد. درواقع فعل فرهنگی یک امر ضدامنیت کشور شمرده می‌شد. دولت قبل این اقدام را کاملا هوشمندانه هم انجام داد. همه چراغ‌ها را خاموش کردند و دریچه‌ها را بستند و هر آن کسی که بارقه‌ای از فرهنگ و هنر داشت در دولت قبل حاشیه‌نشین شد. هر چیزی که مبتذل و بی‌خاصیت بود فرصت عرض اندام پیدا کرد و شد متن هنر و فرهنگ. اما در کنار این اتفاق، تحولات تکنولوژیک از دهه 70 وضعیتی ایجاد کرد که مردم خودشان راحت می‌توانستند تصمیم بگیرند که در پیشخوان فرهنگی‌شان چه باشد. تا پیش از دهه 70 در همه جای جهان پیشخوان فرهنگی جامعه ساکن در هر کشوری به نحوی تحت مدیریت حکومت بود، حتی در امریکا که کشوری آزاد است. مثلا خیلی‌ها در خاطرشان هست که سفارت اشغال شده امریکا یک زمانی کتاب‌هایی چاپ می‌کرد درباره اسناد سفارت امریکا. در فرودگاه نیویورک کوره‌ای درست کرده‌ بودند که هر کس از آن کتاب‌ها همراهش داشت داخل آن می‌انداختند. آن موقع اینترنت نبود که به راحتی بتوان آن کتاب‌ها را دردسترس همگان قرار داد. درواقع امریکایی‌ها به این شکل پیشخوان فرهنگی خود را مدیریت می‌کردند، اما به شیوه‌ای پیچیده و متفاوت از جاهای دیگر که آشکارا می‌گفتند چه چیزی باشد، چه چیزی نباشد. از ابتدای دهه 70 به دلیل تحولات تکنولوژیک، اساسا مدیریت پیشخوان فرهنگی در دنیا متحول شد. این در حالی بود که مدیریت کشور ما زیر بار این امر نرفت و همچنان شیوه مدیریت پیش از دهه 70 را ادامه داد. این شیوه مدیریت مثلا ارسال پارازیت روی ماهواره‌ها، فشار بر مطبوعات، عدم صدور مجوز چاپ کتاب و... شبیه کشیدن سیم خاردار جلوی سیل است، نه تنها مانع سیل نمی‌شود که فقط عرض خود می‌برد و زحمت ما می‌دارد! نتیجه این شد که پیشخوان فرهنگی جامعه ایرانی توسط خودش چیده می‌شد؛ قدرت انتخاب داشت، می‌توانست از انواع رسانه‌ها کسب خبر کند و از انواع ظرفیت‌های موسیقی، فیلم و کتاب استفاده کند. پیش از سال 70 در عموم کشورهای دنیا هر کس روزنامه‌خوان بود، یک روزنامه می‌خرید و اگر کسی مثلا سه تا روزنامه کشور را می‌خرید، نشان می‌داد که آن فرد از وابستگان سرویس‌های اطلاعاتی است که می‌خواهد رسانه‌ها را مانیتور کند. اما در ایران، ما همه ملت را در چنین موقعیتی قرار داده‌ایم که همه رسانه‌ها را مانیتور کند تا بتواند بفهمد چه موضوعی را از او مخفی می‌کنند و زودتر از هر کسی از هر موضوعی مطلع شود و به این ترتیب جامعه به این شکل تربیت شد. در زمینه محصولات فرهنگی هم همین اتفاق افتاد. هر چند در گوشه و کنار دنیا «دسترسی» را به نحوی مدیریت می‌کنند اما در جامعه ایران این مدیریت خیلی کاربرد ندارد. این رفتار جامعه ایرانی نشانگر بی‌اعتمادی مردم به رسانه‌هاست؛ به این معنا که با وجود بی‌اعتمادی، چند رسانه را انتخاب می‌کنند تا از میان آنها و با استفاده از برآیند اخبار، به اصل ماجراها پی‌ ببرند.

به هر حال این تحول تکنولوژیک اجازه داد جامعه ما در دوران زمستان فرهنگ، حیات فرهنگی داشته باشد؛ اما جامعه فرهنگ و هنر مستقیما از این زمستان آسیب دید زیرا کشور ما در عرصه فرهنگی و هنری مولد بود که خلع ید شد و در پی آن کل جامعه به یک نسبتی خسارت دید زیرا دسترسی به محصولات فرهنگی که ریشه در کشور خود داشته باشد، سخت شد چرا که هنرمند دیگر نمی‌توانست محصول مناسبی را تولید کند که به دست جامعه برسد. اگر هم زمانی محصولی در‌خور تولید می‌شد مانند شهاب‌هایی بود که گاهی در آسمان پیدا می‌شد.

مثلا کار آقای فرهادی، یکی از همان شهاب‌هاست، نه محصول محیط فرهنگی آن دوران. این یک ریاضت بزرگی بود که جامعه ایران ناچار به پذیرش آن شد که البته فوایدی هم داشت؛ از جمله اینکه ایرانی‌ها یاد گرفتند پیشخوان فرهنگی‌شان را خودشان بچینند که یک دلیل آن هم همان بی‌اعتمادی بود؛ بی‌اعتمادی به همه رسانه‌های داخل و خارج از کشور. فایده دوم این بود که توانستند برگزیده انتخاب کنند.

همچنین جامعه ایران را به سطحی از پختگی و شناخت رساند که دیگر اهل آرمان‌های دست‌نیافتنی نبوده، بسیار واقع‌بین باشد. ضمن اینکه دیگر اهل رفتار رمانتیک نیست و احساساتی نمی‌شود. اینها برکات همان دوران تلخ است که البته حاصل تلاش نسلی از هنرمندان چندان قابل‌توجه نیست؛ اگر هم هست محصول فردی است نه آن دوره یعنی مثلا فیلم جدایی نادر از سیمین، محصول آقای فرهادی است نه آن دوره. هرچند به لحاظ تاریخی و روی برگ‌های تقویم در آن دوران تولید شد، اما اگر قرار بود محصول آن دوره باشد باید به‌طور مکرر شاهد چنین تولیداتی می‌بودیم.

با روی کار آمدن دولت آقای روحانی، توقع اصلی جامعه ایران به شکلی واقع‌بینانه حل مساله هسته‌ای بود نه گشایش فرهنگی. از این جهت هم آقای روحانی بسیار درخشان عمل کرد و امیدواریم از این به بعد هم موفق باشد. درواقع حل پرونده هسته‌ای، نقطه عطف بزرگی شد در تاریخ 200 ساله ایران که آثار فرهنگی هم دارد.اما در پس ذهن جامعه ایران این بود که اتاق تاریک مورد تعبیر آقای پورنجاتی، روشن شود، پنجره‌ها باز شود. کاش می‌شد دیوارها و سقف کوتاه بالای این اتاق هم برداشته شود و کاش با عرصه فراخی مواجه شویم.

به نظر من این تقاضای جامعه ایران و آرزوی دولت بود به هر حال و در یک ارزیابی واقع‌بینانه، اگر دولت آقای روحانی موفق شود در پایان این چهار سال، انگ سیاسی را از دوش فرهنگ و هنر بردارد،‌کار بسیار بزرگی است و هنوز زود است توقع گشایش‌های دیگری داشته باشیم.

آیا می‌توان پذیرفت جامعه خواست زیادی از دولت در عرصه فرهنگ و هنر نداشته است؟ در صورتی که آقای روحانی در سخنان انتخاباتی موارد متعددی را به عنوان شاه‌بیت وعده‌های فرهنگی خود بیان کرد که به نظر می‌رسید حاصل توقعات اجتماعی است.

پورنجاتی: من حاشیه دیگری بر تحلیل آقای بهشتی دارم. به اعتقاد من، هیچ برهه‌ای از تاریخ ایران را نداریم که بشود نوعی اقلیم‌بندی بین عرصه سیاست و فرهنگ کرد به‌گونه‌ای که سیاست بر فرهنگ دست‌اندازی نکرده باشد. البته دست‌اندازی لزوما معنای منفی ندارد و گاهی بسیار کمک هم کرده‌‌ است؛ همچنان‌که بخشی از رونق فرهنگی پیش از انقلاب مرهون سایه‌اندازی سیاست بر فرهنگ و کشمکش بین‌کنشگران سیاسی و در پوشش فعالیت‌های فرهنگی آن زمان بود. پس از انقلاب نیز در هر دوره، سیاست با مختصاتی ویژه در عرصه فرهنگ حضور داشته است. در دهه اول انقلاب یک الگوی مدیریت متمرکز، پذیرفته شده، مقبول و موجه از نظر مردم وجود دارد که انگار منتظرند برای هر بخش از سفره‌ای که قرار است بر‌ای‌شان پهن شود، دولت برنامه‌ریزی کند و الگو بدهد. مثلا در سینما یک الگوی مشخص وجود داشت که لزوما فرهنگی نبود و مختصات سیاست زمانه و نوعی اراده سیاسی در آن دخالت داشت که دست‌اندرکاران تولید آثار فرهنگی‌اش متوجه این موضوع بودند، چه به لحاظ نوع سوژه یا پرداخت یا حوزه مخاطب. در سال‌های پیش از دهه 70، بازی سیاسی اصولا در یک زمین مشترک اتفاق می‌افتاد گویی قرار نیست کسی به کسی گل بزند، بلکه همه قرار است به فعالیت‌های خوب، دوستانه و صمیمانه مشغول باشند. انتخاب مفهومی نداشت. بنابراین قرار نبود دعوا کنند و مثلا در انتخابات غیررقابتی بروند سراغ هنرمندان. همه قرار بود به کاندیدای مورد اتفاق رای بدهیم دیگر لزومی نداشت برویم سراغ فرهنگ و هنر و آن را بکشانیم وسط سیاست.

یعنی اینکه سیاسیون و سیاست در امر فرهنگ مداخله کردند یک امر اجتناب‌ناپذیر بود. به نظر من بعد از دوره‌ای که به درستی در همه حوزه‌ها اعم از اقتصاد، فرهنگ و... اعمال مدیریت شد باید وقتی شرایط عادی می‌شد و از دوره پساانقلاب گذر می‌کرد، بازار شکل طبیعی خود را می‌گرفت. من البته به عوامل مداخله‌گر بالادستی حزبی و جناحی و سیاسی توجه دارم ولی واقعیت این است که در جامعه توسعه‌یافته و دموکراتیک امریکایی هم فصل انتخابات که می‌رسد یا در زمان جنگ و صلح و... هنرمندان دسته‌بندی و به حوزه سیاست کشیده می‌شوند. دست‌مالی شدن فرهنگ و هنر با سیاست اتفاق بدی است ولی آمیختگی فرهنگ و هنر با سیاست امر اجتناب‌ناپذیری است که به ذات بد نیست. نتیجه افراط در این امر، زمستانی شد که اشاره شد؛ اتفاقا زمستان بسیار خشکی هم بود که نه بارانی داشت و نه برفی. از سوی دیگر درست است که آقای روحانی براساس مطالبه زیر پوستی که در جامعه وجود داشت که می‌گفتند از همه چیزمان گذشتیم بگذارید زندگی کنیم، آمدند سخن آقای روحانی که هم سانتریفیوژ بچرخد هم چرخ زندگی مردم، همین مفهوم را داشت. آقای روحانی، آقای روحانی بود نه دیگر روسای جمهور مثلا رییس دولت اصلاحات.

پس از انتخاب آقای روحانی در همین «اعتماد» گفتم که من می‌دانم ایشان نگاه منطقی و معقول و البته برخوردار از زیرساخت اسلامی دارد و شعار هم نمی‌دهد. ولی واقعیت این است که در دوران تبلیغات انتخابات چون یک بسته‌ای به جامعه ارایه می‌شود، ممکن است مهم‌ترین شعار و مساله، حل مساله هسته‌ای به عنوان پیش‌نیاز حل مسائل دیگر باشد.

قبول دارم مهم‌ترین مساله این بود، شانه به شانه‌اش مسائل اقتصادی بود اما نباید فراموش کنیم این‌طور که آرمان‌گراهایی مثل ما می‌گویند در حوزه فرهنگی کارهای زیادی صورت نگرفته است و گاهی احساس می‌شد زینت المجالس بوده برخی تصمیم‌ها و حرکت‌ها.

بهشتی: ظاهرا صحبت‌های من سوءتفاهم ایجاد کرده است. ببینید من می‌گویم وقتی تصمیم می‌گیریم برویم اصفهان، زمانی هست دچار رفتار سانتی‌مانتال هستیم و فکر می‌کنیم اگر یک قدم برداریم می‌رسیم اصفهان. ولی وقتی واقع‌بین می‌شویم می‌بینیم لازم است قدم به قدم به مقصد برسیم. از این جهت می‌گویم جامعه ایران هر چند فراموش نکرده چه می‌خواهد ولی می‌داند که اول از تهران خارج شود، از پلیس راه عبور کند، از علی‌آباد بگذرد، به قم برسد، کاشان را پشت سر بگذارد و... تا به اصفهان برسد. این یعنی واقع‌بینی همراه با بهای بسیار برای رسیدن به مقصد. کسی که نگاهی رمانتیک دارد، معمولا پایان تراژیک نصیبش می‌شود.

می‌توانیم این اجتناب از احساساتی‌گری را با عقلانی‌گرایی که آقای روحانی در دستور کار داشت معادل بدانیم؟

بهشتی: به شدت؛ هم‌عقلانی بودن و هم اهل محاسبه بودن. یعنی جامعه می‌خواهد با کمترین هزینه به مقصد خود برسد چون هدف رسیدن است. نکته بعد اینکه آقای روحانی و دولتش در موقعیت‌های مختلف به دلایل مختلف نتوانسته‌اند به مقصد برسند.

جامعه این را می‌فهمد که اگر فلان فیلم اجازه نمایش ندارد یا فلان کنسرت لغو می‌شود خواسته وزارت ارشاد نیست، خواسته جای دیگری است که شناسنامه‌اش مشخص است، در صورتی که قبلا اینها همه پنهان بود. این از نتایج روشن شدن چراغ و شفاف‌سازی است. نکته دیگر این است که جامعه و دولت ما فراموش نکرده به کجا می‌خواهد برود و سیستم‌های عصبی جامعه نیز فعال شده است. اتفاق‌های امروز صحنه فرهنگ و هنر جدید نیست، در دهه اول انقلاب هم بود. ولی سیستم عصبی جامعه مختل بود و واکنش نشان نمی‌داد. تصور کنید در دوره‌ای بیش از 300 کنسرت اجرا شده، در کنار آن جلوی چهار کنسرت را گرفته‌اند. حالا سیستم عصبی شروع می‌کند به واکنش که این اتفاق بسیار خوبی است. این حکایت از این دارد که جامعه ما می‌داند مقصدش کجاست. اما معنای این جامعه آن بدنه و ابر اجتماعی است که نه تریبون دارد و نه احتیاج به تریبون دارد. این همان بخشی است که خردمند و محاسبه‌گر شده و در عین حال رویای خود را هم فراموش نکرده است. این همان بدنه‌ای است که به آقای روحانی رای داد و اتفاقا باعث تعجب خود ایشان شد. تعداد افراد این بدنه نیز هر روز رو به فزونی است. سال 89 طی یک افکارسنجی در شهر تهران، مشخص شد که 70 درصد جامعه شهری تهران خود را متعلق به طبقه متوسط می‌داند، در حالی که با متر و معیارهای اقتصادی مشخص است که این میزان در طبقه متوسط جای نمی‌گیرند.

اما این نشان می‌دهد که 70 درصد جامعه شهری تهران طلب مدنیت دارند و خودشان را خردگرا می‌دانند. این در حالی است که این 70 درصد تریبون ندارند و نیازی هم ندارند، بلکه با سکوت خود مانند یک نسیم مسیر خود را هموار می‌کنند. در واقع چنان رندانه عمل می‌کنند که نمی‌توان مچ‌شان را گرفت.

اتفاقی که در دولت قبل افتاد این بود که به خاطر مساله شدن حیات روزمره، اقتصاد درصدر مسائل اجتماعی قرار گرفت و مردم متوجه شدند اقتصاد یک مفهوم جداست و علمی است که نیازمند عقلانیت است و کارش با شعارهای آنچنانی پیش نمی‌رود. این امر سبب شد در سبد مصرفی مردم ایران، فرهنگ به اولویت‌های چندم سقوط کند.

‌ فرهنگ پاشنه آشیل دولت شده است، فشارها روی حوزه فرهنگ زیاد است. هر چند مسائل اقتصادی در حال رفع شدن است اما مشکلات در فرهنگ دیده می‌شود. و این می‌تواند می‌تواند باعث فاصله بین مردم و دولت ‌شود. برخی می‌گویند ابتکار عمل و زور دولت کجاست؟ برخی هم می‌گویند باید واقع بین بود، سازوکار دولت اجازه حرکت بیش از این را نمی‌دهد. در کنار این، عده‌ای فشار را به بدنه فرهنگی آورده‌اند، نتیجه این می‌شود گسست بین دولت و هوادار فرهنگ. اختیار و توانایی دولت در اجرای برنامه‌ها مثل برپایی کنسرت‌ها یا نمایش فیلم‌ها در چه حد است؟ حدود این اختیارات کجاست؟ مشکل در اختیارات است یا ساختار یا شاید عدم عقلانیت رفتاری در حوزه فرهنگ؟

بهشتی: حقیقتا امروز یکی از مشکلات بزرگ، فاصله میان ملت و دولت است و متاسفانه دولت آب به آسیاب این فاصله می‌ریزد، اما نه دولت به مفهوم قوه مجریه، بلکه دولت به مفهوم کل حکومت. به نظر من تنها بخشی از دولت که سعی می‌کند این فاصله را پر کند دولت به مفهوم قوه مجریه است، در حالی که سایر بخش‌ها این فاصله را بیشتر می‌کنند؛ بعضی از نهادهای فرهنگی که مدام در جامعه پمپاژ بی‌اعتمادی می‌کنند و تلاش دارند بین مردم و قوه مجریه ایجاد فاصله کنند. البته برای جامعه دست‌شان رو شده است. برای همین خیلی موفق نمی‌شود. اگر تلاش دولت به مفهوم قوه مجریه نبود، آنگاه به مفهوم یکپارچه شاهد فاصله دولت- ملت بودیم.

از چه زمانی این اتفاق افتاد؟

بهشتی: از دولت قبل زمینه‌ها کاملا فراهم شد و شیرازه مدیریت کشور متلاشی شد؛ به‌گونه‌ای که اگر نظام مدیریت کشور را به یک صندلی تشبیه کنیم، دولت قبل طوری عمل کرد که مفهوم صندلی را شکست و نه خود صندلی را یعنی جامعه را برگرداند به دوران قبل از اختراع صندلی! الان هم متاسفانه جریاناتی که عاشق و شید‌ای دولت بود، همچنان مشغول پمپاژ بی‌اعتمادی به درون جامعه‌اند.

برخی معتقدند اتفاقا این رفتار ناشی از زیرکی دولت قبل بود برای تسری اختلاف و فاصله در سطوح مختلف اجتماعی و کل دولت. اما آیا این دولت توان مدیریت این شرایط را دارد؟

بهشتی: من اشاره کردم که اگر تا پایان دور اول این دولت به عنوان سکانس اول بتواند حوزه فرهنگ و هنر را غیرامنیتی و غیرسیاسی کند، کار بزرگی کرده است.

هر چند من هم قبول دارم که همه چیز سیاسی است حتی ورزش و بهداشت و درمان، اما هر کدام از بخش‌ها نام خود و مختصات خود را دارد، ضمن اینکه لازم است حسن همجواری نیز در میان‌شان حفظ شود. اما اگر برای فرهنگ ماهیت سیاسی قایل شدیم و آن هم با مبتذل‌ترین معنا از سیاست که مستعمل‌ترین ابزار پیش پا افتاده دست سیاست و ضدحکومت است، کاملا ضدفرهنگ عمل کرده‌ایم. این مقدمه گام‌های بعدی است، یعنی باید برای عرصه فرهنگ و هنر بالاصاله موجودیت و حیثیت قایل باشیم. این سکوی مناسبی است برای پرواز کردن دولت که البته مدیریت می‌خواهد. در ماجرای فیلم رستاخیز من در یادداشتی مطرح کردم که مراجع موضع منفی دارند.

وقتی با قشر فرهنگی و هنرمند سر و کار دارید، او می‌پرسد چرا و شما باید استدلال داشته باشید. فقه اصولی دارد که استدلال می‌کند. کسی باید این زمیه را فراهم کند که واسطه حکومت است. او باید با گفتمان از مراجع توضیح و استدلال بخواهد. مسلما هیچ یک از هنرمندان نمی‌خواهند ضدمراجع و ضد فقه عمل ‌کنند، اما لازم است دلایل مستدل را هم بشنوند. در حالی که در موارد اینچنینی کل صورت مساله پاک شده، این‌طور استدلال می‌شود که برای اینکه مراجع را آزرده نکنیم اساسا فیلم را نمایش نمی‌دهیم. این یعنی هنوز هم فرهنگ و هنر مرغ عزا و عروسی است.

پورنجاتی: در این بخش آقای بهشتی جایشان را با من عوض کردند! خیلی خوشحال شدم از بخش پایانی سخنان ایشان، چون یکی از نکات مهمی که از موضع نقادی می‌توان با آن برخورد کرد همین نقش واسطه‌گری دولت بین تولیدکنندگان آثار فرهنگی، هنری با جاهایی است که به دلایل منطقی و گاه غیرمنطقی مشکل و محدودیت ایجاد می‌کنند و نمی‌گذارند رونق فرهنگی اتفاق بیفتد، همین نقطه ضعف است؛ یعنی عدم قدرت و توانایی توضیح دادن و توضیح خواستن و یک رابطه اقناعی. تجربه موفقی که در پرونده هسته‌ای شاهد بودیم یک بخش فنی و مهم دیپلماتیک داشت که در آن سوی عالم اتفاق افتاد و حقیقتا دست مریزاد دارد. ولی یک بخش داخلی هم داشت که نمی‌توان نادیده گرفت. درست است که بی‌تردید و به طوراصولی، گرانیگاه تصمیم‌گیری نظام با تیم مذاکره‌کننده همراهی داشته، اما ذیل آن جاهای مختلف بسیاری بوده که همین چون و چراها را می‌کرده و بخش آشکار پارتیزان‌مآب آن در خیابان دلواپسی می‌کرده و گاه از تیم مذاکره‌ هم قدرتمندتر بوده. اما مذاکره‌کنندگان به هر حال با یک استراتژی درست، کار را پیش بردند.

بهشتی: اینکه چگونه موفق شدند نکات ظریفی دارد که لازم است توضیح داده شود.

پورنجاتی: به قول منطقیون برای بحث و گفت‌وگو باید تاسیس مبنا کرد و فضای گفت‌وگو را شناخت. آنگاه در یک چارچوب اولیه اصول مشترک گفت‌وگو صورت می‌گیرد، هرچند ممکن است دو نظرگاه باشد. ولی می‌شود به نقطه‌ای رسید که همدیگر را بفهمند. مرجع تقلید اگر با کسی که اهل کتاب است روبه‌رو شود، می‌تواند راحت‌تر گفت‌وگو کند و به او امر و نهی نمی‌کند. زمانی که خود من مسوولیتی در حوزه فرهنگ داشتم شاهد اتفاق‌های اینچنینی بودم. در زمان مجلس پنجم، من در تلویزیون بودم. روی یک کاستی که قبلا یک برنامه‌ای بود، یک کلیپ ضبط کرده بودند که آقای افتخاری این شعر را می‌خواند؛ ای پادشه خوبان... وقت است که بازآیی. پس‌زمینه این کلیپ مربوط بود به فیلمی که بازیگری داشت در نقش یک ژنرال که چهره‌اش به شاه می‌خورد. همان زمان دادستانی انقلاب مدیر شبکه دو را احضار کرد و به استناد اینکه این حرکت سلطنت‌طلبانه است، خواست همه عوامل تولید این کلیپ به دادستانی احضار شوند. حدود سال 73 بود. من خودم رفتم دادستانی انقلاب و با بحث و مفاهمه ایشان را قانع کردم و موضوع حل شد. در مجله همشهری پیش از انتشار روزنامه،آقای داریوش کاردان، بدون نام یک طنز نوشته بود. زمانی بود که رهبری درباره تهاجم فرهنگی صحبت کرده بودند. طنز نویسنده مستقیما درباره تهاجم فرهنگی نبود اما این شبهه را ایجاد می‌کرد که قصد برخورد منتقدانه با تهاجم فرهنگی دارد.

دادسرای انقلاب تهران با من تماس گرفتند و گفتند نشریه باید تعطیل و مدیرمسوول بازداشت شود و نویسنده را هم پیدا کنید. این مورد هم با گفت‌وگو حل شد. البته که لازم است گفت‌وگوکننده مقبولیت نسبی برای طرف مقابل داشته باشد تا ماجرا به نتیجه برسد.

این مقبولیت اتفاقا همان چیزی است که آقای روحانی دارد.

ایشان مورد اطمینان نظام و رهبری بوده است، نه مثل احمدی‌نژاد که تا خرش از پل گذشت، کافه را به هم ریخت. چرا متولیان امر فرهنگ این دولت نمی‌توانند با نهادهای مختلف از جمله مراجع، نمایندگان مجلس و... گفت‌وگو و مفاهمه کنند و در نهایت دست‌شان را بالا ببرند و بگویند نمی‌توانیم؟ کاری که چندی پیش علی جنتی، وزیر ارشاد، انجام داد و به صراحت گفت من که نمی‌توانم با همه دعوا کنم. در حالی که اصلا نیازی به دعوا نیست و این دولت، دولت دعوا نیست، بلکه دولت بحث، گفت‌وگو، اقناع و پافشاری بر مسیری است که می‌خواهد برود.

برگردیم عقب‌تر و همان سوالی که جوابش داده نشد. شما با این ایده که اولویت دولت فرهنگ نیست به معنای کنش سیاسی و اجتماعی، موافقید یا خیر؟

بهشتی: اولویت دولت به یک اعتبار هنوز فرهنگ نیست و اقتصاد است. سکانس بعدی پس از حل و فصل پرونده هسته‌ای، اقتصاد است.

باید این گونه باشد؟

بهشتی: ناگزیر است این‌گونه باشد. چون وقتی اندکی از پشت پرده اقتصاد مطلع باشیم،‌ می‌پذیریم که اقتصاد و معیشت نسبت به فرهنگ اولویت داشته باشد. همچنان که خود مردم هم نان شب برای‌شان واجب‌تر است و اگر قرار باشد از سبد خانوار چیزی حذف کنند، کتاب را انتخاب می‌کنند نه نان را. روزهای نخست بعد از انتخابات توصیفی شد مبنی بر این که اتوبوس اداره کشور در دولت احمدی‌نژاد از جاده کاملا خارج شده و در لبه دره بود که مردم ترمز دستی را کشیدند. حالا تصور کنید اتوبوسی که لب دره است و حتی دو چرخ آن هم وارد دره شد، داده شده به آقای روحانی و او باید این اتوبوس را به عقب و به سطح جاده بازگرداند و چند تا از ورطه‌هایی که باید از آنها عبور کند در حوزه اقتصاد است. در این شرایط وقتی بحث اولویت فرهنگی می‌کنید، انگار ملتفت نیستید چه مسائلی پشت پرده است. وقتی بودجه امسال دولت را مورد نظر قرار می‌دهید، متوجه می‌شوید تقریبا پولی برای امور عمرانی ندارد و چند ده هزار میلیارد تومان به پیمانکاران بدهکار است. یعنی در چنین وضعیتی دولت تحویل گرفته شده است. در واقع آقای روحانی دولت را با صندوق ذخیره ارزی منفی تحویل گرفته نه صندوق صرفا خالی. در چنین شرایطی طبیعی است اولویت دوم بعد از مسائل هسته‌ای اقتصاد است.

پس تکلیف مطالبات فرهنگی که الان از طرف جامعه فرهنگی و مردم وجود دارد چه می‌شود؟

بهشتی: ما معمولا در خودآگاه‌مان حرف‌هایی می‌زنیم ولی آنچه عمل می‌کنیم در ناخودآگاه‌مان است. یعنی به نوعی دچار دوگانگی رفتاری طبیعی هستیم که ناشی از ریاکاری نیست. نکته‌ای وجود دارد که می‌توان با استفاده از آن رفتار دولت را به چالش کشید. من از آقای پورنجاتی پرسیدم دولت چطور توانست در پرونده‌ هسته‌ای کاری ‌کند که غیر از دلواپسان، بدنه جامعه راضی باشند. چون در طول این 200 سال ما مناقشات سیاسی زیادی داشته‌ایم؛ مناقشاتی که از درون آنها قراردادهای ترکمنچای، گلستان، 1921، 1975، قطعنامه 598 و... بیرون آمده است. اما وقتی دقت می‌کنیم، متوجه می‌شویم که همه اینها پشت درهای بسته طوری اتفاق افتاد که برای ملت حساسیتی نداشت؛ زیرا این مناقشات جهانی در محضر جامعه حل و فصل نمی‌شد. در طول تاریخ ما این اولین بار است که یک مناقشه‌ جهانی بزرگ، که کورترین گره در 200 سال گذشته بود، در محضر ملی حل و فصل شد. چرا در طول این مذاکرات مدام گفته می‌شد مذاکرات خوب پیش می‌رود ولی مشکلاتی هم هست. چون متقاضیانی برای اینکه بدانند چه خبر است وجود داشت و آن جامعه ایران بود. این موضوع باعث شد آنچنان انرژی از بدنه جامع در اختیار تیم مذاکره‌کننده قرار بگیرد که بتواند در شرایط هم‌تراز مذاکره کند. زمانی که آقای ظریف برای توضیح روند مذاکرات به مجلس رفته بود آقای حدادعادل کتابی را به او هدیه داد که خاطرات فروغی بود. در این کتاب خاطره‌ای نقل شده از هیات ایرانی که پس از جنگ اول جهانی برای مذاکره به انگلیس رفته بودند تا درباره سرنوشت ایران مذاکره کنند. با مطالعه این خاطره متوجه خواهیم شد که چه تفاوت معناداری میان رفتار دولت‌های غربی با رجال این مملکت در آن دوران و دوران مذاکرات هسته‌ای وجود دارد. این نشان می‌دهد اگر موضوعی را در محضر ملی و عمومی حل کنیم، جامعه واکنش درستی نشان می‌دهد. حتی اگر در مقطعی خطا کند، به دلیل آنکه اهل خردمندی است، خطای خود را اصلاح می‌کند و باعث نگرانی و دلواپسی نمی‌شود. با توجه به این عقلانیت اجتماعی، می‌توان مسائل را بیرون درهای بسته حل کرد. چون شایعه‌سازی نمی‌شود، باید پذیرفت مردم ایران دست اقتصاددانان، سیاسیون و مدیران را خوانده‌اند و به همین دلیل خوب است امور داخلی در عرصه عمومی حل و فصل شود. بنابراین باید مدیریت الگوی جدید داشته باشیم مثل مذاکرات، همه چیز. در برابر مردم انجام شد.

اگر مطالبات به عرصه عمومی بیاید، آن بخش‌هایی که واقع‌بینانه نیست ناشی از این خواهد بود که این مدیریت در اتاق‌های در بسته انجام گرفته است. فقط در انتها می‌گویند که تصمیم گرفتیم فلان فیلم را نمایش ندهیم. چرا؟ معلوم نیست. حدس می‌زنیم که دولت مثلا در موضوع فیلم رستاخیز نمی‌خواهد مقابل مراجع قرار بگیرد. این مشکل را حل نمی‌کند. اتفاقا فکر می‌کنیم مسیر حرکت ما دارد عوض می‌شود و به جای اصفهان به همدان می‌رود.

آقای بهشتی معتقدند، مذاکرات هسته‌ای و آمدن آن در عرصه عمومی یک فرهنگ ایجاد کرده است. اساسا این روش تاثیر متقابل در عرصه فرهنگ دارد و عرصه فرهنگ و اقتصاد بر مسائل سیاست خارجی تاثیر دارد یا خیر؟ نکته دیگر اینکه آیا دولت یک الگوی مشخص در عرصه فرهنگ دارد.

پورنجاتی: در یک قاعده کلی همه چیز بر همه چیز تاثیر دارد. قبل از اینکه وعده بدهیم، باید بدانیم که حال مثلا بیمار هنوز خوب نیست، ‌ابتدا حال عمومی او را خوب کنیم و بعد وعده بیمارستان و پزشک بهتر به او بدهیم. فکر می‌کنم یک اشتباه برداشت در فرهنگ وجود دارد و آن هم احساس می‌کند، بخشی از تصمیم‌گیری و اجرا در اختیار او نیست، یک مزاحمت‌هایی است یا سوءتفاهم‌هایی است، همدلی هم وجود دارد با مدیران دست‌اندرکاران و غمگساری می‌کنند و حس می‌کنند کاری که می‌کنند کامل نیست، آوردن آن در عرصه عمومی اتفاق نیفتاده است. بحث و اقناعی که از این دولت می‌رود اتفاق نیفتاده است و یادمان هم نرود مسائل اقتصادی و مسائل بنیادی دولت در عرصه فرهنگ نقش دارد و با همه اهمیتی که پول دولتی از لحاظ حمایتی در این عرصه می‌تواند کمک کند، اما عدم مزاحمت یا کاهش مزاحمت در هر بحثی بخواهیم نگاه کنیم واجب‌تر است. یا درک متقابل لازم است. بخش فرهنگ و هنر ما مثل سایر بخش‌ها با آمدن این دولت حال‌شان خوب شد و خوشامد گفتند و در واقع این دولت وکیل آنهاست. وکیل تعیینی هم هست نه تسخیری. اما احساس می‌کنند وکیل‌شان خوب کار نمی‌کند. من خودم در قبل از انقلاب بازجویی شده‌ام و وکیل گرفته‌ام. وکیل تسخیری بوده است. وکیل من به رییس دادگاه می‌گفت آقای دادستان، به جوانی و بی‌تجربگی ایشان ببخشید، ‌اما من نمی‌پذیرفتم و خودم صحبت می‌کردم. نباید اهل فرهنگ و هنر برای بودجه، کمک و یارانه و تجهیزات به دولت نیاز داشته باشد، باید احساس کند وکیلش که دولت باشد از او هم در برابر افکار عمومی هم در جاهایی که لازم است از مزاحمت‌ها و برداشت‌ها و سوءتفاهم‌ها و... دفاع کند.

اشکال اینجاست. این با روند طبیعی و مرحله به مرحله و سکانس چه سکانسی که آقای بهشتی می‌گویند ارتباطی ندارد. می‌پذیریم که دولت تلاش کرده مثلا بخش کتاب و تیراژ و ممیزی خیلی بهتر از گذشته باشد.

در حوزه فرهنگ و هنر خطاهای وقت تلف‌کنی اتفاق افتاده است. مثلا معاون هنری وزارت ارشاد، که دوست بنده است، می‌توانست در حوزه خودش شخصیت و جایگاهی داشته باشد اما به خاطر انتخاب یک مدیر در اوایل مسوولیت خود یک سال و اندی را از دست داد. مساله اصلا سیاسی و... نیست اشتباه محاسباتی است. ولی در حوزه کتاب اتفاق خوبی افتاد. در حوزه سینمایی هم می‌توانست اتفاق دیگری بیفتد. هر چند خوب عمل می‌کند. اما مشکل این است که بیمار باید بگوید حالش خوب است نه اطرافیان بیمار، فکر می‌کنم نگاه طولی و موازی ندیدن، لطمه می‌زند. سهم را می‌شود کم یا بیش دید اما نادیده نمی‌توان گرفت.

تاثیر نهادهای مختلف از جمله صدا و سیما بر الگوهای فرهنگی دولت روشن نشد. آیا تاثیری دارد؟

بهشتی: صدا و سیما هیچ اثری ندارد. تلاش می‌کند حرکات ضد فرهنگی داشته باشد ولی کسی باور نمی‌کند.

فکر نمی‌کنید این کمی خوش‌بینانه است که تصور کنیم جامعه همه چیز را می‌فهمد؟

پورنجاتی: من قبول ندارم صدا و سیما تاثیری ندارد. صدا و سیما نه فقط به دلیل تغییر مدیریت، رویکرد و برنامه‌هایش، بلکه به دلایل مختلف می‌تواند فازبندی و بررسی زمانی شود تا ببینیم چه تاثیری بر مدیریت ذهنیت افکار عمومی دارد. مثلا در دوره جنگ افکار عمومی با تماشای تلویزیون احساس می‌کرد همه آنچه را نیاز دارد به دست می‌آورد و با صدای آقای آهنگران ویک مارش نظامی صف می‌کشید به سمت جبهه‌ها. چون اعتماد و حس خوبی داشت. نه فقط در حوزه‌های سیاسی بلکه در حوزه‌های فرهنگ‌ساز هم همین طور بود؛ مثلا مثل‌آباد یا برنامه آقای اقتصادی. در واقع تولیدات فرهنگی حس همدلی در خانواده‌ها ایجاد می‌کرد. از یک زمانی به بعد که سیاست به عرصه فرهنگ دست‌اندازی کرد، صدا و سیما تبدیل شد به کاراکتر شیپورچی در کارتون پسر شجاع. از آن زمان که تبدیل شده به بوق در اختیار یک بخش و فکر کردیم جامعه خمیری است که می‌تواند در دستانش باشد و مدام ورز و شکلش بدهد، اوضاع اینچنین شد.

بنابراین به همین دلیل که صدا و سیما نادیده گرفته نمی‌شود، به عقیده من تاثیر مخرب خود را دارد. البته توصیه ما به دولت این است که رفتارهای این دستگاه را نباید جدی گرفت و اهمیت داد؛ چون گاهی اوقات دو نفر با هم دعوا راه می‌اندازند که تماشاگر را مشغول نگه دارند تا خودشان بروند مثلا سر صندوقخانه. فکر می‌کنم تا اطلاع بعدی باید تصور کنیم دپارتمانی در حوزه سیاسی در صدا و سیما وجود دارد که می‌خواهد همان قسم اولیه را که خورده، به هر قیمتی به مقصد برسد و کار را پیش ببرد. البته من به بچه‌های تولیدگر و بدنه صدا و سیما توهین نمی‌کنم؛ زیرا به گواهی نمونه‌گیری‌های انتخاباتی، در تمام مقاطع این بدنه همسو با بدنه اجتماع بوده است.

بهشتی: من دو نکته دارم. اول در مورد بحث سکانس بعدی است. مقصود من این نبود که جزء جزء و منفک بپردازیم و وقتی آقای پورنجاتی که باهوش هستند چنین برداشتی می‌کنند، معلوم می‌شود من منظورم را خوب بیان نکرده‌ام. در بخش دیگری از صحبت‌ها گفتم وظیفه این دولت تا پایان چهار سال این است که فرهنگ و هنر را از یک پدیده ماهیتا سیاسی و امنیتی خارج کند به موازات سر و سامان دادن اقتصاد. برای این اقدام هم پول زیادی لازم نیست. در حال حاضر سهمی که برای فرهنگ در بودجه کشور دراختیار وزارت ارشاد قرار می‌گیرد سهم قابل توجهی نیست، بلکه این سهم بیشتر به نهادهای دیگر تعلق می‌گیرد و جالب اینجاست که بودجه بیشتر این نهادها هم از طریق وزارت ارشاد پرداخت می‌شود. با این اوصاف چرا وزارت ارشاد نباید این دستگاه‌ها را در خصوص ماموریت‌هایی که بابت‌شان بودجه می‌گیرند مواخذه کند؟ جاهایی برای ترویج نماز، کلی بودجه گرفته‌اند، اما کسی آنها را مواخذه نمی‌کند که آیا واقعا نماز را ترویج کرده‌اند یا خیر یا اگر کرده‌اند، تا چه میزان؟ در سایر قضایا همچون حجاب و... هم همین‌طور. چرا وزارت ارشاد خودش را در چنین موقعیتی قرار نمی‌دهد و به گونه‌ای رفتار می‌کند که گویی این پول حق آن نهادهاست. موقعیت وزارت ارشاد به عنوان وکیل فرهنگی هنری جامعه، مواخذه‌گری است. در این صورت است که نهادهای مذکور نمی‌توانند هم پول را بگیرند، هم کاری نکنند و هم هر روز چوب لای چرخ وزارت ارشاد بگذارند. این روزها طوری شده است که متهم ردیف اول عرصه فرهنگ و هنر کشور وزارت ارشاد است و هر مشکلی داریم سر این وزارتخانه خالی می‌کنیم. وزارت ارشاد باید در محضر عمومی اعلام کند که فلان دستگاه در 20 سال گذشته، این مقدار پول گرفته که ماموریتی را انجام دهد؛ آیا چه کرده است؟ یادم می‌آید نهادی بودجه‌های کلانی گرفته بود برای مبارزه با تهاجم فرهنگی. روزی در دفتر وزیر بسته‌ای به ما داده شد که حاوی یک سرویس فنجان چینی بود با شعارهایی در تقابل با تهاجم فرهنگی. این تمام کار آن دستگاه در مبارزه با تهاجم فرهنگی بود. چرا ارشاد نباید چنین مواردی را به محضر ملی بیاورد؟

آیا ارشاد می‌تواند چنین کند؟

بهشتی: شاید نتواند جلوی این رفتارها را بگیرد ولی می‌تواند علنی کند.

ولی کار ساده‌ای نیست. سر ماجرای لغو کنسرت‌ها،‌ ماه‌ها طول کشید و آخر هم معلوم نشد کار چه کسی یا نهادی است.

بهشتی: اصلا کار ساده‌ای نیست. اتفاقا خیلی هم پیچیده است. ولی وقتی من را به دادگاه می‌برند و وکیل وکالت مرا می‌پذیرد، نمی‌تواند بگوید این مورد خیلی پیچیده است. باید وکالت را به بهترین شکل انجام دهد.

یعنی معتقدید امکان‌پذیر و شدنی است؟

بهشتی: به نظر من کاملا شدنی است. می‌تواند معلوم کند کجا این گره‌ها را بسته‌اند. با ایهام بگوید. در ابهام نگذارد. با افزودن یک نقطه، ابهام را به ایهام تبدیل کند. از جمله کارهای دیگر این است که ارشاد می‌تواند برای افکار عمومی یک رویا ایجاد کند و مثلا بگوید چشم‌انداز من در عرصه سینما این است یا آن است. همچنین در عرصه کتاب یا سایر عرصه‌های فرهنگی و هنری. الان با وجود این که سند چشم‌انداز داریم و افق توسعه مشخص است، هنوز متاسفانه مدیران فرهنگی و دست‌اندرکاران تولیدات فرهنگی بر مدار سابق می‌چرخند. انگار متوجه نشده‌اند چه اتفاقی در دنیا افتاده. روزگاری بود که ما فقط دو شبکه تلویزیونی داشتیم که در چند ساعت مشخص برنامه پخش می‌کرد و می‌شد چند شبکه رادیویی خارجی را از طریق امواج دریافت کرد. بقیه‌اش هم چند شبکه داخلی بود. در آن زمان ما یک مکانیزم مدیریتی داشتیم. اما آیا الان هم در همان پرسپکتیو به سر می‌بریم؟ هنوز که هنوز است فیلمساز، ‌تهیه‌کننده و معاونت سینمایی ما و... عین دهه 60 نگاه می‌کنند. فیلم را می‌سازیم، بعد دعوا می‌کنیم چند سالن بگیریم. بعد چقدر در صف اکران باشیم و چقدر دریافتی داشته باشیم. آیا تبلیغات به ما می‌دهند یا خیر؟ در حالی که این روش دهه 60 بود. آن دهه تمام شده است. اما متاسفانه عرصه فرهنگی ما از جهت ساز و کارها همچنان در حبس دهه 60 مانده و متوقف شده است. در دهه 60 متوسط تیراژ کتاب کمتر از 1500 نسخه نبود. الان رسیده است به 250 نسخه در حالی که علاوه بر افزایش جمعیت ایران تحولات بسیار دیگری رخ داده است. باید برای این موضوع تحلیل و راه‌حل داشته باشیم. می‌گوییم سرانه کتابخوانی مردم کاهش یافته ولی به نظر من با وجود شبکه‌های مجازی و اینترنت اتفاقا افزایش یافته است، چون دراینها شعر می‌خوانیم، ادبیات را دنبال می‌کنیم و... چرا نباید به اینها به عنوان یک ظرفیت نگریسته شود؟

فقط از لحاظ سیاسی از شبکه‌های اجتماعی صحبت می‌کنند نه به عنوان یک ظرفیت برای ارتباط با جامعه جهانی. تا دهه 70 همه رسانه‌‌ها در مقام «من می‌دانم» بودند و مخاطبان در مقام من نمی‌دانم. اگر من که می‌دانم در جلب اعتماد شما موفق باشم، شما در مقام نمی‌دانم آنچه را نمی‌دانید از من می‌پرسید. تحولات باعث شده است که مخاطبان در مقام من نمی‌دانم نیستند و اصلا رسانه‌ها در مقام من می‌دانم نیستند او می‌داند و یک چیزهایی نمی‌داند. آن یکی یک چیزهایی نمی‌داند اما یک چیزهایی را هم می‌داند. باید داد و ستد صورت گیرد. الان ما در یک مسیر موزاییکی حرکت می‌کنیم، سکانس به سکانس حرکت نمی‌کنیم. در جهت شفاف‌سازی مدیر و مخفی نشدن حرکت نمی‌کنیم. الان بر اساس محیط فناوری یک سری اتفاقات می‌افتد نه اینکه برنامه‌ای باشد.

در مورد صدا و سیما می‌خواهم اشاره کنم که به خاطر اثرگذاری‌صدا و سیما بالاخره یک بخشی از جامعه آن را می‌بیند اما در بدنه جامعه این چه سهمی دارد. من می‌گویم سهم زیادی نیست. اما با این رفتار کشور ما را از رسانه ملی محروم کرده‌اند.

رسانه‌ها همیشه یک جامعه مخاطب دارند یک کارفرما. در بهترین وضعیت، رسانه کارفرمای خود را پنهان می‌کند و وانمود می‌کند کارفرمایش مخاطب است یک مرحله بدتر، این است که کارفرما بیاید و برود، مثل بی‌بی‌سی فارسی که هرچند کارفرمایش وزارت خارجه انگلیس است اما می‌آید و می‌رود، بدتر از آن این است که کارفرما مشخص شود. مثل رسانه‌های رسمی. اما بدترین وضعیت این است که مخاطب رسانه کارفرما شود. همین که کارفرما راضی باشد، برایش کافی است. این کاری است که صدا و سیما انجام می‌دهد.

چشم‌انداز شیوه سیاست‌ها و رفتارهای فرهنگی دولت را چگونه ارزیابی می‌کنید و به دولت چه نمره‌ای می‌دهید؟

بهشتی: من نمره قبولی به دولت می‌دهم. تجدید نیست. البته انتظار داشتیم نمره بهتری می‌گرفت.

پورنجاتی: با تمام اینکه واقعیت‌ها و محدودیت‌ها و مشکلات و... را در نظر می‌گیرم و در خلأ نظر نمی‌دهم، احساس می‌کنم دولت نمره قبولی نمی‌گیرد. باید اتفاق تازه‌ای بیفتد و در شهریورماه با تجدیدی قبول شود.

چشم‌انداز سیاست‌های فرهنگی دولت تا پایان این دوره را چگونه می‌بینید؟

پورنجاتی: از منظر مطالبه‌گر و نه پاسخگو، معتقدم این چشم‌انداز با روند و ریتمی که تاکنون بوده ادامه خواهد یافت و اتفاق خاصی نمی‌افتد.

بهشتی: اشاره کردم به توافق هسته‌ای و گفتم آثار فرهنگی دارد. فضای پیش و پس از قطعنامه فقط در جبهه‌ها تغییر نکرد. توافق هسته‌ای هم از همان جنس است با ابعاد بسیار بزرگ‌تر. حتما در صحنه فرهنگ هم شاهد تاثیراتی خواهیم بود ولی نه تاثیراتی که بنا به خواسته مدیریتی اتفاق بیفتد، واکنش‌ها و رفتاری است که زمینه جامعه نشان خواهد داد و فضا را برای خود بازخواهد کرد. البته موانعی هم وجود خواهد داشت ولی خاصیت زمینه این است که مثل آمدن فصل بهار است. هرچه بخواهید لباس گرم بپوشید این فصل برهان قاطع است و شما را مجبور می‌کند به پوشیدن لباس بیشتر.

الان چه فصلی از فرهنگ و هنر است؟

بهشتی: بازی‌های میان زمستان و بهار است.

پورنجاتی: اگر الان بتوانیم دانه‌ها را بکاریم ان‌شاءالله بهار می‌آید و سبزه‌ها سبز می‌شود.

یعنی روزهای آخر اسفند است؟

پورنجاتی و بهشتی: بله.

جمله‌های کلیدی

در دولت گذشته، زمستان فرهنگ و هنر بود. درواقع دولت گذشته ضد فرهنگ بود نه غیرفرهنگی.

هنوز هم فرهنگ و هنر مرغ عزا و عروسی است.

صدا و سیما هیچ اثری ندارد. تلاش می‌کند حرکات ضد فرهنگی داشته باشد ولی کسی باور نمی‌کند.

دولت می‌تواند معلوم کند کجا این گره‌ها را بسته‌اند. با ایهام بگوید. در ابهام نگذارد. با افزودن یک نقطه، ابهام را به ایهام تبدیل کند.

عرصه فرهنگی ما از جهت ساز و کارها همچنان در حبس دهه 60 مانده و متوقف شده است.

رسانه‌ها همیشه یک جامعه مخاطب دارند یک کارفرما. در بهترین وضعیت، رسانه کارفرمای خود را پنهان می‌کند و وانمود می‌کند کارفرمایش مخاطب است یک مرحله بدتر، این است که کارفرما بیاید و برود، مثل بی‌بی‌سی فارسی که هرچند کارفرمایش وزارت خارجه انگلیس است اما می‌آید و می‌رود، بدتر از آن این است که کارفرما مشخص شود. مثل رسانه‌های رسمی. اما بدترین وضعیت این است که مخاطب رسانه کارفرما شود. همین که کارفرما راضی باشد، برایش کافی است. این کاری است که صدا و سیما انجام می‌دهد.

حتما در صحنه فرهنگ هم شاهد تاثیراتی خواهیم بود ولی نه تاثیراتی که بنا به خواسته مدیریتی اتفاق بیفتد، واکنش‌ها و رفتاری است که زمینه جامعه نشان خواهد داد و فضا را برای خود بازخواهد کرد.

جمله‌های کلیدی

در حوزه فرهنگ و هنر خطاهای وقت تلف‌کنی اتفاق افتاده است.

در دولت قبل، شرایط کلی حال و هوای یک اتاق در بسته با هوای بسیار گرفته داشت، بدون نور و روشنایی بود.

چرا متولیان امر فرهنگ این دولت نمی‌توانند با نهادهای مختلف از جمله مراجع، نمایندگان مجلس و... گفت‌وگو و مفاهمه کنند و در نهایت دست‌شان را بالا ببرند و بگویند نمی‌توانیم؟ کاری که چندی پیش علی جنتی، وزیر ارشاد، انجام داد و به صراحت گفت من که نمی‌توانم با همه دعوا کنم.

نباید اهل فرهنگ و هنر برای بودجه، کمک و یارانه و تجهیزات به دولت نیاز داشته باشد، باید احساس کند وکیلش که دولت باشد از او هم در برابر افکار عمومی هم در جاهایی که لازم است از مزاحمت‌ها و برداشت‌ها و سوءتفاهم‌ها و... دفاع کند.

از منظر مطالبه‌گر و نه پاسخگو، معتقدم این چشم‌انداز با روند و ریتمی که تاکنون بوده ادامه خواهد یافت و اتفاق خاصی نمی‌افتد.

دستمالی شدن فرهنگ و هنر با سیاست اتفاق بدی است ولی آمیختگی فرهنگ و هنر با سیاست امر اجتناب‌ناپذیری است که به ذات بد نیست.

منبع: اعتماد

انتهای پیام

دیدگاه شما