مهمترین مذاکرات هستهای نیم قرن گذشته به تولد برنامه جامع اقدام مشترک در نیمه جولای ٢٠١٥ منتهی شد. برجام هنوز از دالانهای بررسی در کشورهای ایران و امریکا عبور نکرده است. توافق هستهای برای پایان دادن به پروندهای با سابقه ١٢ سال مذاکره ظاهرا به دست آمده است اما تا روز اجرا نمیتوان از عملی شدن تعهدهای دو طرف در سایه آن سخن گفت.
به گزارش جماران، حمید بعیدینژاد، مدیرکل سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه در گفتوگوی تفصیلی با «اعتماد» از پیچ و خمهایی میگوید که تیم مذاکرهکننده در دو سال گذشته برای گرفتن به ظاهر ابتداییترین حقوق ایران در مذاکره با شش قدرت جهانی پشت سرگذاشته است. در جریان مذاکرات و پس از آن نام بعیدینژاد چندان در متن قرار نداشت اما جزییترین پرسشها در خصوص برجام را میتوان از وی سوال کرد. بعیدینژاد در این گفتوگو به تفصیل در خصوص چرایی توصیه وزارت امور خارجه برای عدم تصویب برجام در مجلس شورای اسلامی سخن میگوید. وی تصویب برجام در مجلس را حق بدیهی نمایندگان مردم میداند اما با اشاره به ذات ماهیت سیاسی این سند تاکید دارد که اگر برجام در مجلس تصویب شد، مساله اقدامهای متناظر دو طرف در مذاکرات زیر سوال خواهد رفت. مشروح گفتوگو با حمید بعیدینژاد به شرح زیر است:
در بند ٦٣ برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) آمده است که «ایران بر اساس برنامه خود، در پایان سال هشتم تولید سالیانه ٢٠٠ عدد ماشین سانتریفیوژ IR-٨ و IR-٦ از هر نوع را بدون روتور تا سال دهم شروع خواهد کرد. بعد از سال دهم ایران ماشینهای سانتریفیوژ کامل را به همین مقدار در سال تولید خواهد کرد.» سوالی که وجود دارد این است که نیاز ایران در بلندمدت که ١٩٠ هزار سو است اگر بنا بر استفاده از ماشینهای
IR- ٨ با توانی حدود ٢٠ تا ٢٥ سو را هم در نظر بگیریم با توجه به قید عدد ٢٠٠ عدد سانتریفیوژ در این بند، پس از ٤٠ سال میتوانیم به توان ١٩٠ هزار سو غنیسازی دست یابیم؟ بنابراین فرجام نیاز ما به ١٩٠ هزار سو چه خواهد شد؟
همانطور که ما از ابتدا گفتهایم هدف نهایی برنامه هستهای ایران که در برجام هم تبیین شده است این است که پس از تثبیت غنیسازی در سطح دوره مقدماتی و انتقالی، وارد مرحله غنیسازی صنعتی بشویم و غنیسازی صنعتی به این معنا است که بتوانیم در مرحله نخست به میزان بارگذاری اول نیروگاه بوشهر سوخت آن را تولید کرده و سپس به مراحل تکمیلیتر تا تولید کل سوخت نیروگاه بوشهر و رآکتورهای آینده در ایران برسیم. این دوره صنعتی نیز خود دو مرحله انتقالی و تکمیلی دارد. در دوره انتقالی آنچه مدنظر است این است که در این دوره ما تمامی زیرساختهای صنعت هستهای خود را تکمیل کنیم و بتوانیم با تکمیل ماشینهای نسل جدید، خود را مهیای ورود به دوره تکمیلی کنیم و این ضرورت از اینجا ناشی میشود که ماشینهای فعلی IR-١ به هیچوجه پاسخگوی دوره صنعتی نخواهد بود. برای تولید همین ١٩٠ هزارسو باید ١٩٠ هزار ماشین سانتریفیوژ IR-١ داشته باشیم که حتی فضای آن را هم در اختیار نداریم. بنابراین ما برای رسیدن به این مقصود باید روی ماشینهای پیشرفتهتر نظیر IR-٨ کار کنیم که باید مرحله کامل تحقیق و توسعه را پشت سر گذارند، که البته چندین سال به طول میانجامد.
اما در پاسخ به مساله مدنظر شما، باید عرض کنم که برای تعریف دقیق این مراحل زمان زیادی را به بررسی موضوع اختصاص دادهایم که در نهایت به این نتیجه رسیدهایم که آغاز دوره انتقالی ورود به مرحله صنعتی از سال هشتم شروع و در نهایت بر مبنای نیازهای محاسباتی که مهندسین و دانشمندان هستهای ما دارند پس از مدت زمان خیلی کوتاهی بعد از سال دهم که مقطع آن در نهایت حدود دو، سه سال و خیلی کوتاه خواهد بود، تکمیل خواهد شد. این برنامه صنعتی غنیسازی به همین شکل نیز به عنوان بخش مهمی از برنامه غنیسازی ایران بر اساس مقررات پروتکل الحاقی به آژانس اعلام خواهد شد. پس از تکمیل این دوره انتقالی، برنامه هستهای ایران با یک جهش صنعتی مواجه خواهد شد و ایران وارد مرحله کاملا صنعتی غنیسازی خواهد شد. بنابراین اشارهای که در بند ٦٣ برجام در خصوص «پس از ١٠ سال» شده است به هیچ وجه به این معنا نیست که بعد از ١٠ سال تا ابد ما ملزم به تولید سالیانه ٢٠٠ سانتریفیوژ هستیم. این محدودیت در تولید تا پایان دوره انتقالی ما خواهد بود که میزان آن بر اساس اعلامیهای که ایران در چارچوب پروتکل الحاقی خواهد داد، تعیین و تکمیل میشود. به این معنا که ما از سال هشتم یعنی شروع دوره انتقالی صنعتی، تولید تعداد ٢٠٠ سانتریفیوژ را آغاز میکنیم و همین رویه تا حداکثر دو، سه سال پس از سال دهم که بر اساس نیاز فنی برنامه غنیسازی ایران تا زمان تکمیل دوره انتقالی غنیسازی صنعتی تعیین میشود ادامه مییابد. پس از این سال ایران کاملا وارد چرخه صنعتی خواهد شد.
بنابراین ما از حداکثر حدود دو، سه سال پس از سال دهم اجرای برجام، هر تعداد سانتریفیوژ که مورد نیاز برنامه هستهای ما بود بدون هیچ گونه محدودیتی در تعداد، تولید خواهیم کرد؟
بله. اینجا مرحلهای است که ما با تکمیل دوره انتقالی، کارهای زیربنایی و آماده سازی را انجام داده ایم، بر تکنولوژی ماشین IR-٨ مسلط شدهایم و وارد مرحله تولید کامل این ماشین هم شدهایم و تمامی آزمایشات در تمامی سطوح و همچنین در سطح تولید چرخه کامل آن را تست کردهایم. در همان بند ٦٣ برجام آمده است که از سال هشتم تعداد ٢٠٠ سانتریفیوژی که ما تولید خواهیم کرد بدون روتور است چرا که روتور قطعه بسیار حساسی است و ضرورتی نمیبینیم که روتور را تولید کنیم و در انبار نگه داریم. ما تولید کامل رسمی IR-٨ را از سال دهم آغاز خواهیم کرد. از سال دهم به بعد در همین بند به عنوان «ماشینهای کامل» اشاره شده که به معنای ماشینهای با روتور است. نهایتا با تمام شدن تمامی مراحل تکمیلی در دو، سه سال بعداز تولید کامل این ماشینها به مرحله پایانی تکمیل دوره انتقالی خواهیم رسید و ماشینها در هر تعداد مورد نیاز برای برنامه غنیسازی صنعتی ایران به شکل کامل تولید خواهند شد.
یعنی بعد از دو، سه سال پس از سال دهم برای تولید ١٩٠ هزار سو به چند سال زمان نیاز داریم؟
بعد از این دو یا سه سال بعد از سال دهم با توجه به در اختیار داشتن ماشینهای IR-٨ که توان تولید «سو»ی آن تا ٢٥ اعلام شده است در دوره بسیار کوتاهی میتوانیم بدون هیچ گونه محدودیت عددی و کمی خود را به مرحله صنعتی شدن برسانیم و خیلی سریع به مرز تولید میزان ١٩٠ برسیم. برای تولید ١٩٠ هزار سو، اگر «سو» ی هر یک از این ماشینها که تا ٢٥ تخمین زده شده است را در نظر بگیریم، به معنای این است که با حدود ٧٦٠٠ ماشین از این نوع ماشینهای IR-٨ به مرحله تولید ١٩٠ هزار سو خواهیم رسید. ما در دوره انتقالی همه مراحل لازم را طی کردهایم، بر تکنولوژی این ماشین هم کاملا سوار شدهایم، زیرساختهای آن را هم تهیه کردهایم و از سال هشتم تا سیزدهم که شش سال میشود، نیز با تولید حدود هزار ماشین IR-٨ و هزار ماشین IR-٦ یعنی بیش از ٣٠,٠٠٠ «سو» مراحل تولید انتقالی را تکمیل کردهایم و با فراهم شدن تمامی شرایط لازم به یکباره و به راحتی از حدود دو، سه سال پس از سال دهم که بر مبنای برنامه ایران خواهد بود، وارد مرحله تولید انبوه خواهیم شد. با توان تولیدی که آن زمان پیدا کردهایم میزان ١٩٠ هزار سو یعنی اضافهتولید بیش از ٥٠٠٠ با ٦٠٠٠ ماشین خیلی راحت قابل حصول است. بلکه باید عرض کنم که هدف بالاتر ما تولید یک میلیون «سو» است که آنهم فقط موضوع گذشت زمان است که کاملا به سهولت در دسترس کشور خواهد بود.
گفته میشود که نقض قطعنامه، نقض برجام نیست. آیا عدم تمکین از قطعنامه برخلاف برجام نخواهد بود؟ اگر نقض قطعنامه تاثیری بر اجرای برجام ندارد چه دلیلی وجود داشت که برجام به تایید شورای امنیت سازمان ملل برسد؟
از نظر ماهیت سند، برجام ماهیت مستقلی از قطعنامه شورای امنیت دارد. یعنی ایران و ١+٥ با توجه به این توافق کردهاند که برجام ماهیت سیاسی جداگانهای از قطعنامه داشته باشد. با توجه به آنکه در ١٢ سال گذشته، شورای امنیت مساله ایران را مورد بررسی قرار داده طبیعی است که آن شورا باید تکلیف خود را نسبت به برجام مشخص کند و نمیتواند نسبت به چنین تفاهمی ساکت باشد. از طرف دیگر انتظار طبیعی ایران بود که بر اساس تفاهمهایی که به دست آمده، تمام تحریمهای شورای امنیت لغو شود. بر این اساس ضرورت داشت که شورای امنیت با صدور قطعنامهای برجام را تایید کند. این نیاز وجود داشت که شورای امنیت در پاسخ به اقدامات ١٢ سال گذشته خود که موضوع هستهای ایران را مورد بررسی قرار داده است حالا که کشورهای ١+٥ به عنوان اعضای طرف مذاکره با ایران، این توافق را با ایران به دست آوردهاند، در قالب قطعنامهای به این تلاشها رسمیت داده شود. این همان قطعنامه ٢٢٣١ است که تصویب شده و هر دوکار را انجام داده است. این نکته که نقض قطعنامه، نقض برجام نیست به همین دلیل است که این دو، دو سند متفاوت از نظر ماهیت حقوقی هستند.
به هرحال استقلال کامل هم ندارند و به هم ارجاع داده شدهاند؟
بله. این دو سند با هم در ارتباط هستند چرا که قطعنامه شورای امنیت برجام را تایید کرده و به رسمیت شناخته و تحریمهای شورای امنیت را لغو کرده است. فرض کنیم که ایران قطعنامه شورای امنیت را نقض کند، از آنجا که این قطعنامه یک ماهیت مجزای حقوقی دارد، نقض قطعنامه به معنای مستقیم نقض توافق نیست. اصول نقض توافق مشخص است و تعهداتی که ایران و ١+٥ هرکدام در این توافق دادهاند، کاملا در خود متن تفاهم مشخص است. اگر یکی از اعضا در واقع اصول اصلی توافق را نقض کند به معنای نقض توافق است که عکسالعمل شورای امنیت را نیز میتواند به دنبال داشته باشد. اما نقض قطعنامه به طور اتوماتیک نقض توافق نیست. در قطعنامه هیچ گونه اقدام تنبیهی یا مجازاتهای تنبیهی در برابر نقض قطعنامه پیشبینی نشده است.
ما در خصوص تحریمهای تسلیحاتی این استثنا را برای خود قایل شدهایم که قطعنامه را در صورت نیاز دفاعی ایران درنظر نگیریم؟
بر اساس اصول منشور ملل متحد، اگر کشوری احساس کند که در چارچوب دفاع از خود یا حفظ حق حاکمیت خود نیاز به دسترسی به سلاح دارد این حق را دارد که از امنیت ملی خود دفاع کند. اگر تفسیر این اصل با محدودیتهای خرید و فروش تسلیحات که در قطعنامه شورای امنیت تا ٥ سال برای ایران در نظر گرفته است در تعارض قرار گیرد شرایط خاصی پیش خواهد آمد. در خود قطعنامه شورای امنیت قید شده است که اگر ایران نیازی به تسلیحات خاصی داشته باشد یا برای مقابله با تروریسم در منطقه به درخواست کشورهای همسایه، نیاز باشد سلاحی را در اختیار آنها قرار بدهد، این درخواست ایران مورد بررسی شورای امنیت قرار میگیرد و شورا مجوز لازم را در اختیار ایران قرار میدهد. اما فرض کنید که به دلیل شرایط سیاسی حاکم بر شورای امنیت، این اقدام صورت نگیرد و درخواست مجوزی از شورای امنیت بشود اما به دلایلی این مجوز صادر نشود. در چنین حالتی ما از روز نخست اعلام کردهایم که منافع ملی ما از همهچیز مهمتر است و ما نمیتوانیم با مساله توان امنیت ملی کشورمان به شکل سهل و ساده برخورد کنیم و اجازه دهیم که امنیت کشورمان به مخاطره افتد. در چنین شرایطی، ما حق خود میدانیم که در شرایط آن زمان برای حفظ منافع ملی کشور، اقدامهای لازم را که برای خرید سلاح یا عرضه سلاح برای مقابله با تروریسم در منطقه نیاز باشد، انجام دهیم.
این به معنای نقض قطعنامه شورای امنیت است. در چنین حالتی چه اتفاقی رخ خواهد داد؟
بله. دقیقا نکته همینجاست، این به معنای نقض قطعنامه شورای امنیت است اما به معنای نقض توافق هستهای نخواهد بود. چرا که مساله محدودیتهای تسلیحاتی بخشی از تفاهم نیست بلکه در قطعنامه آمده است. در واقع باید بگوییم مذاکرهکنندگان برای آنکه در چنین شرایطی کل تفاهم هستهای را به مخاطره نیندازند دست به چنین خلاقیتی زدهاند و حقیقت این است که طرف مقابل ما هم پذیرفته است که هیچ کشوری نمیتواند انتظار داشته باشد که ایران امنیت ملی خود را به مخاطره بیندازد. طرف مقابل هم میداند که به دلیل شرایط منطقهای این نیاز احساس میشود که ایران برای حفظ امنیت ملی خود و همچنین مقابله با تروریسم در منطقه ممکن است نیاز به تهیه یک سری تسلیحات و یا صادرات سلاح به کشورهای همسایه به درخواست دولتهای مرکزی آنها داشته باشد. بر همین اساس چیدمان مبانی قطعنامه و برجام به گونهای شد که به دلیل تمایل طرفین به پابرجایی برجام، در صورت نیاز ایران به خرید تسلیحات، نقض قطعنامه حیات برجام را تهدید نکند. شما در نظر داشته باشید که در روزهای اوج تحریمهای شورای امنیت و وجود کمیته تحریم این شورا، ایران از نظر شکلی طی همین یک سال و چندماه گذشته به ادعای کشورهای غربی برخی از مفاد قطعنامههای شورای امنیت را در موارد مشابهی نقض کرده است. و همان کشورهایی که ادعای چنین نقضهایی را مطرح میکنند اذعان میکنند که این اقدامات ایران در مهار جریانهای تروریستی بسیار تاثیرگذار بوده است. یعنی این اقدامات که حتی از نظر آنان از نظر شکلی نقض قطعنامه شورای امنیت بودهاند، و این امور همه در شرایطی که شورای امنیت از تمام ابزارهای لازم برای اعمال اقدامهای تنبیهی علیه ایران برخوردار بوده و اعضای کمیته تحریم شورای امنیت نیز اعلام کردهاند که ایران از نظر شکلی قطعنامههای شورای امنیت را نقض کرده است اتفاق افتادهاند، اما میبینیم که هیچ اقدام تنبیهی علیه ایران اعمال نمیشود. چرا که کشورهای ١+٥ بیش از دیگران بر این امر واقف هستند که شرایط منطقه به گونهای است که آنها باید از هر اقدام ایران برای مقابله با جریانهای تروریستی استقبال کنند.
فرض محال، محال نیست. فرض کنیم که شورای امنیت مجوز خرید یا صادرات تسلیحات را به ایران در شرایط خاص منطقهای نداد و ایران برای حفظ امنیت ملی خود این بند از قطعنامه را نادیده گرفت. در این صورت این مساله که در قطعنامه شورای امنیت هیچ گونه اقدام تنبیهی در نظر گرفته نشده است آیا دست پنج عضو دایم شورای امنیت به خصوص امریکا را برای اعمال هرگونه مجازاتی برای ایران باز نمیگذارد؟ آیا بهتر نبود بر سر حد و حدود و جنس این اقدام تنبیهی هم توافقی صورت میگرفت؟
البته سناریوهای بسیاری را میتوان در این خصوص درنظر گرفت اما واقعیت این است که مذاکرهکنندگان برمبنای تفاهمی که داشتهاند به این نتیجه رسیدهاند که مساله محدودیتهای تسلیحاتی در متن تفاهم وجود نداشته باشد و در قطعنامه هم محدودیت تسلیحاتی حتی در داخل متن اصلی قطعنامه هم نیست، بلکه در بیانیه ضمیمهشدهای قرار دارد که اعضای ١+٥ آن را صادر کردهاند. شورای امنیت این بیانیه را مدنظر قرارداده است و از کشورها خواسته است که بر اساس اصول این بیانیه عمل کنند. بنابراین مذاکره کنندگان به تفاوت در سطوح این تفاهمها توجه داشتهاند و این موضوع را در اصل تفاهم نیاوردهاند و به معنایی تلویحا این را پذیرفتهاند که ایران برای حفظ منافع ملی خود بتواند از حق مسلم خود استفاده کند. این حرکت طرف مقابل نشان میدهد که آنها نگرانیهای امنیتی ما در منطقه را درک میکنند و این مساله را در ضمیمه قطعنامه قرار دادهاند به گونهای که نقض آن فقط شامل نقض قطعنامه شود.
مساله اینجاست که این توافق و این قطعنامه میان دولتهای فعلی در ایران و ١+٥ به امضا رسیده است اما یک دولت تندروتر دیگر مثلا در امریکا میتواند بدون توجه به این مسائلی که شما قید کردید نگاه مجرد به متن قطعنامه اعم از متن اصلی و ضمیمه داشته باشد و برای نقض هرکدام از این دو بخش به دنبال اقدام تنبیهی برای ایران برود.
پاسخ به این سوال تابع شرایط زمانی و مکانی رخ دادن آن است. مساله اینجا است که با وجود آنکه طرف مقابل درک عمیقی از شرایط منطقه دارد اما میتوانست در قطعنامه قید کند که اگر ایران این بند از قطعنامه را نقض کند مورد اقدامهای تنبیهی شورای امنیت قرار خواهد گرفت، اما چنین عبارتی در قطعنامه قید نشده است. این بدان معنا است که در قطعنامه اقدام تنبیهی برای ایران در صورت نقض این بخش در نظر گرفته نشده است. چیزی که باید به شکل طبیعی قید میکردند این بود که ایران باید به مفاد این قطعنامه کاملا وفادار باشد و اگر ایران قطعنامه را نقض کند مورد اقدامهای تنبیهی شورای امنیت قرار خواهد گرفت. اگر چنین عبارتی در قطعنامه قید شده بود طرف مقابل میتوانست اقدامهای تنبیهی را بعدا مدنظر قرار دهد. اما چنین بندی در قطعنامه آورده نشده است. کشورهای ١+٥ آگاهی داشتند که در حال تصویب قطعنامهای علیه ایران هستند که دیگر هیچ گونه تحریمی را علیه ایران وضع نمیکند و کلیت تحریمهای سابق هم لغو میشوند و هیچ گونه پیشبینی هم نشده است که در صورت نقض قطعنامه، چگونه باید با ایران برخورد شود. این مواضع ١+٥ در برابر ایران سهوا نبوده که مثلا فراموش کرده باشند چنین محدودیتهایی را علیه ایران در نظر بگیرند. این مساله بار بسیار مثبتی دارد که اعضای شورای امنیت اقدام تنبیهی را برای نقض قطعنامه شورای امنیت برای ایران در نظر نگرفتند. البته توجه داریم که از جانب دیگر هم نباید دچار افراط شویم و از این تفاسیر این نتیجه را بگیریم که قطعنامه شورای امنیت یک چک سفید برای نقض قطعنامه به ایران داده است. قطعا مورد به مورد بسته به مورد آن نحوه عکسالعمل شورا متفاوت خواهد بود.
هشتمین قطعنامه علیه ایران به شماره ٢٢٢٤ در نوزدهم خرداد ١٣٩٤ (نهم ژوئن ٢٠١٥) تصویب شد که صرفا گزارش کمیته تحریمها و عملکرد ایران بود. در نتیجه ورود ایران و شورای امنیت به فاز جدید همکاری در سایه قطعنامه ٢٢٣١، آیا ساز و کار کمیته تحریمها همچنان به قوت خود باقی است؟
ابتدا تشکر کنم که شما این نکته را سوال کردید چرا که تا به امروز این نکته به دلیل جزییات فراوان آن چندان مطرح نشده ولی از مباحث بسیار مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد. همانطور که میدانیم در ساختار شش قطعنامه پیشین شورای امنیت یک ساختاری عملا بلوغ پیدا کرده است که دو بخش دارد: ١- کمیته تحریم شورای امنیت که وظیفه آن نظارت بر اجرای تحریمهای شورای امنیت است. ٢- تشکیل بازوی تخصصی و کارشناسی با عنوان Panel Of Experts. در این بازو هشت کارشناس به شکل ویژه بررسیهای تخصصی مربوط به تحریمهای ایران را انجام میدهند. این موارد حداکثر قدمهایی است که شورای امنیت در موارد تحریمی برداشته است. کار این کارشناسان مشورت دادن به کمیته تحریم است. این افراد تمام مسائل تحریمی را موشکافی کرده و مورد به مورد این مسائل را با کشورهایی که متهم به نقض تحریم ایران هستند در میان میگذارند. این افراد یا مستقیما برای این مشورت به کشورهای فوق سفر میکنند و یا مکاتبههایی را با آنها به جریان میاندازند. در این مسیر آنها تعهدات کشورهای عضو سازمان ملل برای پایبند بودن به تحریمهای ایران را به آن کشورها گوشزد میکنند و از سوی دیگر اگر نقض تحریمی از سوی کشوری را ردیابی کنند این مساله را به کمیته تحریم گزارش خواهند داد. کمیته تحریم نیز با کشورهایی که این تحریمها را اجرا نکردهاند برخورد میکند. کمیته تحریم، کمیته بین کشوری است که تمامی اقدامهای تحریمی را مورد بررسی قرار میدهد. در این قطعنامه جدید شورای امنیت نیز کشورهای ١+٥ برای حفظ این دو ساختار بسیار تلاش کردند. حرف طرف مقابل این بود که قرار نیست ما با این توافق تمام بازوهای قبلی شورای امنیت را از دست بدهیم. حرف آنها این بود که با برداشته شدن تحریمها، پارهای محدودیتها باقی میماند که محدودیتهای تسلیحاتی و فروش قطعات موشکی و محدودیت مربوط به صدور تکنولوژیها و مواد حساس از این دست هستند. بنابراین از نظر آنها باید کمیته تحریمی وجود داشته باشد که بر این محدودیتها نظارت داشته باشد و گروه کارشناسانی هم وجود داشته باشد که بر ابعاد ریزتر و کارشناسیتر نظارت داشته و گزارش خود را به شورای امنیت ارایه دهد. حرف اعضای ١+٥ این بود که ما آمادگی داریم در شرایط جدید این ساختارها را منطبق با فضای جدید همکاری با ایران تعریف کنیم. به عنوان نمونه اسم «کمیته تحریم» را به کمیته «همکاری با ایران در خصوص اجرای قطعنامه جدید شورای امنیت» یا اجرای برجام تغییر دهند اما معتقد بودند لازم است این ساختارها را حفظ کنند. تمام پنج عضو دایم مایل بودند که ساختار اجرای تحریمهای شورای امنیت با شرایط جدید منطبق شود و در این خصوص اختلافی میان خود آنها نبود. اما ایران به هیچوجه زیربار این مساله نرفت و استدلال ما این بود که اگر مبنا بر حفظ ساختارها باشد به منزله همین خواهد بود که ما پذیرفتهایم که ساختار تحریم شورای امنیت حفظ شود و این ناقض مسالهای بود که ما به دنبال آن هستیم. طرف مقابل برای راضی کردن ما صدها ساعت در این خصوص استدلال کرد اما ما زیربار پذیرش این مساله نرفتیم. ما اعلام کردیم به دنبال شرایطی هستیم که ساختار تحریمی شورای امنیت لغو شود و نهایتا شورا تنها اقدامهای خاصی را برای دورههای کوتاه به عنوان محدودیت حفظ کند. شورای امنیت در قطعنامه ٢٢٣١ جمله بسیار مهمی را قید کرده است که: «ما با در نظر گرفتن اینکه به دنبال این هستیم که سیاست کاملا متفاوت و جدیدی را نسبت به ایران اتخاذ کنیم». این عبارت بسیار مهمی است. شورای امنیت با این عبارت اعلام میکند که تلاش میکند از رفتارهای گذشته خود فاصله بگیرد و برداشته شدن این ساختارهای نظارتی بر محدودیتهای اعمال شده بر ایران نیز نشانهای از همین تغییر رفتارهاست.
برجام برای کشورهای ایران و ١+٥ الزام آور است یا یک برنامه اجرایی داوطلبانه است؟
در واقع میتوان گفت هردو این دو عنصر با هم جمع میشوند. یعنی میتوان اینگونه تعبیر کرد که برجام شامل اقدامهای داوطلبانهای است که دو طرف تصمیم گرفتهاند خود را مکلف به انجام آن بکنند. اینکه میگوییم اقدامات داوطلبانه است به این معنا است که کشورها این اقدامها را نه به عنوان تکالیف و تعهدهای بینالمللی یا بر مبنای تکلیف حقوق داخلی خود انجام میدهند. برجام واجد تکالیف حقوقی نیست که بر دولتها بار شده باشد بلکه تصمیماتی است که دولتها خود داوطبانه آنها را برعهده گرفتهاند. اما از جانب دیگر این داوطلبانه بودن اقدامات به این معنا نیست که آنها تعهدآور نباشند. بیشک این توافق زمانی پایدار است که طرفین به تعهدهای خود عمل بکنند. زمانی که یکی از طرفین تصمیم گرفت این اقدامهای داوطلبانه را انجام ندهد، پایان آن تفاهم خواهد بود و طرف مقابل هم هیچ تعهدی به اجرای اقدامات خود نخواهد داشت. اما اگر اقدامها داوطلبانه نباشد و بر اساس حقوق بینالملل یا حقوق داخلی کشورها یک تکلیف به حساب آید باید در ساختار حقوق داخلی کشورها هم مانند یک تکلیف با آن برخورد شود. اگر تعهدی به صورت تکلیف قانون داخلی درآید یک ماهیت الزامآور حقوقی پیدا میکند که در واقع به علت ماهیت حقوقی آن متفاوت از ماهیتی است که این سند از آن برخوردار است. این سند از یک ماهیت سیاسی برخوردار است.
بنابراین ماهیت سیاسی و نه تکلیف حقوقی که شما برای این سند تعریف کرده اید عدم ارجاع آن به مجلس شورای اسلامی برای تصویب را توجیه میکند؟
وزارت امور خارجه و تیم مذاکره کننده شایسته میداند که در سطح سیاسی در کشور در خصوص ماهیت سند تصمیمگیری لازم صورت گیرد و ما تابع هر تصمیمی هستیم که در کشور گرفته شود. اما اگر برای تحلیل بهتر محتوای سند، به سوابق مذاکراتی که در خصوص موضوع صورت گرفته است اشاره میکنیم به معنای این نیست که ما به دنبال به کرسی نشاندن تصمیم خاصی در کشور در خصوص ماهیت برجام هستیم، بلکه تنها از جهت ارایه واقعیات است که این مسائل بازگو میشود. و تاکید هم میکنیم که نظر نهایی در خصوص موضوع را باید نهادهای تصمیمگیرنده در کشور بگیرند.
اما در توضیح سوابق موضوع باید عرض کنم که در حقیقت بحث ماهیت سند برجام از روز نخست که ما مذاکرات را آغاز کردیم موضوع مورد توجه همه طرفهای مذاکره بود و بحث و بررسی بسیاری نیز پیرامون موضوع صورت گرفت. زمانی که در جریان مذاکرات تفاهم ژنو بودیم، تصمیم اعضای ١+٥ و ایران این بود که با توجه به شرایط موجود، لازم نیست که اقدامهایی که در سند مندرج است تعهدات حقوقی باشند، بلکه میتوانند اقدامهای داوطلبانهای باشند که توسط کشورها اتخاذ میشوند. بر این اساس این تفاهم وجود داشت که نیازی نیست که این سند، سندی حقوقی به معنای معاهده چندجانبه باشد. ما هم با بحثهایی که در داخل کشور صورت گرفت و مجموعه نظری که در دولت با مشورت با نهادهای ذیربط اتخاذ شد به این نتیجه رسیدیم که این سند، سندی است که ماهیت آن حقوقی نیست و نیاز به ارجاع به پارلمانها و مجالس کشورهای ایران و ١+٥ ندارد و تعهدی است که دولتهای کشورها این تعهدات را خواهند داد و بر همین اساس هم نه در ایران و نه در سطوح کشورهای دیگر، توافق موقت ژنو به مجالس یا پارلمان کشورها نرفت. پس از توافقنامه موقت ژنو و تلاش برای رسیدن به برنامه جامع اقدام مشترک همه اعضای١+٥ هم اذعان داشتند که سند این برنامه جامع هم از همان ماهیت و الزامات برنامه اقدام مشترک ژنو مصوب نوامبر ٢٠١٣ برخوردار است. جامعیت برنامه جامع اقدام مشترک که در وین به دست آمد از این منظر است که تمام مسائل از جمله مباحث هستهای و تحریمها همراه با جزییات آنها به نحو جامعی در مذاکرات مورد بحث قرار میگیرند، نه آنکه ماهیت آن با تفاهم ژنو فرق داشته باشد.
البته بدیهی است که شأن مجلس شورای اسلامی اقتضا میکند که در خصوص هر پروندهای بتواند تحقیق و تفحص داشته باشد و این در قانون اساسی ما هم به صراحت آمده است و بررسی برجام هم در مجلس نه تنها منع قانون اساسی ندارد بلکه کاملا منطبق با اصول و مقررات قانون اساسی است و حتی باید گفت امر بسیار لازم و پسندیدهای هم است و نمایندگان مردم حق دارند از تمام زوایای این تفاهم و جزییات آن باخبر باشند به این دلیل که به مردم پاسخگو هستند و این حق مسلم مجلس است و تا هرزمانی که نیاز داشته باشد میتواند این بررسی را ادامه دهند. اما اینکه ما برجام را یک معاهده چندجانبه بدانیم مطلب دیگری است. این سند یک معاهده بینالمللی و چندجانبه نیست. در هیچ بخشی از این سند نمیبینید که نوشته شده باشد این سند یک معاهده است. معاهده، شرایط ویژهای دارد و حقوق معاهدات وین کاملا شرایط را تعریف میکند و یک معاهده بینالمللی باید از ویژگیهایی برخوردار باشد که در سطح بینالمللی تعریف شده است. زمانی که شما از معاهده چندجانبه صحبت میکنید باید سایر اعضا هم این سند را به عنوان یک معاهده قبول کنند، در حالی که هیچ کدام از اعضای ١+٥ که طرف ایران هستند این سند را به عنوان معاهده چندجانبه نپذیرفتهاند. بنابراین شما که در حال مذاکره با طرف مقابل هستید، باید در خصوص ماهیت سندی که در حال کار روی آن هستید با طرفهای مذاکره اشتراک نظر داشته باشید. حتی اگر ما هم یکجانبه اسم این سند را معاهده چندجانبه بگذاریم طرف مقابل ما کماکان به هیچوجه این سند را معاهده نمیداند. اینجاست که باید گفت یک سند نمیتواند از نظر ماهیت مورد اختلاف اطراف مذاکره باشد. منطقی نیست که یک طرف معتقد به حقوقی بودن و معاهده بودن سند باشد و طرف دیگر همان سند را سند سیاسی بداند که باید در سطح دولت باقی بماند. واقعیت آن است که در میان کشورهای طرف مذاکره ما مثلا روسیه تا به حال کسی از ارجاع برجام به دوما سخنی به میان نیاورده است و همین مساله در خصوص چین و کشورهای اروپایی هم مصداق دارد.
به نظر میرسد که تا حدودی ارجاع برجام به کنگره در امریکا بر برخی درخواستها در ایران برای ارجاع این سند سیاسی به مجلس شورای اسلامی هم تاثیرگذار بوده است.
حتی در امریکا هم دولت به هیچوجه تا به امروز نپذیرفته است که این سند یک سند حقوقی است و عنوان سند حقوقی یا معاهده چندجانبه را به آن نداده است. امریکا معتقد است که این سند دارای یک ماهیت سیاسی است و تمام مشاجرههای رییسجمهور با کنگره هم بر سر همین است که کاخ سفید زیربار معاهده رفتن این سند نمیرود. در حال حاضر تفاهمی که در امریکا میان دولت و کنگره بر اساس لایحهای که در سنا بررسی شد و به تایید رییسجمهور رسید ناظر بر این است که کنگره میتواند این سند را فقط رد کند چرا که نهایتا رییسجمهور در برخی اقدامهای لغو تحریمها به این نیاز دارد که نظر کنگره را در برخی مسائل جلب کند. بنابراین تنها انتخابی که در تفاهم میان دولت و کنگره به عنوان یک مصالحه و سازش به تصویب رسیده این است که کنگره تنها میتواند این سند را رد کند، اما پیشبینی نشده است که کنگره بتواند این سند را تایید کند یا برای تایید این سند شروطی را در نظر بگیرد یا خواستار این باشد که برخی مفاد این سند تغییر کند. اگر شما نقش قانون گذاری برای کنگره در نظر بگیرید کنگره حق دارد در برخی موارد محتوایی در بخشهای مختلف در متن برجام نظر محتوایی داده و خواستار این هم باشد که احیانا برخی مفاد این تفاهم تغییر کند. چنین اختیاری را دولت برای کنگره در نظر نگرفته و تنها یک انتخاب برای کنگره در نظر گرفته است که این سند را رد کند. بنابراین ترتیباتی که در حال حاضر میان کنگره و کاخ سفید در جریان است ترتیبات خاصی است و اگر دولت میپذیرفت که این سند حقوقی است نیازی به ترتیبات ویژه نبود و زمانی که شما میپذیرید یک سند معاهده است، مسیر قانونی و حقوقی خود را طی میکند اما این میزان هیاهو در امریکا بر سر برجام به این دلیل است که دولت تا این لحظه ماهیتی بیش از ماهیت سیاسی به این سند نداده است.
با این اوصاف ما در صورت تصویب برجام در مجلس برای خود یک سری حقوق و تکالیف داخلی تعریف میکنیم در حالی که طرف مقابل از تکلیف خواندن این برجام برای خود سرباز زده است و این به معنای بار اضافی حقوقی از جانب برجام برای ایران در آینده خواهد بود. اقدامی که میتواند در دراز مدت و بازه زمانی ١٠ ساله برجام مسوولیتها و تکالیف حقوقی الزامآور برای کشور ما ایجاد کند.
بله. در این مذاکرات شش کشور مقابل ما هستند و اعتقاد دارند که این سند سیاسی است و حقوقی نیست و هیچ کدام تصمیمی ندارند که آن را به عنوان یک معاهده در نظر گرفته و وارد سیستم قانونگذاری خود کنند. لذا ما در خصوص ارجاع برجام به مجلس خودمان، داریم در مورد یک مساله خاص حقوقی صحبت میکنیم و آن مساله این است که زمانی که طرفهای ما در این تفاهم سند توافق شده را یک معاهده نمیدانند و حاضر نیستند این سند را به مثابه یک سند حقوقی در مجالس قانونگذاری خود به تصمیم بگذارند، اگر ما یک جانبه روی این سند در مجلس خود رایگیری کنیم و آن را تبدیل به یک معاهده بکنیم باید بپذیریم که یک تکلیف حقوقی برای کشور ایجاد کردهایم. در صورت تحقق این مساله ما دیگر نمیتوانیم ادعا کنیم که این سند دارای اقدامهای سیاسی داوطلبانه است در حالی که در برجام به صراحت تاکید شده که این سند دارای اقدامهای داوطلبانه است. در صورت ارجاع برجام به مجلس، دولت دیگر نمیتواند از قید داوطلبانه بودن این برجام سخنی به میان بیاورد و باید بگوید که من در کشور خودم حتی در شرایطی که دیگر اعضا هم تعهدات خود را حقوقی نمیدانند خود را از نظر حقوقی مکلف به اجرای این برجام میدانم. از نظر کارشناسی باید بگویم که این مساله عدم توازن میان یکی از اعضای سند با دیگر اعضای سند به وجود میآورد و در حالی که سایر طرفها اقدامهای خود را داوطلبانه میدانند ما این اقدامها را به تکلیف خود تبدیل میکنیم. از نظر حقوقی اگر روزی به عنوان یک احتمال آنها اقدامهای خود را بر اساس تحلیل و بررسی ما نقض کنند ما به آسانی نخواهیم توانست اقدامهای متقابل انجام دهیم چرا که اقدامهای ما اقدامهای قانونی و حقوقی است که مجلس تصویب کرده و باید مجددا مجلس به ما مجوز دهد که ما در یک مورد خاصی یکی از تکلیفهای خود را انجام ندهیم. این مساله یک عدم توازن ایجاد میکند. مساله دیگر هم این است که حتی اگر ما برجام را به مجلس هم ببریم در تصمیم طرف مقابل تفاوتی ایجاد نمیکند و منجر به معاهده خوانده شدن برجام از سوی شش کشور مقابل ما نخواهد شد. پس باید برای رسیدن به بهترین نتیجه اول مساله پیشاروی را دقیق ترسیم کنیم: مساله این نیست که مجلس باید یا نباید برجام را بررسی کند این سوال اصلا قابل طرح کردن نیست چرا که قطعا مجلس حق عالیترین بررسیها را دارد بلکه مساله رای دادن به برجام و تبدیل آن به یک سند الزامآور حقوقی است. همین جا باید مجددا تاکید کنم که دلمشغولیهایی که از سوی تیم مذاکره کننده برای ارجاع برجام به مجلس شورای اسلامی ابراز میشود فقط از نگاه کارشناسی نسبت به این موضوع است که سندی که طرفهای دیگر مذاکره کننده آن را سیاسی میدانند اگر در ایران به شکل یک جانبه به حقوق تکلیفی برای ایران تبدیل شود چه تبعاتی خواهد داشت؟
ما از روز اجرای برجام پروتکل الحاقی را به شکل داوطلبانه اجرا میکنیم بنابراین چرا تصویب رسمی پروتکل الحاقی در مجلس شورای اسلامی را به «روز انتقال» که حداکثر هشت سال دیگر تعیین شده است، موکول کردیم؟
در برجام صراحتا قید نشده است که قطعا پروتکل باید هشت سال دیگر تصویب شود. یکی از اصولی که ما در مذاکرات همواره بر آن تاکید داشتهایم و مقام معظم رهبری هم در سخنان خود به آن اشاره کردهاند، مساله متناظر بودن تعهدات است. ما با شرایطی در کنگره امریکا مواجه هستیم که به نظر میرسد کنگره در یک فرصت فوری، تحریمهای خود علیه ایران را که در سالهای گذشته تصویب شده، لغو نخواهد کرد. فعلا تصمیم دولت در امریکا این است که با اختیارات خود اجرای تحریمهای کنگره را متوقف کند. اما نهایتا کنگره باید در راستای تعهدهای امریکا در این مذاکرات، تحریمها را لغو کند که این مساله به زمان بیشتری نیاز دارد. ما این اقدام مجلس را متناظر با آن اقدام کنگره در لغو کامل تحریمهای این نهاد میدانیم. اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی از روز اجرای برجام متناظر با اقدام اروپا و نیز امریکا در تعلیق تحریمهای کنگره توسط رییسجمهور امریکا از روز اجرای برجام است. ایران به دنبال شرایط پایدار لغو تحریمهای کنگره توسط خود کنگره است و امریکا هم به دنبال شرایط پایدار اجرای رسمی پروتکل در ایران است که این دو به زمان مناسب در آینده موکول شده است. حرف ایران این است که هر زمان کنگره امریکا این لغو را انجام داد، دولت اقدام لازم برای تصویب پروتکل الحاقی را انجام خواهد داد و البته این مجلس شورای اسلامی خواهد بود که به شکل رسمی برای تصویب پروتکل اقدام خواهد کرد. البته باز یادآور میشوم که تحریمها از روز اول اجرای برجام به دلیل فرمان رییسجمهور امریکا همه متوقف خواهند شد اما آنچه در این مرحله از آن صحبت میکنیم لغو آنها از سوی کنگره است.
اگر در آن روز ترکیب کنگره همین ترکیب امروز و یا تندتر از امروز باشد که حاضر به لغو تحریمهای خود نشود ایران چه اقدامی انجام خواهد داد؟
تعهد به توقف تحریمها که در هر صورت خواهد بود اما در این سناریو که کنگره رسما تحریمها را لغو نکند ایران هم اقدام به تصویب پروتکل در مجلس شورای اسلامی نخواهد کرد. این دو تعهد متناظر با هم هستند.
در خصوص عبارت BroaderConclusion که به نتیجهگیری وسیعتر ترجمه شده است اگر آژانس زودتر از هشت سال و یا در همان روز موعود پس از گذشت هشت سال این گزارش را ندهد چه اتفاقی در پرونده هستهای ایران رخ خواهد داد؟ تنها کشوری که کارت سفید این گزارش جامعتر را دریافت کرده ژاپن است و رابطه سیاسی امریکا و ژاپن بر کسی پوشیده نیست. اگر با توجه به سابقه نه چندان مثبت همکاری آژانس با ایران، این نهاد تا آن روز هم این کارت سفید را به ما ندهد ما همچنان باید به درخواستهای آژانس برای رسیدن به این نتیجهگیری تا زمان نامحدودی پاسخ مثبت بدهیم؟
موضع اولیه کشورهای ١+٥ این بود که زمانی موضوع هستهای ایران از دستور کار شورای امنیت خارج شود که آژانس گزارش دال بر نتیجهگیری وسیعتر خود را اعلام کند. ایران هیچگاه این درخواست را به همین دلیل که شما هم اشاره کردید، یعنی تجربه
نه چندان مثبت ایران از عملکرد آژانس نپذیرفت. ایران هیچگاه نپذیرفت که اجرای برجام یا بررسی پرونده ایران در شورای امنیت یا مقاطع حساس مانند زمانی که قرار است محدودیتها در خصوص انتقال مواد و تجهیزات حساس به ایران برداشته شود به گزارش نتیجهگیری وسیعتر آژانس وابسته شود. طرف مقابل تمام این مسائل را به انتشار گزارش نتیجهگیری وسیعتر آژانس منوط میدانست و ما مخالف این مساله بودیم. به همین دلیل ما برای هرکدام از این مراحل سالهایی را تعیین کردیم و البته پذیرفتیم که اگر آژانس گزارش نتیجهگیری وسیعتر خود را زودتر از بازه زمانی هشت سال هم صادر کرد ما سایر اقدامها را با آن هماهنگ کنیم. بنابراین به تعویق افتادن زمان اجرای انتشار گزارش نتیجهگیری ما را نگران نخواهد کرد و تاثیری بر اجرای برجام ندارد.
تاثیری بر اعلام صلح آمیز بودن برنامه هستهای ایران هم ندارد؟
گزارش نتیجهگیری وسیعتر عبارتی است که آژانس و کشورهای عضو آژانس هم میدانند تحقق شرایط انتشار آن بسیار مشکل است و البته اینکه این گزارش منتشر نشده باشد به منزله این نیست که برنامههای هستهای کشور فوق صلحآمیز نیست. خیلی از کشورها حتی کشورهایی در اروپا مانند کشور سوییس هنوز این کارت سفید را از آژانس بینالمللی انرژی اتمی نگرفتهاند، اما آیا کشوری تردید دارد که برنامههای هستهای کشوری مثلا سوییس صلحآمیز است؟ طی مراحل لازم برای انتشار این گزارش سالهای بسیاری طول میکشد، بنابراین ما نگرانی نداریم که در مدت زمان کوتاهی نتوانیم آژانس را به مرحله انتشار این گزارش برسانیم. مهمترین هدفی که ما مدنظر داریم این است که از شرایط ویژهای که برای پرونده هستهای ایران به وجود آمده خارج شویم و برنامه هستهای ایران در شورای حکام به صورت یک برنامه عادی درآید.
چه بازه زمانی برای خروج پرونده ایران از شورای حکام در نظر گرفته اید؟
انتظار ما این است که پرونده ما در شورای حکام در مدت زمان کوتاهی عادی شود. با اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی، ایران بر اساس قواعد پروتکل الحاقی دسترسیهای بیشتری را به آژانس خواهد داد، لذا اطلاعات بیشتری در خصوص برنامه هستهای صلحآمیز ایران در اختیار آژانس قرار خواهد گرفت و ایران همچنین برنامههای درازمدت تحقیق و توسعه خود را به آژانس اعلام خواهد کرد. از سوی دیگر برنامههای مربوط به ادعاهای گذشته که پرونده سنگینی هم هست و ایران و آژانس در حال حل و فصل آن هستند هم باید به سرانجام برسد. برآورد ما این است که با تغییر روند همکاریهای ایران با آژانس از روند منفی به مثبت میتوانیم در بازه زمانی کوتاهمدتی برنامه هستهای ایران را به شکل یک موضوع عادی در شورای حکام درآوریم. اگر این مشکل حل شود ما نگرانی روزمرهای در خصوص برنامه هستهای خود نخواهیم داشت. در حال حاضر در جلسات شورای حکام در سال که چهار بار تشکیل میشود ایران پای ثابت دستور کار این شوراست و مدیر کل باید مرتب در خصوص ایران گزارش داده و اعضای شورای حکام موضوع ایران را به طور روتین بررسی کنند. زمانی که این روند عادی و برنامه هستهای ایران به شکل عادی در آژانس بررسی شود، پرونده ایران از شورای حکام خارج خواهد شد و سیستم صدور مصوبات هم متوقف میشود و پیگیری برنامه هستهای ایران در آژانس به شکل کاملا عادی درمیآید.
چه رابطهای میان حل پرونده پیامدی با اجرای برجام برقرار است؟ شما اشاره کردید که برای عادی سازی پرونده ایران در شورای حکام یکی از ملزومات حل پیام دی است. به جز این مورد چه مواردی در برجام وابسته به حل پیامدی شده است؟
موضوعات مربوط به گذشته و حال ادعاهایی است که در خصوص برنامه هستهای ایران مطرح است و در این سالها تبدیل به پرونده بسیار سنگینی شده است چرا که برخی کشورهای عضو آژانس اطلاعاتی را که از طریق سرویسهای جاسوسی خود گرفتهاند و همچنین اسناد بسیاری را که در این سالها توسط معاندان نظام و منافقین ساخته و پرداخته شده است در این نهاد بینالمللی به جریان انداختهاند. زمانی که قرار است از یک همکاری نه چندان مناسب و نه چندان مطلوب که در این سالها بین ایران با آژانس وجود داشته وارد یک فاز همکاری جدید بشویم و درواقع دنیا بپذیرد که موضوع هستهای ایران در یک محیط جدید در حال بررسی است حل و فصل ادعاهای گذشته نقش بسیار مهمی هم برای ایران و هم برای آژانس و هم برای کشورهای ١+٥ دارد. بدون حل و فصل این موضوع، همکاریهای ایران و آژانس به همکاریهای مثبت منتهی نخواهد شد چراکه سایه این اسناد و اتهامها و ادعاها به قدری سنگین است که باید نهایتا تصمیم لازم در خصوص ماهیت این ادعاها گرفته شود. این بحث از مباحث اصلی است که در توافق ما با کشورهای ١+٥ بخشی از تفاهم به حساب نمیآید ولی جزو توافقات تکمیلی است. هدف ایران، ١+٥ و آژانس این است که در دوره جدیدی که قرار است با اجرای برجام وارد آن بشویم دوره پیشین را پشت سربگذاریم. تفاهم به دستآمده این است که مساله ادعاهای گذشته (پیامدی) قبل از اجرایی شدن برجام حل و فصل شود. هنوز روز اجرا میان ایران و ١+٥ مشخص نشده است اما روزی است که تحریمهای طرف مقابل برداشته میشود و ایران هم اجرای به تعهدات خود را آغاز خواهد کرد.
اگر مساله پیامدی با وجود توافق سهگانه ایران، ١+٥ و آژانس بینالمللی انرژی اتمی تا روز اجرا حل و فصل نشد، چه اتفاقی رخ خواهد داد؟ پیش از این آقای صالحی در سخنانی گفته بود که ممکن است آژانس تا تاریخ ١٥ دسامبر یا روز اجرا به جمعبندی لازم در این خصوص نرسد. تبعات عدم به نتیجه رسیدن آژانس در این خصوص بر اجرای برجام چیست؟
در خصوص نحوه پیگیری این موضوع دو سطح مختلف در نظر گرفته شده است. یک سطح همان مساله مدنظر شماست و اینکه چه تاثیری بر برجام خواهد داشت و سطح دوم هم اینکه تاثیر آن بر همکاریهای ایران و آژانس چگونه خواهد بود. درخصوص اینکه ممکن است زمانبندی حل و فصل موضوع مربوط به گذشته احیانا با روز اجرا هماهنگ نباشد ساز و کاری در نظر گرفته شده است. به هرحال به دلایلی ممکن است که ایران و ١+٥ تصمیم بگیرند روز اجرا را زودتر قرار دهند و اگر این اتفاق رخ داد و ترتیبات کار ما با آژانس در خصوص حل پیامدی به گونهای باشد که نتواند با این زودتر شروع کردن برجام هماهنگ شود، با یکسری اقدامهایی که ایران انجام خواهد داد، ١+٥ لحاظ خواهد کرد که ایران اقدامات لازم را اتخاذ کرده و از نظر آنها میتوان از موضوع مسائل مربوط به گذشته عبور کرد. این بدان معناست که آنها اعلام خواهند کرد که ایران اقدامهای لازم خود را انجام داده اما به دلیل آنکه برجام زودتر از زمان اعلام گزارش پیام دی اجرایی میشود، میتوانیم از این مرحله عبور کنیم. اقدامهایی هم که ایران در این مرحله باید انجام دهد در نقشه راهی که ایران و آژانس با هم توافق کردهاند، مشخص شده است. بنابراین زمانی که ما اقدامهای خود را انجام دهیم از نظر کشورهای ١+٥، از موضوع اقدامهای گذشته عبور کردهایم. از نظر برجام حتی اگر آژانس هنوز قطعنامه نهایی خود را در این خصوص صادر نکرده باشد، چون ایران بر اساس نقشه راه به تعهدهای خود عمل کرده است از منظر برجام موضوع فیصله پیدا میکند.
این از نظر کشورهای ١+٥ است. از نظر آژانس بینالمللی انرژی اتمی چطور؟ در گزارشهای بعد از این تاریخ آژانس با مساله پیام دی چطور برخورد خواهد شد؟
این سوال مربوط میشود به سطح دوم که در بالا به آن در خصوص تاثیر این مساله بر همکاریهای ایران و آژانس اشاره کردم. بر اساس تفاهمی که ما با ١+٥ داشتهایم اگر دوره تاخیری نسبت به صدور قطعنامه نهایی از سوی آژانس در خصوص پیامدی وجود داشته باشد باز هم جای نگرانی نخواهد بود چرا که بر اساس تفاهم سهجانبهای که ایران، آژانس و ١+٥ داشتهاند یک سری اقدامهایی برای ایران در نظر گرفته شده است و آژانس هم یک سری تکالیفی دارد که ١٥ دسامبر حداکثر زمانی خواهد بود که باید طی قطعنامهای نهایی در شورای حکام موضوع ادعاهای گذشته فیصله پیدا کرده و ما از این موضوع عبور کنیم. در خصوص قطعنامه هم مدیر کل مکلف است گزارش نهایی خود را تا ١٥ دسامبر به شورای حکام آژانس که رکن تصمیمگیرنده است تحویل دهد. پس از آنکه مدیرکل، گزارش نهایی خود را برای فیصله موضوعات مربوط به گذشته به شورای حکام ارایه کرد، کشورهای عضو ١+٥ با ارایه قطعنامهای به شورای حکام از شورا میخواهند که انجام اقدامات ایران را مد نظر قرار دهند و گزارش مدیرکل به آژانس را که پایان موضوع ادعاهای گذشته است تایید کنند. لذا در پاسخ به سوال شما باید عرض کنم که ما امیدوار هستیم همهچیز در زمانبندی تعیینشده پیش رود تا تمام برنامهها طبق برنامهریزیهای صورتگرفته انجام گیرند اما نگرانی هم در خصوص احتمال برخی عدم همزمانیها نداریم چرا که تدابیر لازم برای تمام این سناریوها در نظر گرفته شده است.
یکی از انتقادهای واردشده بر تعهدهای فنی ایران این است که چرخیدن صرف سانتریفیوژها در فردو زمانی که ما از مرحله آزمایش این تکنولوژی عبور کردهایم و در حال حاضر تزریق گاز به سانتریفیوژ است که برای ایران ارزشمند است چه اهمیتی دارد؟
همین چرخیدن صرف سانتریفیوژها در فردو یکی از سنگینترین موضوعات مذاکراتی ما بود. باید توجه داشت که مساله سانتریفیوژها در فردو از منظر غنیسازی قابل اهمیت نیست چرا که فردو همواره برای ایران یک اهمیت راهبردی برای پشتیبانی از نطنز داشته است. فردو برای این بود که طرف مقابل بداند اگر برای غنیسازی در نطنز اتفاقی رخ بدهد ایران میتواند غنیسازی در فردو را ادامه دهد. بنابراین نگاه کردن به فردو به عنوان تاسیسات تولیدی غنیسازی اشتباه است چرا که تعریف ذاتی فردو در برنامه هستهای ایران هیچگاه تاسیسات صنعتی غنیسازی نبوده است. محل فردو محل بسیار محدودی است که مناسب این کار هم نیست. بنابراین چرخیدن بدون تزریق گاز سانتریفیوژ در فردو به این معناست که غنیسازی در فردو به عنوان پشتیبان نطنز یک برنامه فعال و آماده اجرا است. چرخیدن این ماشینها سمبل این فعال بودن است و پذیرش همین معنای سمبلیک برای کشورهای غربی بسیار سنگین بود و آنها با پذیرش همین چرخیدن بدون تزریق گاز سانتریفیوژها در فردو خیلی مخالف بودند. این مساله تا ساعتهای پایانی مذاکرات در زمره مسائل مورد اختلاف بود. پیام روشن چرخیدن این سانتریفیوژها این است که اگر روزی اتفاقی برای نطنز بیفتد به سرعت و با کمترین فاصله زمانی، ما تاسیسات فردو را وارد چرخه تزریق گاز و غنیسازی خواهیم کرد.
برش- ١
ما از سال هشتم یعنی شروع دوره انتقالی صنعتی، تولید تعداد ٢٠٠ سانتریفیوژ را آغاز میکنیم و همین رویه تا حداکثر دو، سه سال پس از سال دهم که براساس نیاز فنی برنامه غنیسازی ایران تا زمان تکمیل دوره انتقالی غنیسازی صنعتی تعیین میشود ادامه مییابد. پس از این سال ایران کاملا وارد چرخه صنعتی خواهد شد.
این نکته که نقض قطعنامه، نقض برجام نیست به همین دلیل است که این دو، دو سند متفاوت از نظر ماهیت حقوقی هستند.
در قطعنامه هیچ گونه اقدام تنبیهی یا مجازاتهای تنبیهی در برابر نقض قطعنامه پیشبینی نشده است.
ما از روز نخست اعلام کردهایم که منافع ملی ما از همهچیز مهمتر است و ما نمیتوانیم با مساله توان امنیت ملی کشورمان به شکل سهل و ساده برخورد کنیم و اجازه دهیم که امنیت کشورمان به مخاطره افتد.
طرف مقابل ما میداند که به دلیل شرایط منطقهای این نیاز احساس میشود که ایران برای حفظ امنیت ملی خود و همچنین مقابله با تروریسم در منطقه ممکن است نیاز به تهیه یکسری تسلیحات یا صادرات سلاح به کشورهای همسایه به درخواست دولتهای مرکزی آنها داشته باشد.
نباید دچار افراط شویم و از این تفاسیر این نتیجه را بگیریم که قطعنامه شورای امنیت یک چک سفید برای نقض قطعنامه به ایران داده است.
برجام شامل اقدامهای داوطلبانهای است که دو طرف تصمیم گرفتهاند خود را مکلف به انجام آن بکنند.
برش-٢
حتی اگر ما برجام را به مجلس هم ببریم در تصمیم طرف مقابل تفاوتی ایجاد نمیکند و منجر به معاهده خوانده شدن برجام از سوی شش کشور مقابل ما نخواهد شد.
حتی در امریکا هم دولت به هیچوجه تا به امروز نپذیرفته است که این سند یک سند حقوقی است و عنوان سند حقوقی یا معاهده چندجانبه را به آن نداده است.
در صورت ارجاع برجام به مجلس، دولت دیگر نمیتواند از قید داوطلبانه بودن این برجام سخنی به میان بیاورد و باید بگوید که من در کشور خودم حتی در شرایطی که دیگر اعضا هم تعهدات خود را حقوقی نمیدانند من خود را از نظر حقوقی مکلف به اجرای این برجام میدانم.
برجام یک معاهده بینالمللی و چندجانبه نیست. در هیچ بخشی از این سند نمیبینید که نوشته شده باشد این سند یک معاهده است. معاهده، شرایط ویژهای دارد.
حتی اگر ما هم یکجانبه اسم این سند را معاهده چندجانبه بگذاریم طرف مقابل ما کماکان به هیچوجه این سند را معاهده نمیداند. یک سند نمیتواند از نظر ماهیت مورد اختلاف اطراف مذاکره باشد.
اساس چیدمان مبانی قطعنامه و برجام بهگونهای شد که به دلیل تمایل طرفین به پابرجایی برجام، در صورت نیاز ایران به خرید تسلیحات، نقض قطعنامه حیات برجام را تهدید نکند.
برش-٣
ایران به دنبال شرایط پایدار لغو تحریمهای کنگره توسط خود کنگره است و امریکا هم به دنبال شرایط پایدار اجرای رسمی پروتکل در ایران است که این دو به زمان مناسب در آینده موکول شده است.
ایران هیچگاه نپذیرفت که اجرای برجام یا بررسی پرونده ایران در شورای امنیت یا مقاطع حساس مانند زمانی که قرار است محدودیتها درخصوص انتقال مواد و تجهیزات حساس به ایران برداشته شود به گزارش نتیجهگیری وسیعتر آژانس وابسته شود.
خیلی از کشورها حتی کشورهایی در اروپا مانند کشور سوییس هنوز این کارت سفید را از آژانس بینالمللی انرژی اتمی نگرفتهاند.
برآورد ما این است که با تغییر روند همکاریهای ایران با آژانس از روند منفی به مثبت میتوانیم در بازه زمانی کوتاهمدتی برنامه هستهای ایران را به شکل یک موضوع عادی در شورای حکام درآوریم.
زمانی که ما اقدامهای خود را انجام دهیم از نظر کشورهای ١+٥، از موضوع اقدامهای گذشته عبور کردهایم.
همین چرخیدن صرف سانتریفیوژها در فردو یکی از سنگینترین موضوعات مذاکراتی ما بود.
پیام روشن چرخیدن این سانتریفیوژها این است که اگر روزی اتفاقی برای نطنز بیفتد به سرعت و با کمترین فاصله زمانی، ما تاسیسات فردو را وارد چرخه تزریق گاز و غنیسازی خواهیم کرد.