مقایسه مذاکرات هستهای با قطعنامه ٥٩٨، نخستین بار پس از پذیرش مذاکره برای پایان دادن به بحران هستهای، با استفاده از مفهوم کنایهآمیز «جام زهر هستهای»، آغاز شد، هرچند موضوع مورد مقایسه، راهبردی و در سطح ملی بود، ولی از منظر سیاسی- اجتماعی مورد توجه قرار گرفت.
به گزارش جماران، بعدها در زمان رقابت انتخابات ریاستجمهوری نیز، دشواریهای برونرفت از بحران هستهای، از طریق مقایسه آن با پذیرش قطعنامه ٥٩٨ مطرح شد. اکنون نیز مقایسه یاد شده با نظر به پیامدهای سیاسی- راهبردی، در کانون بررسیها قرار دارد. فارغ از ضرورت نقد و بررسی دلایل رویکرد سیاسی در مقایسه توافق هستهای با قطعنامه ٥٩٨، بهنظر میرسد مقایسه یادشده امکان بازبینی تجربه تاریخی قطعنامه ٥٩٨ را در چشمانداز روش دستیابی به توافق هستهای و پیامدهای احتمالی آن، فراهم کرده است. چنین فرصتی را باید مغتنم شمرد و از آن استقبال کرد، زیرا از طریق پیوند میان تجربه گذشته با نیازهای حال و آینده، ضمن اینکه تجربیات تاریخی روزآمد خواهد شد، از تصمیمات آینده پشتیبانی خواهد کرد. بررسیهای تاریخی ناظر بر این معنا است که برخی وقایع از جهت آغاز و برخی از حیث پایان، تاریخی و سرنوشتساز هستند. در مواردی هم مانند جنگ ایران و عراق و توافق هستهای، هر دو جهت اهمیت دارد و قابل مشاهده است، در حالیکه موضوع تصرف سفارت امریکا، تنها از حیث آغاز اهمیت داشت و پایان آن در سایه حمله عراق به ایران، قرار گرفت. با این توضیح، بر اثر آغاز جنگ،
ماهیت تحولات سیاسی- اجتماعی و نظامی- امنیتی ایران به مدت یک دهه تحت تاثیر قرار گرفت و نحوه پایان جنگ، جهتگیری سیاستهای راهبردی و ماهیت تحولات سیاسی- اجتماعی ایران را در دهه ٧٠ شکل داد. همچنین با آغاز بحران هستهای در دهه ٨٠، روند تحولات سیاسی- اجتماعی و نظامی - امنیتی ایران تغییر کرد و حتی کشور در آستانه جنگ مجدد قرار گرفت. همچنین بهنظر میرسد با اجرای توافق هستهای، تحولات ایران و منطقه تحت تاثیر این رویداد قرار خواهد گرفت. بررسی حاضر بر پایه دو فرض انجام شده است که در ادامه به آن اشاره خواهد شد:
اول) موضوع قطعنامه ٥٩٨، گرچه پایان دادن به جنگ بود، اما توافق هستهای نیز بهمنظور جلوگیری از تحقق جنگ جدید حاصل شد. به عبارت دیگر در قطعنامه ٥٩٨، هدف پایان دادن به جنگ بود، در حالی که «بحران هستهای» بهمثابه جنگ احتمالی بود که از طریق توافق هستهای، این بحران مدیریت شد. بر پایه توضیح یادشده، نحوه پایان دادن به بحران هستهای از طریق مذاکره و توافق سیاسی در مقایسه با موضوع بحران و آنچه در متن «برجام» آمده است از اهمیت بیشتری برخوردار است و به این اعتبار، تاریخی و تاریخ ساز خواهد بود.
دوم) پیوند واژه «دیپلماسی» با مساله برون رفت از بحران هستهای، مفهوم دیپلماسی را فراتر از روش یا ابزار دیپلماتها، در پیشبرد سیاست خارجی قرار داده است. از این پس واژه دیپلماسی یک نظام مفهومی- روشی را برای مواجهه جامعه ایران با موضوعات و مسائل، در زمینههای مختلف نمایندگی میکند زیرا پس از سه دهه و در مواجهه با سه مساله اساسی شامل تصرف سفارت امریکا در آبان سال ٥٨، اتمام جنگ ایران و عراق در مرداد سال ٦٧ و اکنون با حل بحران هستهای، این مفهوم در یک فرآیند تاریخی شکل گرفته و کار ویژه خود را نمایانده است.
١- برای پایان دادن به جنگ ایران و عراق، قطعنامه ٥٩٨ در سال ١٣٦٦ و در شرایطی که ایران از موضع برتر نظامی برخوردار بود، از سوی سازمان ملل تصویب شد ولی در سال ١٣٦٧ و پس از حملات نظامی عراق، از سوی ایران پذیرفته شد. در بحران هستهای، مذاکره و توافق با قدرتهای بزرگ زیر فشار تحریم و تهدید نظامی صورت میگرفت. با توجه به ترکیب کشورهای شرکتکننده در مذاکرات، همچنین فشارهای سیاسی و روانی برای تخریب روند سیاسی مذاکرات بهنظر میرسد توانمندی دیپلماسی ایران در بحران هستهای و تصمیمگیری در زمان مناسب، در مقایسه با زمان قطعنامه ٥٩٨، بسیار پیچیده و هوشمندانهتر بوده است.
در نتیجه بر اثر توانمندی، اعتمادبهنفس، بلوغ تفکر راهبردی و مدیریتی ایران برای دستیابی به توافق هستهای، مناسبات خارجی ایران در آینده، بیشتر تحت تاثیر پویایی تحرکات دیپلماتیک قرار خواهد گرفت.
٢- بحران نظامی و از دست دادن مناطق تصرف شده در خاک عراق در سال ٦٧، راهبرد ایران را از پیروزی نظامی و سقوط صدام، به پذیرش قطعنامه ٥٩٨ تغییر و گزینههای ایران را برای پایان دادن به جنگ، محدود کرد. در بحران هستهای با وجود فشار تحریم و خطر حمله به ایران، قدرت دفاعی- بازدارنده ایران، در محدود کردن گزینههای امریکا و غرب، همچنین انتخاب روش مذاکره برای توافق با ایران، نقش اساسی داشت. در نتیجه در آینده، قدرت دفاعی- بازدارنده ایران همچنان در تعیین جهتگیری سیاستهای راهبردی این کشور و شکلدهی معادلات منطقهای نقش اساسی خواهد داشت.
٣- جامعه ایران به دلیل پیامدهای جنگ طولانی و مهمتر از آن، پیوستگی جنگ با انقلاب، در واکنش به پذیرش قطعنامه ٥٩٨، دوقطبی شد، برخی گریستند و برخی خرسند یا با سکوت خود، در حیرت ناشی از این شوک بسر میبردند. در حالی که توافق هستهای بر پایه اجماع در جامعه ایران شکل گرفت و در واکنش به آن، جشن و شادی در ماه مبارک رمضان بر گزار شد. در نتیجه پویایی تحولات سیاسی- اجتماعی ایران تحت تاثیر توافق هستهای به صورت منسجم و عمیقتری ادامه و گسترش خواهد یافت و تحولات سیاسی- اجتماعی ایران را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
٤- پذیرش قطعنامه ٥٩٨ برای برون رفت از جنگ و پیامدهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی آن بود، بدون اینکه افق روشنی در چشمانداز احتمالی پایان جنگ، قابل مشاهده باشد، لذا منجر به ظهور دوگانگی در ساختار سیاسی و جامعه ایران شد اما توافق هستهای برای برونرفت از بحران و پیامدهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی آن، ناظر بر افق آینده است. در نتیجه تداوم مناقشات سیاسی- راهبردی، درباره روش و نتیجه مذاکرات، موجب برآمدن نیروی اجتماعی جدید در جامعه ایران از زیر به سطح خواهد شد. ترسیم چشماندازها و جهتگیریهای آینده ایران و پیشبرد روندهای جدید سیاسی - اجتماعی حاصل این تحول خواهد بود.
٥- با اتمام جنگ ایران و عراق، حمله ارتش عراق به کویت و سپس حمله نظامی امریکا به عراق و سقوط صدام، موازنه منطقهای به سود ایران تغییر کرد و موقعیت کنونی ایران، در تداوم آن قرار دارد. در شرایط توافق هستهای، قدرت موازنهسازی ایران در مقابله با داعش، بخشی از دلایل و ضرورتهای پذیرش موقعیت جدید منطقهای ایران و تغییر اولویت منطقهای امریکا و غرب، از ایران به داعش و تکفیریها شده است. در نتیجه امنیت ملی و سیاستهای منطقهای ایران در آینده، حداقل به مدت یک دهه، تحت تاثیر نتایج حاصل از رویارویی ایران و ائتلاف جهانی با داعش، قرار خواهد گرفت.
٦- پایان جنگ با برقراری آتشبس، برابر ابتکار نظامی عراق، راهبرد غرب برای «موازنهسازی» میان ایران و عراق را با شکست همراه کرد و پیامدهای آن، با حمله عراق به کویت، به مدت یک دهه بر منطقه سایه افکنده بود. توافق هستهای آغاز «موازنهسازی» در برابر قدرت منطقهای ایران، بهمنظور مقابله با دستاوردهای توافق هستهای خواهد بود. در نتیجه، گرچه توافق هستهای احتمال تهدید نظامی مستقیم را علیه ایران کاهش داده است، همچنین اسراییل را از کانون سیاستگذاری در آمریکا، علیه ایران خارج کرده است، اما بر اثر سیاستها و آرایش جدید منطقهای و شکلگیری سطح جدیدی از تهدیدات نظامی- امنیتی علیه ایران، در دوره پساهستهای، برونرفت از تنگناهای استراتژیک را به گذار و غلبه بر موانع ذهنی و عملی، برای تعیین سیاستها، تصمیمگیری و اقدامات راهبردی ایران، مشروط کرده است.
منبع: اعتماد