رییس سازمان انرژی اتمی گفته است: «حتا اگر کنگره آمریکا توافق هسته ای را نپذیرد باز هم ما پیروز هستیم.» بی تردید این مـــذاکره کننده ارشد در گفت و گو های هسته ای دلایل بسیار برای سخن خویش دارد. اما آنچه این قلم از آن فهم می کند شاید کمی متفاوت باشد با منظور فعلی این سخن و سخنگو.
به گزارش جماران، با رجوع به تاریخ می توان آشکار کرد که به راستی آنچه ما بوده ایم و آنچه در این مدت از ما به مثابه «ملت ایران» صادر شده، نقطه عطفی است در تاریخ مان. تاریخ پر فراز و فرودی که در آن وطن خواهی و استرداد حق ملی و مذاکره بر سر حقوق کشور، مردانی پیشرو دارد که در روزگار عسرت و غربت تن به خطر دادند و این راه نکوبیده را گشودند.
روزگاری بود که وطن دوستی و ایستادن در برابر بیگانه و حقوق ملت را خواستن، خریداری نداشت. سهل است که موجب طرد و طعن هم بود. در این سابقه تاریخی نمی توان به نام میرزا تقی خان امیرکبیر بی اعتنا ماند. آنگاه که در سرزمین غربت با حال نزار و بیمار ماند و تا حق ملت را مطالبه نکرد و تثبیت ننمود باز نگشت.
حدود سال 1236 و 1237 به فرمان سرعسگر ارزروم برخی ایلات ایرانی را به زور کوچاندند. عباس میرزا سفیر فرستاد. او را نیز زندان کردند. آتش جنگ شعله ور شد و پرهیز ایران از مجادله، کاری از پیش نبرد. سرانجام دولت عثمانی از برتری توپخانه ایران شکست خورد. اما هر دو دولت به دولت روس بی اطمینان بودند. وساطت سفیر انگلستان و تمایل هر دو کشور، موجبات آغاز مذاکرات صلح را در 1238 میان رئوف پاشا و محمدعلی آشتیانی سفیر قائم مقام فراهانی فراهم کرد. اختلافات اما عمیق تر از آن بود که توافق بر سر جزییات حاصل آید. در نهایت پیمانی نوشته شد اما باز مسائل اصلی را مبهم گذاشت و در سطح کلیات باقی ماند. باردیگر که می رفت کار دو دولت به خونریزی بینجامد دول روس و انگلیس قدم پیش گذاشتند و قرار بر این شد که انجمنی از نمایندگان چهار دولت ایران و عثمانی و روس و انگلیس در تهران و اسلامبول به مذاکره بنشینند. با این پیش زمینه، «کنفرانس ارزروم» آغاز شد و میرزا تقی خان «با اختیار تام به نمایندگی از طرف دولت علیه ایران» رهسپار ارزروم شد.
مذاکرات بارها به فراز و فرود افتاد تا در حین گفت و گوها بر سر تدوین متن نهایی میرزا بیمار شد. طبیب انگلیسی، بیماری او را «تب پی در پی کیسه صفرا» تشخیص داد و علت اصلی عارضه را «پرکاری، خستگی فکری و فشار روانی» ذکر کرد.
پس از مدتی آثار فلج و نارسایی در میرزا بروز کرد و طبیب، «حق بدنی» (استراحت مطلق) را برای بهبود او تجویز نمود. انگلیس، پیشنهاد فراخوانی میرزا را به دربار ایران فرستاد. شاه نپذیرفت. نمایندگان روس و انگلیس در بستر بیماری به عیادت او رفتند و از اینکه او را با چهره ای رنگ پریده در حال بررسی و تهیه طرح عهدنامه دیدند به حیرت افتادند. میرزا با همان حال، درباره طرح، با آنان گفت و گو کرد. «ویلیامز» در گزارش خود در این باره می نویسد:«این غیرت و مسئولیت او برای ما سخت تاثیر برانگیز بود ... و چنین غیرتی در خور احترام است.»
در مدت اقامت امیر در ارزروم چندین بار به محل اقامتش حمله بردند. یکبار حتا شلیک های پیاپی به سوی او صورت گرفت و در یک فقره قریب چهارده تا شانزده هزار تومان از اموال او را به غارت بردند. امیر اما با وجود «کسب ترضیه و امتیازات ویژه»، ارزروم را ترک نکرد و در مذاکرات بر حقوق دولت ایران پا فشاری کرد. این پافشاری دولت انگلیس را گران آمد و هر بار از نفوذ خود بر روی «حاجی میرزا آقاسی صدراعظم» سود جست. او فرامین ضد و نقیض برای امیر می فرستاد و امیر، فرامینی را که موجب تضعیف موضع دیپلماتیک ایران بود نادیده می گرفت و البته مواخذه شدید می شد. در آن دوران که دوران سلطنت محمدشاه بود دربار ایران در برابر بیگانگان حالت انفعال داشت. لاجرم گاه اقامت امیر به خرج شخصی خود بود و گاه توام با تشرهای شدید دولت متبوعش. ملت هم که خبری بایسته از این تعاملات نداشت. با این همه امیر، سرانجام زمانی به وطن بازگشت که این گفت و گوها تبدیل به یک پیروزی برای ایران شده بود.
وضع ما در مواجهه با جهان چنین بود و مذاکره کنندگانمان را با چنین حال و روزی راهی سرزمین بیگانه می کردیم. امروز اما روز دیگری است. هیاتی با اختیارات بسیار و مستظهر به پشتیبانی یک ملت بر اساس برنامه ای دقیق و مدون به اقصای جهان سر می کشد و هرکجا می رود و از هر اتاق مذاکره که بیرون می آید سربلنداست و سینه سپر دارد.
امروز دولت و ملت ایران منافع ملی را می شناسند و می دانند که باید از مذاکره کننده خود چندان حمایت کنند که دست او در برابر حریفش گشاده باشد.
آن روز میرزا تقی خان بود و دیگر هیچ. هرچه بود غیرت و تربیت همو بود. در خانه خویش حتا غریب و تنها بود. چه آن روز که می رفت و چه آن روز که باز آمد کسی او را به بدرقه و استقبال نرفت. کسی نبود که متن را بخواند و درباره مفاد آن اظهار نظر کند. کسی نبود تا آشکار کند که چه روزگار تلخی بر نماینده غریب گذشت و بر سر تک تک واژگان آن توافق نهایی چه رنجها که نبرد و چه ها که نکشید این مرد.
امروز اما همه می خوانند و می دانند. مذاکره کنندگان را به استقبال می روند و در لحظه لحظه مذاکرات از آنان خبر می گیرند. از مسئولان عالی کشور تا مردم از چند و چون گفت و گوها باخبرند و این یعنی یک هیات دیپلماتیک به پشتوانه حکومتی مقتدر و ملتی بزرگ بر سر میز مذاکره می نشیند. امروز ما در میانه مذاکرات، نمایندگان خود را تقویت می کنیم و دست حریف را می بندیم. چرا که یک واژه را شناخته ایم: «ملت» را و «منافع ملی» را.
در جریان این تجربه تاریخی باز هم در حال آموختن هستیم که منازعه را نباید چنان دامن گستر کرد که مرز منافع ملی را رد کند. از قضا اگر مخالفت ها نبود شاید از میزان زحمت و دقتی که به خرج داده شده کسی چیزی نمی توانست بداند. در ضمن اگر فرازی داریم باید بدانیم اگر فرودی هست باید بشناسیم و این کار مخالفان است. با این همه تمرین می کنیم که هر مجادله ای را ذیل نام و منافع کشور و در درون مرزهای منافع ملت محدود کنیم.
آن روز آن «امیر» تنها رفت و بیماری گرفت و غارت شد و مواخذه گردید اما بازنگشت و پای حق ملت ایستاد. آن روز یک تن بود که باید پای حق یک ملت می ایستاد. امروز اما این «وزیر» یکی از ملت است که می رود و برای منافع همه مذاکره می کند. همه می دانند و همه منافع را می شناسند. پس چشم می گردانند و بهترین را از میان خود مامور می کنند. آن روز یک «امیر» بود و ملتی نبود. امروز یک ملت است و «وزیری» از میان خود را مامور به استیفای حقوق ملی می کند. این است که سخن علی اکبر صالحی را می توان اینگونه فهمید که با تصویب کنگره یا بدون تصویب کنگره و با وجود منافع بسیاری که برای امروز کسب کرده ایم ما برای فرداییان سخن ها داریم.
ما پیش رفته ایم. و آن گاه که تب و تاب امروز فرونشست بی تردید تاریخ بر این امر شهادت خواهد داد.
منبع: روزنامه ابتکار