عباس عبدی در روزنامه اعتماد نوشت: چند روز پیش گفتوگویی مطبوعاتی داشتم که دو تن از اعضای آن گفتوگو از فعالان اصولگرا بودند، در بخشی از صحبت خود گفتم کشوری که قدرتمندتر میشود به تناسب باید سیاستهای منطقهای مسوولانهتری نیز بپذیرد و اجرا کند. منظورم به طور مشخص ایران بود که در فضای کنونی که با افزایش قدرت و حضور موثرتر آن همراه است، نمیتواند سیاستهای منطقهای خود را به همان صورت گذشته ادامه دهد.
به گزارش جماران در ادامه این یادداشت آمده است: یکی از آقایان حاضر در این گفتوگو تاحدی واکنش و حساسیت نشان داد و در پاسخ من گفت که آیا سیاست ایالات متحده در منطقه مسوولانه بوده است؟ گویی که من گفتهام آن سیاست مسوولانه بوده که با این پرسش استنکاری قصد پاسخ دادن به مرا داشت. در این یادداشت میخواهم موضوع سیاست مسوولانه را توضیح دهم. هرچند به طور سربسته در دو هفته گذشته و طی یادداشت دیگری در همین روزنامه توضیح داده بودم. یکی از مهمترین دلایل شکست سیاست منطقهای جرج دبلیو بوش در خاورمیانه، مسوولانه نبودن آن سیاستها بود. سیاستی که خود را فعال مایشاء بداند، حتی اگر امریکا باشد، نهایت آن شکست و فرار از منطقه است. سیاست بوش به غایت غیرمسوولانه بود و این سیاست غیرمسوولانه، زمینه لازم را فراهم نمیکرد تا سایر بازیگران نیز از سیاست مسوولانه تبعیت کنند.
برای فهم این مساله میتوانیم سیاست منطقهای بوش را در خصوص ایران تحلیل کنیم. پس از ١١ سپتامبر بوش به سرعت تصمیم گرفت تا به افغانستان حمله کند. طبیعی بود که برای این حمله نیازمند حدی از مساعدت کشورهای منطقه بود. ایران در حد ممکن در برابر این اقدام و سیاست امریکا، مسوولانه رفتار کرد. در کنفرانس بن درباره افغانستان تا حد ممکن همراهی کرد و در تمامی مراحل بعد از آن؛ چنان رفتار کرد که شایسته یک حکومت مسوول بود. ولی پاسخ بوش چه بود. چیزی نگذشت که وی موضوع محور شرارت را مطرح کرد و نام ایران را در کنار عراق و کره شمالی قرار و نهایت رفتار غیرمسوولانه را از خود نشان داد. هرکسی که در ایران بود، به طور طبیعی باید در برابر این رفتار دچار بیاعتمادی کامل میشد و از آن پس دلیلی نداشت که چون گذشته رفتار کند. چه در برخورد با طالبان و القاعده و نیروهای آنها و چه در حمایت از خطوط مواصلاتی و لجستیکی و نیز اطلاعاتی طرفین درگیر در افغانستان. مشکل ایالات متحده در منطقه نیز از همین مرحله آغاز شد. امریکاییها در عراق چه رفتاری از خود نشان دادند؟ پس از حمله به عراق کماکان ضدیت با ایران را پیشه ساختند، در حالی که هر عقل سلیمی متوجه بود که اداره آن کشور و همزمان با مخالفت بازماندگان بعثی به ویژه در بغداد بدون همراهی اکثریت شیعه نزدیک به ایران غیرممکن است، چرا که کردها و اهل سنت مسیر و اولویتهای دیگری را داشتند. کار امریکاییها به جایی رسید که نهتنها از نیروهای باقیمانده بعث عراق و گروههای سنتی و مذهبی افراطی لطمه میخوردند، بلکه سایر نیروها نیز بهجای آنکه یار امریکاییها باشند، دشمن آنان شدند و وضعیت ایالات متحده را در بحران قرار دادند.
ولی از هنگامی که اوباما در خطمشی امریکا در افغانستان و به ویژه عراق تغییرات اساسی ایجاد کرد، پاسخهای بسیار مثبتی نیز دریافت کرد. مشابه این وضع را در سوریه میبینیم. از هنگامی که بازیگران منطقهای مثل ترکیه، عربستان و فراتر از آنها، امریکا، شعار رفتن بدون قید و شرط اسد را سر دادند، پاسخ مناسبی دریافت نکردند و برخلاف برداشتهای اولیه آنان، نتایج در میدان عمل سوریه به گونه دیگری رقم خورد. ولی اکنون اگر آمادگی پیدا کنند که سیاست مسوولانهتری را در سوریه پیش گیرند و حقوق و منافع سایر کشورها را در آنجا به رسمیت بشناسند، در این صورت طبیعی است که پاسخ مسوولانه نیز از طرف ایران دریافت خواهند کرد. این قاعده را میتوان در بحرین، یمن، افغانستان و سایر مناطقی که دچار بحران است به کار برد. بنابراین منظور از سیاست مسوولانه این است که پیروزی و موفقیت در یک جبهه و افزایش قدرت یک کشور نباید منجر به این ذهنیت اشتباه شود که در همه جاهای دیگر هم به تنهایی میتوان حرف و سخن آخر را زد و همه باید با آن کشور کنار بیایند و هماهنگ شوند. این همان اشتباه مهلکی است که امریکا در دوره بوش مرتکب شد.
اشتباهی که اسراییل نیز مرتکب آن شده است و معلوم نیست سرنوشت آن چه خواهد شد. اگر یک کشور در موضع ضعف تلقی شود و حقوق و منافع آن به رسمیت شناخته نشود، این حق را خواهد داشت که بازی را به هم بزند، ولی این رفتار در هنگامی که حقوق و منافع آن به رسمیت شناخته شود و رسما در موضع قدرت قرار گیرد، پذیرفتنی نیست. اتفاقا توافق وین بهترین مُعرِّف و نمونهای از رفتار مسوولانه است. تا وقتی که طرف مقابل حقوق بدیهی ایران را به رسمیت نشناخت، هیچ محدودیت و توافق و نظارتی از جانب ایران پذیرفته نمیشد ولی هنگامی که این حقوق به رسمیت شناخته شد و از موضوع مسوولانه با ایران مواجه شدند، در این مرحله ایران نیز پاسخ مناسبی که درخور باشد از خود نشان داد. بدترین وضعیت برای هر کشور وقتی است که بخواهد سیاستهای مرحله پیش از این رسمیت شناختن را در مرحله بعد از آن نیز اجرا کند. امروز و در درجه اول باید خطوط و خاکریزهای به دست آمده در منطقه را از موضع مسوولانه تثبیت و به عنوان مرزهای دیپلماتیک و منافع ملی معرفی کرد.