در تقویم ما 17 مرداد با عنوان روز خبرنگار ثبت شده است. با توجه به نقش مهمی که روزنامه نگاری و خبرنگاری در تنویر افکار عمومی جامعه دارد به نظر می رسد باید توجه بیشتری به نقش و جایگاه روزنامه نگاران شود.
به گزارش جماران، با اختراع رسانه های جدید دنیای روزنامه نگاری سنتی با چالش های جدیدی مواجه شده است. با به وجود آمدن پدیده های جدید مانند شهروند خبرنگاران، روزنامه نگاری سنتی احتیاج به تغییرات بسیاری دارد. محمدمهدی فرقانی یکی از شناخته شده ترین استادان روزنامه نگاری در ایران است. او به جز فعالیت رسانه ای در سال های مختلف وظیفه آموزش روزنامه نگاری را نیز بر عهده داشته است.
گفت وگو با رئیس دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی هم زمان با روز خبرنگار با یادی از استاد حسین قندی که نخستین سال است که در روز خبرنگار دیگر میان ما نیست- آغاز شد. فرقانی همچنین از ملزومات خبرنگاری در عصر جدید و با وجود فراگیر شدن ابزارهای جدید ارتباطی سخن می گوید. به گفته او دنیای روزنامه نگاری سنتی یا حرفه ای باید یک سری هنجارها را برای خود تعریف و تثبیت کند تا بتواند همچنان موثر و بارور باقی بماند.
با توجه به اینکه امسال نخستین روز خبرنگاری است که دکتر قندی در جمع ما حضور ندارند، به نظر شما دکتر قندی چه نقشی در ارتقای جایگاه و نقش روزنامه نگاری در کشور ما داشتند؟
دکتر قندی در دنیای روزنامه نگاری پل بین دنیای حرفه ای و دنیای آکادمیک بود و با اقداماتی که انجام داد این دو حوزه را به هم پیوند زد. از یک سو تجارب روزنامه نگاری خود را به کلاس های درسش انتقال داد و از سوی دیگر دانش آکادمیک را در دنیای شغلی وارد کرد. نتیجه اقدامات دکتر قندی تقویت حرفه ای گرایی و بالابردن استانداردها در دنیای روزنامه نگاری بود. اقدامات دکتر قندی باعث شد تا نسل جدید روزنامه نگاری بعد از انقلاب که به طور تجربی وارد دنیای روزنامه نگاری شده بودند با دانش روزنامه نگاری آشنا شوند. کلاس های درس دکتر قندی به دلیل تجارب مفیدی که از دنیای روزنامه نگاری به آنها انتقال داده می شد بسیار پربار بودند. دکتر قندی توانست شاگردان بزرگی به دنیای روزنامه نگاری تحویل دهد که اکنون اقدامات او را در این عرصه ادامه می دهند. این قشر از روزنامه نگاران همیشه در راه پاسداشت موازین حرفه ای موفق عمل کرده اند و همین به رشد روزنامه نگاری حرفه ای در جامعه ما منجر شده است.
با توجه به اینکه دکتر قندی در دنیای روزنامه نگاری به استاد تیتر معروف بود، به نظر شما تیتر در یک مطلب ژورنالیستی چه جایگاه و اهمیتی دارد؟
تیتر پیشانی و معرف مطلب روزنامه است. وقتی مخاطب به یک روزنامه یا مطلب نگاه می کند قبل از هر چیزی نگاهش به تیترهای مطالب برمی خورد. به همین دلیل تیتر یک مطلب نقش زیادی در جلب توجه مخاطب و تشویق او به خواندن مطلب دارد. هر قدر تیتری که برای یک مطلب انتخاب می شود مجهزتر باشد و بتواند پیام مهم تری را به مخاطب منتقل کند انگیزه مخاطب را برای خواندن مطلب بیشتر می کند. تیتر علاوه بر اینکه در جذب مخاطب به سوی مطلب و روزنامه نقش دارد می تواند در اثرگذاری بیشتر بر مخاطب هم نقش مهمی داشته باشد. اثر یک تیتر خوب فقط در این حوزه ها محدود نمی ماند و یک تیتر خوب حتی در بالا بردن تیراژ مطبوعات می تواند نقش زیادی داشته باشد.
وضعیت خبرنگاران را در جامعه کنونی ما چگونه تبیین می کنید و به نظر شما برای بهبود وضعیت خبرنگاران چه اقداماتی لازم است که صورت گیرد؟
درباره وضعیت خبرنگاران باید گفت که ما نیاز به یک نظام حقوقی جامع داریم که در آن حقوق روزنامه نگاران در چارچوب قانون مشخص شود و در عین حال مسئولیت های حرفه ای و اجتماعی روزنامه نگاران معین شود. روزنامه نگار با دسترسی به منابع خبری برای انجام وظایف حرفه ای خود می تواند اطلاعات درست را در دسترس مردم بگذارد. از سوی دیگر، لازم است که در جامعه تشکل های صنفی فراگیر داشته باشیم که بتوانند از حقوق روزنامه نگاران دفاع کنند و در عین حال بر انجام مسئولیت های حرفه ای آنان نظارت داشته باشند و با تخلفات حرفه ای روزنامه نگاران برخورد کنند. در فقدان چنین نظام حقوقی ای هم روزنامه نگاران آسیب می بینند و هم دولت و جامعه متضرر می شوند. عدم وجود یک نظام صنفی روزنامه نگاران در جامعه باعث می شود که آنها در انجام وظایف حرفه ای شان نتوانند موفق عمل کنند. شاهد هستیم که صنف روزنامه نگاران هنوز تشکیل نشده و این عواقب نامطلوبی را برای دنیای روزنامه نگاری به همراه داشته است و تا زمانی که صنف روزنامه نگاران شکل نگیرد همچنان این وضعیت بلاتکلیفی ادامه دارد.
به نظر شما با اختراع رسانه های جدید چه تغییراتی در دنیای روزنامه نگاری به وجود آمده است؟ آیا با این نظر که گفته می شود با اختراع رسانه های جدید روزنامه نگاری به حاشیه رانده شده است و در آینده شاهد مرگ روزنامه نگاری خواهیم بود، موافق هستید؟
من این حرف را قبول ندارم. با اختراع رسانه های جدید روزنامه نگاری سنتی دچار تغییرات بسیاری شده است و این تغییرات همچنان ادامه خواهند داشت اما اینکه گفته می شود موضوع ظهور رسانه های جدید باعث مرگ روزنامه نگاری سنتی شده است را قبول ندارم. هر دو حوزه فضای مجازی و روزنامه نگاری سنتی از یکدیگر تغذیه می کنند و بر هم دیگر تاثیر می گذارند و روز به روز هر دو حوزه در اثر تغییراتی که در آنها روی می دهد بارورتر می شوند. دنیای روزنامه نگاری سنتی یا حرفه ای باید یک سری هنجارها را برای خود تعریف و تثبیت کند تا بتواند همچنان موثر و بارور باقی بماند. دنیای مجازی به دلیل ماهیت متفاوت خود نمی تواند به هنجارهایی که روزنامه نگاری سنتی برای خود ایجاد کرده است دست یابد. از جمله مواردی که روزنامه نگاری سنتی می تواند برای خود تعریف کند صحت، دقت و امانتداری در روزنامه نگاری حرفه ای است. نظام سردبیری که در روزنامه های سنتی وجود دارد باید تلاش کند شرایطی را ایجاد کند تا مردم بتوانند به اطلاعاتی که رسانه ها و مطبوعات سنتی منتشر می کنند اعتماد کنند. این در حالی است که در فضای مجازی جدید به دلیل ماهیتی که دارد صحت، دقت و امانتداری
همیشه مورد مناقشه است و با یک علامت سوال بزرگ همراه است. اگر روزنامه نگاری بتواند این هنجارهای حرفه ای را حفظ کند می تواند همچنان به حیات خود ادامه می دهد و در کنار آن همچنان مورد اقبال و اعتماد عمومی قرار گیرد.
بعد از به وجود آمدن رسانه های جدید ما شاهد ظهور پدیده ای به نام شهروند خبرنگار هستیم. آیا شما ظهور این پدیده جدید را مثبت ارزیابی می کنید؟
به نظر من شهروند خبرنگار، پدیده مثبت و مفیدی است و دلیلش این است که حق سخنگویی را از انحصار خارج می کند و آن را تعمیم می دهد. با ظهور رسانه های جدید تمامی شهروندان قدرت گفتن و شنیده شدن پیدا کرده اند در حالی که در گذشته شرایط به این صورت نبود. در آن زمان ما از یک سو رسانه ها را داشتیم که پیام رسان بودند و از سوی دیگر، مخاطبانی را داشتیم که پیام گیر بودند. این ارتباط یک ارتباط یک طرفه بود که معمولا مخاطبان نقشی در ایجاد پیام نداشتند. با اختراع رسانه های جدید این نقش متحول شده است به این معنا که در دنیای امروز شهروندان هم مخاطب و هم تولید کننده پیام هستند. مشارکت بیشتر شهروندان در تولید پیام باعث شده است که رسانه های حرفه ای هم به تکاپوی بیشتر بیفتند و دنبال اطلاعات تازه تر، مهم تر و مستندتری باشند. این باعث شده است که یک نوع رقابت سالم در دنیا شکل بگیرد. با به وجود آمدن این شرایط جدید و سربرآوردن روزنامه نگاری شهروندی، همان گونه که مطرح شد روزنامه نگاری حرفه ای برای ادامه حیات خود باید ارزش های حرفه ای مانند اخلاق حرفه ای، صحت، درستی، امانتداری، صداقت، کرامت انسانی و حق آزادی بیان را تقویت کند و به
آنها وفادار باشد.
در سال های اخیر همواره مفهوم «روزنامه نگاری توسعه» در ایران مورد توجه قرار گرفته است. این نوع روزنامه نگاری چه کمکی به جامعه ما می کند؟
روزنامه نگاری توسعه در همه جای دنیا و در کشور ما نقش بسیار مهمی در توسعه دارد. در دنیای امروز بحث روزنامه نگاری توسعه و ارتباطات توسعه بحث شناخته شده ای است. این بحث در کشورهای در حال توسعه اهمیت بیشتر و نقش برجسته تری دارد و دلیل آن این است که کشورهای در حال توسعه احتیاج به توجیه و اقناع افکار عمومی کشورشان دارند تا از آن طریق بتوانند توسعه و برنامه های توسعه را در شهروندان نهادینه و مشارکت آنها را در فرآیند توسعه جلب کنند. این کشورها نیاز به عقلایی کردن خواسته ها و نیازهای عمومی و پاسخگو کردن دولت دارند و تمامی این موارد زمانی می توانند در جامعه اتفاق بیفتند که ارتباطات توسعه در جامعه رشد یافته باشد. به دلیل نقش برجسته و مهمی که ارتباطات می تواند در توسعه داشته باشد همچنان شاهد هستیم که این بحث در کشورهای در حال توسعه و حتی توسعه یافته مورد اقبال و توجه فراوان است و روز به روز هم اهمیت آن بیشتر می شود.
منبع : روزنامه آرمان