«فروپاشی شوروی و حادثه یازده سپتامبر دو فرصت تاریخی بود که ایران نتوانست به خوبی از آنها استفاده کند. بدون شک فرصت تاریخی سوم توافق هستهای در وین است. باید از گذشته درس گرفت و اینبار از فرصت به دست آمده در جهت ارتقای جایگاه ایران در منطقه و جهان و همچنین بالابردن کیفیت زندگی مردم ایران نهایت استفاده را برد». این جملات سخنان دکتر داودد هرمیداس باوند استادبرجسته روابط بینالملل و دیپلمات کهنه کار ایرانی است که به مدت یک سال ریاست کمیته حقوق مجمع عمومی سازمان ملل را نیز بر عهده داشته است. هرمیداس باوند همچنین درباره آینده رابطه ایران و آمریکا متذکر میشود: « رابطه ایران و آمریکا به دلیل مشکلات تاریخی و پیچیدگی نیازمند تامل بسیار است. نمیتوان به صرف رخ دادن یک اتفاق مهم مانند توافق هستهای به یک باره از ارتباط مستقیم با آمریکا سخن گفت. هر چند بنده معتقدم اتفاقاتی که در طول مذاکرات رخ داد به شکلهای مختلف سبب نزدیک شدن ایران و آمریکا به یکدیگر شد.
اگر ما توافق هستهای را مبنای کار خود قرار بدهیم و تلاش کنیم براساس این توافق درباره آینده رابطه ایران و آمریکا تصمیمگیری کنیم مشکلات کمتری پیش روی خود خواهیم داشت. اما مساله رابطه ایران و آمریکا به این سادگی نیست و ریشه در تاریخ و ایدئولوژی دو کشور دارد. به همین دلیل برخی موانع مانند گروههای محافظهکار داخلی و همچنین متحدان منطقهای به شکلهای مختلف تلاش میکنند رابطه ایران و آمریکا همین طور باقی بماند. »
به گزارش جماران، در ادامه متن گفتوگوی «آرمان»با دکتر داوود هرمیداس باوند را در اینباره از نظر میگذرانید.
در شرایط کنونی که پرونده مناقشه هستهای ایران به موفقیت رسیده است دولت آقای روحانی چه سیاستهایی را باید برای حفظ و ارتقای این توافق و همچنین جایگاه ایران در عرصه بینالمللی انجام دهد؟
آقای روحانی در حالی در ایران برسر کار آمدند که استراتژی بینالمللی دولت گذشته به شکست منجر شده بود. محمود احمدینژاد در 8سال گذشته تلاش کرد با اتخاذ مواضع تهاجمی در عرصه بینالمللی و نگاه به شرق (روسیه و چین) سیاست خارجی خود را به پیش ببرد. با این وجود این سیاست با ناکامی مواجه شد و ایران روز به روز در عرصه جهانی به حاشیه رفت. سیاستهای احمدینژاد در سعید جلیلی که در آن زمان مذاکرهکننده ارشد ایران بود نیز متبلور شده بود و وی پس از هر دوره مذاکره اعلام میکرد ما به نتیجه نرسیدهایم. دلیل اصلی که مذاکرات در 8سال گذشته به نتیجه نمیرسید نیز مواضعی بود که اجازه نمیداد مذاکرات به سمت بده وبستان سوق پیدا کند. نتیجه سیاستهای دولت احمدینژاد تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران بود. بنابراین آقای روحانی وارث ناکامی استراتژی تهاجمی دولت گذشته بوده است. به همین دلیل یکی از شعارهای مهم آقای روحانی در دوران تبلیغات انتخاباتی مذاکره درباره پرونده هستهای با هرکس، در هر مکان و در هر زمان بود. آقای روحانی به درستی سیاست تنش زدایی در عرصه بینالمللی را برای دولت خود انتخاب کرد و سپس تلاش کرد زمینه به وجود
آمدن تعامل سازنده بین ایران و کشورهای جهان و منطقه را مهیا کند. در زمینه داخلی نیز وی تلاش کرد آرامش سیاسی ایجاد کند و فضای مدنی را تقویت کند. با این وجود آقای روحانی خیلی زود متوجه شد که کلید حل مشکلات کشور در حل مناقشه اتمی ایران با قدرتهای جهانی است. نخستین جرقه مذاکرات در زمانی رخ داد که آقای روحانی در حاشیه نشست عمومی سازمان ملل با برخی از سران کشورهای جهان درباره پرونده هستهای ایران گفتوگو کرد و شرایط را برای آینده مهیا کرد. پس از آن گفتوگوی تلفنی باراک اوباما و حسن روحانی صورت گرفت که در نوع خود اقدام مهمی درباره سیاستهای جدید ایران در عرصه بینالمللی به شمار میرفت. سپس ایران و قدرتهای جهانی در ژنو به توافق اولیه دست پیدا کردند و باب جدیدی در مذاکرات هستهای ایران باز شد. مذاکرات همچنان ادامه پیدا کرد تا در لوزان سوئیس دو طرف روی آناتومی و اسکلت توافق نهایی اجماع کردند و شاکله اصلی توافق نهایی شکل گرفت. در لوزان بود که ایران متعهد شد غنیسازی اورانیوم خود را بیشتر از20درصد عملیاتی نکند. همچنین ایران پذیرفت که تعداد سانتریفیوژهای خود را از ده هزار سانتریفیوژ فعال به پنج هزار سانتریفیوژ کاهش
بدهد. در نتیجه اما ایران و قدرتهای جهانی پس از 12سال مناقشه بر سر پرونده هستهای ایران در وین اتریش به توافق نهایی دست پیدا کردند که در نوع خود اتفاق بزرگی در عرصه سیاست خارجی بود. با این وجود بنده معتقدم اگر قرار است در آینده اتفاق ناخوشایندی برای توافق رخ بدهد به آناتومی توافق مربوط نمیشود و بیشتر به بحث راستیآزمایی مربوط میشود. ایران در طول مذاکرات همواره تاکید داشت که تحریمها به یک باره برداشته شود این در حالی است که در نهایت قرار براین شد که تحریمها در سه مرحله و پس از بررسی کنگره آمریکا و همچنین مجلس شورای اسلامی برداشته شود.
بحث راستیآزمایی که از سوی کشورهای1+5 و بهویژه آمریکا مطرح شده است امکان «دبه کردن» را به آنها نمیدهد؟
آژانس انرژی اتمی این آزادی عمل را پیدا کرده که در هر مکان و زمان که تشخیص بدهد بدون مانع وارد تحقیق و بررسی شود. ایران نیز متعهد شده است که با آژانس به صورت کامل همکاری داشته باشد. اگر آژانس انرژی اتمی در هر مرحله از تحقیقات خود به این نتیجه برسد که ایران از تعهدات خود عدول کرده یک کمیسیون حل اختلاف شامل هفت نماینده از کشورهای 1+5 و ایران تشکیل خواهد شد و درباره نظر آژانس بحث و تبادل نظر صورت میگیرد تا در نهایت تصمیم مناسب در این زمینه اتخاذ شود. اگر ایران با نظر کمیسیون حل اختلاف موافق نباشد در این صورت جمعبندی کمیسیون به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع داده خواهد شد. شورای امنیت نیز براساس توافق وین اجازه دارد تحریمهای ایران را دوباره از سر بگیرد. بنابراین وجود این کمیسیون تاحدود زیادی احتمال «دبه کردن» طرف مقابل را کم کرده است. نکته دیگری که در این مساله حائز اهمیت است «کمی کردن» پارامترهای اندازهگیری عملکرد هستهای ایران است. در گذشته این مساله به صورت «کیفی» دنبال میشد اما براساس توافقنامه وین مسائل مورد بحث ایران و کشورهای1+5 به صورت «کمی» اندازهگیری خواهد شد. در نتیجه احتمال دبه کردن بسیار
پایین میآید. اگر قرار بود عملکرد هستهای ایران به صورت کیفی مورد بررسی قرار بگیرد احتمال اعمال سلیقه و کارشکنی وجود داشت، اما در شرایطی که این مساله کمی شده است تاحدود زیادی امکان کارشکنی کاهش یافته است.
مساله مهم درباره توافق هستهای چگونگی تفسیر و ترجمه این توافق برای افکار عمومی است. این در حالی است که رسانههای مهم کشور موضع شفافی نسبت به توافق هستهای اتخاذ نکردهاند و همچنین تیم رسانهای دولت آقای روحانی نیز فاقد کارآیی لازم نشان داده است. به نظر شما این خطر، توافق هستهای را در درازمدت تهدید نمیکند که توسط تندروها مصادره شود و در نهایت به توافقی ضد منافع ملی تفسیر شود؟
به نظر من توافق هستهای بین ایران و1+5 مسالهای فراتر از تعهدهای قراردادی و جناحی است. سخنانی که برخی از جریانهای تندرو در این رابطه عنوان میکنند بیشتر برای تسکین و آرامش خاطر دلواپسان است. این وضعیت در ایالات متحده آمریکا هم وجود دارد و اغلب تفسیرهای باراک اوباما و جان کری برای جلب اعتماد اکثریت جمهوریخواه کنگره آمریکاست. حتی تفسیرهای اوباما از این توافق به شکلی است که متحدان آمریکا مانند اسرائیل و عربستان سعودی را نیز راضی نگه دارد. مساله مهم در این زمینه تعهدات شورای امنیت سازمان ملل متحد است. سخنان تندروها درباره توافق بیشتر مصرف داخلی دارد و نمیتواند توافقنامه را تحت تاثیر قرار بدهد. البته من معتقدم برخی از موضعگیریها در زمان نامناسبی توسط برخی صورت میگرفت. به عنوان مثال در مقاطعی که مذاکرات به مرحله حساس خود رسیده بود برخی از موضعگیریهای داخلی سبب برهم خوردن فضای مذاکرات میشد و مقامات غربی با استناد به این سخنان به کارشکنی و سنگاندازی میپرداختند. با این وجود مسالهای که دارای اعتبار و ارزش است قراردادی است که بین ایران و قدرتهای جهانی بسته شده است و تمامی سخنان و موضعگیریهای
متناقض با این توافق فاقد ارزش و استناد است و نمیتواند این توافق را تحت تاثیرقرار بدهد. اینگونه سخنان در 8 سال گذشته به صورت مکرر از طرف مسئولان دولت گذشته ایران عنوان میشد و همین موضعگیریها و سخنان در عرصه بینالمللی بود که کشور را به سمت شرایط سخت سوق داد. مسالهای که ایران را به پای میز مذاکره کشاند تحریمها بود. تحریمها نیز به دلیل سیاستهای رادیکال دولت گذشته تصویب شد. به همین دلیل توافق هستهای برای دلواپسان و هواداران دولت گذشته یک شوک بسیار بزرگ است. در نتیجه این گروه به دنبال این است که از تمام توان خود استفاده کند تا این توافق را برای افکار عمومی به ضد خود تفسیر کند. با این حال من معتقدم سیاستهای این جریان راه به جایی نخواهد برد. در شرایط کنونی این جریانها دچار ریزش نیروهای خود از درون شدهاند. به عنوان مثال آقای علی لاریجانی به این جمعبندی رسیده است که فضای آینده تغییرات زیادی خواهد کرد و کار از دست اصولگرایان خارج خواهد شد. به همین دلیل ایشان تلاش میکند خود را به گفتمان آقای روحانی که در یک وضعیت تسلط نسبی است نزدیک کند. من معتقدم در آینده تعداد این ریزشها بیشتر میشود و توافق هستهای
سبب تشتت در بین دلواپسان و در نهایت متلاشی شدن آنها خواهد شد. تحریمها فشارهای زیادی به اقتصاد ایران وارد کرد. همچنین بسیاری از اختلاسها به نام دور زدن تحریمها توسط افراد نزدیک به دولت گذشته صورت گرفت.
برخی معتقدند زمان تصمیمات سخت و بزرگ برای ایران فرارسیده و ایران باید در برخی از رویکردهای خود تجدید نظر کند. به نظر شما توافق هستهای چه فرصتهایی را در آینده برای ایران ایجاد میکند و ایران چگونه میتواند از این فرصتها استفاده کند؟
این توافقنامه جایگاه برتر ایران را در منطقه خاورمیانه بطور ضمنی به رسمیت شناخته است. بنابراین نفوذ ایران در سراسر منطقه پس از این توافقنامه افزایش پیدا خواهد کرد. نکته دیگر اینکه خطر یک جنگ بزرگ در خاورمیانه اگر چه بطور کامل از بین نرفته اما کاملا بیرنگ شده است. مساله دیگر اینکه برخی از سیاستمداران غربی چنین استدلال میکردند. دستاورد بسیار مهمی که پس از توافق وین برای ایران به وجود آمده امکان حضور ایران در سازمان تجارت جهانی و همچنین عضویت در «گروه20» است. البته این مساله نیاز به رضایت مستقیم ایالات متحده آمریکا دارد. همچنین توافق هستهای فضای جدیدی را برای ایران به وجود آورده که ایران بتواند با کشورهای جهان و بهویژه کشورهای پیشرفته صنعتی همکاریهای علمی و تجاری داشته باشد. بنده معتقدم بسیاری از مشکلات داخلی ایران و بهویژه مشکلات اقتصادی با رابطه متعادل و دوطرفه با کشورهای خارجی مرتفع خواهد شد. بنابراین ایران باید از این فرصت به وجود آمده نهایت استفاده را بکند. تعامل تکنولوژیک ایران و کشورهای پیشرفته میتواند افق جدیدی را پیش روی ایران باز کند که با استفاده از آن بسیاری از زیرساختهای صنعتی و
اقتصادی ایران وضعیت بهتری پیدا کند. همه این مسائل بستگی به عمکرد ما در آینده خواهد شد. در گذشته ما میتوانستیم از دو فرصت تاریخی که در به وجود آمدن آن هیچ نقشی هم نداشتیم استفاده کنیم که به خوبی از آن استفاده نکردیم. فرصت اول فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی بود که کشورهای آسیای مرکزی تازه از زیر قدرت یک کشور دیکتاتوری رها شده بودند و ایران میتوانست با حمایت از آنها بهویژه در زمینههای اقتصادی نفوذ بسیار گستردهای در بین این کشورها به دست بیاورد. فرصت دوم پس از حادثه یازده سپتامبر بود که تنها کشوری در منطقه که از این حادثه متنفع شد ایران بود. ایران به دلیل حضور طالبان در افغانستان موقعیت خود را گمرنگ کرده بود که با حمله آمریکا به این کشور مجددا نفوذ خود را در این کشور به دست آورد. همچنین حمله آمریکا به عراق و ساقط کردن رژیم صدام حسین سبب شد که نفوذ ایران در این کشور که تا پیش از این کمرنگ شده بود روزبه روز بیشتر شود. این وضعیت تا به امروز نیز وجود داشته است. آمریکا همچنان حوزه نفوذ طالبان، بنیادگراها و گروههای سلفی و تکفیری را در منطقه محدود کرد که در نهایت به سود ایران و شیعیان تمام شد. متاسفانه ایران از هیچ
کدام از این فرصتها به خوبی استفاده نکرد. در شرایط کنونی منافع غرب اقتضا میکند که ایران که در کنار دو قدرت منطقهای و جهانی یعنی روسیه و ترکیه قرار دارد بیش از گذشته قدرتمند شود تا قدرت روسیه و ترکیه را مهار کند و به عنوان یک حائل قدرت در منطقه خاورمیانه نقش آفرینی کند. مجموعه تغییرات ژئوپلتیکی از یک طرف، بحرانهای نامشخص منطقهای از طرف دیگر و همچنین انتقال قدرت آمریکا از خاورمیانه به سمت خاور دور و آسیای جنوب شرقی همه دست به دست هم میدهد که شرایط و نفوذ ایران در منطقه و جهان روزبه روز بیشتر شود. استفاده از این فرصت بیبدیل و تاریخی نیازمند یک خرد جمعی در بین تصمیمگیران نظام سیاسی و دست برداشتن از برخی از شعارها و رویکردهای سنتی که عمدتا مصرف داخلی دارد خواهد بود.
توافق هستهای چه تاثیری در مناسبات قدرت در بین کشورهای منطقه خاورمیانه دارد؟به هر حال برخی از قدرتهای سنتی منطقه به مانند عربستان از توافق هستهای ایران خشنود نیستند. آیا ایران پس از توافق هستهای میتواند فضای منطقه را بیش از گذشته مدیریت کند و قدرتهای منطقهای را با خود همسو کند؟
ایرادهایی که کشوری مانند عربستان و رژیمصهیونیستی به توافق وین میگیرند این است که ایران پس از توافق از نظر اقتصادی وضعیت بهتری پیدا خواهد کرد و با آزاد شدن پولهای بلوکه شده ایران در بانکهای خارجی میزان کمک مالی ایران به سوریه، یمن، لبنان و فلسطین نیز بیشتر خواهد شد. به همین دلیل اینگونه کشورها تلاش میکردند از به توافق رسیدن ایران و قدرتهای جهانی جلوگیری کنند. البته این کشورها در تحلیل خود دچار اشتباه هستند؛ چرا که ایران تمام پولهای بلوکه شده خود را بلافاصله به اقتصاد خود تزریق خواهد کرد تا مشکلات اقتصادی را برطرف کند. به همین دلیل دولت آقای روحانی زیاد نمیتواند این پولها را به برنامههای دیگر اختصاص بدهد و تلاش خواهد کرد در مرحله اول ساختارهای اقتصادی و وضعیت معیشتی مردم را بهبود ببخشد.
به نظر شما توافق وین چه تاثیری در رابطه ایران و آمریکا خواهد داشت؟ این در حالی است که باراک اوباما در مصاحبههای اخیر خود به برخی از اشتباهات تاریخی آمریکا در ایران اشاره کرده و به موضع نرمتری نسبت به گذشته دررابطه با ایران اتخاذ کرده است. آیا میتوان به متعادلتر شدن رابطه ایران و آمریکا پس از توافق هستهای خوشبین بود؟
رابطه ایران و آمریکا به دلیل مشکلات تاریخی و پیچیدگی نیازمند تامل بسیار است. نمیتوان به صرف رخ دادن یک اتفاق مهم مانند توافق هستهای به یک باره از ارتباط مستقیم با آمریکا سخن گفت. هر چند بنده معتقدم اتفاقاتی که در طول مذاکرات رخ داد به شکلهای مختلف سبب نزدیک شدن ایران و آمریکا به یکدیگر شد. اگر ما توافق هستهای را مبنای کار خود قرار بدهیم و تلاش کنیم براساس این توافق درباره آینده رابطه ایران و آمریکا تصمیمگیری کنیم مشکلات کمتری پیش روی خود خواهیم داشت. اما مساله رابطه ایران و آمریکا به این سادگی نیست و ریشه در تاریخ و ایدئولوژی دو کشور داد. به همین دلیل برخی موانع داخلی و همچنین متحدان منطقهای به شکلهای مختلف تلاش میکنند رابطه ایران و آمریکا همین طور باقی بماند. بنده معتقدم تا زمانی که ما و آمریکا مشکلات تاریخی خود را حل و فصل نکنیم نمیتوانیم به یک جمعبندی منطقی و مطلوب در زمینههای مختلف دست پیدا کنیم. این مساله بهویژه درباره مشکلات منطقهای و مواجههای ما با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس صادق است. پس از توافق هستهای ایران و غرب نیز کشورهای عربی و بهویژه عربستان احساس خطر میکنند و به همین
دلیل تلاش میکنند به شکلهای مختلف در روند آینده رابطه ایران و قدرتهای جهانی کارشکنی کنند. این احتمال وجود دارد که دشمن دیروز شما به دوست امروز تبدیل شود و در حالت عکس دوست دیروز به دشمن امروز تبدیل شود. بنده حتی تحولات منطقه خاورمیانه را نیز در نزدیکی ایران و آمریکا موثر میدانم. به هر حال در اغلب بحرانهای خاورمیانه ایران و آمریکا اگر نگوییم که اشتراک نظر دارند، حداقل مواضع نزدیکی به هم دارند و یک خواست مشترک را دنبال میکنند. ظهور داعش واتفاقاتی که در بحرین و افغانستان رخ داد مواضع ایران و آمریکا را به هم نزدیکتر کرده است. منافع آمریکا به صورت نسبی ایجاب میکند که مواضع خود را به مواضع ایران نزدیکتر کند. اوباما بهشدت در داخل ایالات متحده زیر فشار انتقادات است. یکی از مهمترین دلایل این انتقادات هم این است که دولت وی در عرصه سیاست خارجی موفقیت خاصی نداشته و عملکرد قابل قبولی از خود ارائه نکرده است. بنابراین موفقیت ایجاد ارتباط با ایران در عرصه سیاست خارجی میتواند اوباما را از بحران عدم موفقیت در سیاست خارجه نجات دهد. ضمن اینکه با توجه به اینکه جمهوریخواهان کنگره را به دست گرفتهاند، این موفقیت
میتواند به حزب دموکرات آمریکا در انتخابات آینده ریاستجمهوری هم کمک کند و باعث کسب اعتبار این حزب در داخل آمریکا شود. آمریکا هماکنون با چند مساله بسیار مهم درگیر است. حوادث منطقه خاورمیانه، چالش با روسیه وهمچنین اختلافات با چین بسیاری از انرژی آمریکاییها را مصروف به خود کرده است. نکته بعدی بحث اقتصاد آمریکاست. اگر تا پایان دولت باراک اوباما وضعیت اقتصادی مردم آمریکا بهبود پیدا کند ممکن است مردم در انتخابات ریاستجمهوری اقبال بیشتری نسبت به حزب دموکرات پیدا کنند اما در شرایطی که این اتفاق رخ ندهد آینده سیاسی آمریکا با ابهام روبه رو خواهد بود. با تمام این اوصاف باید عنوان کنم که سیاست آمریکا در مقابل ایران سیاستی تعریف شده و با ثبات است که با روی کارآمدن جمهوریخواهان یا دموکراتها این سیاستها بر حسب دولتی که بر سرکار است تغییر پیدا میکند. یعنی مخالفتها یا موافقتها با ایران با توجه به روی کار آمدن این دو حزب تشدید یا تعدیل میشود. به همین دلیل باید منتظر ماند و دید که کدام یک از این دو حزب در انتخابات ریاستجمهوری پیروز خواهند شد. این در حالی است که باید تاثیر اتفاقات مختلف تا زمان برگزاری انتخابات
ریاستجمهوری آمریکا را نیز در نظر گرفت.