شرایط و فضای مذاکرات هستهای در دوره اخیر مذاکرات هستهای در وین را چگونه ارزیابی میکنید؟
مذاکرات وین، یک مذاکره پر پیچ و خم و با شرایط حساس و بینظیر بود و میتوان این مذاکرات را استثنایی در طول تاریخ دیپلماسی نه در سالهای اخیر بلکه حتی بعد از جنگ جهانی دوم دانست که از آن زمان، نزدیک به ٧٠ سال میگذرد که در این مدت، یک موضوع به این شکل مورد توجه دیگر قدرتها و چانهزنی آنها قرار نگرفته بود. در این مذاکرات، شش قدرت جهانی در قالب گروه ١+٥ که هر کدام دارای منافع و مختصات خود هستند، حضور داشته و به رایزنی مشغولند. با این حال، دو بازیگر اصلی مذاکرات هستهای یعنی جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده امریکا در موردی کممانند با یکدیگر اتفاق نظر دارند که این مساله یعنی پرونده هستهای کشورمان باید خاتمه یابد و هر دو مایل به رسیدن به توافق هستند اما وجود اقیانوسی از بیاعتمادی میان طرفین باعث شده تا آنها نتوانند به زودی به نتیجه برسند و شاید دشوار شدن و پیچ در پیچ شدن این رایزنیها هم یک عامل موثر در این مساله است.
دلیل تمدیدهای سهگانه در مدت مذاکرات وین هم به دلیل این بیاعتمادی است؟
بیاعتمادی یک عامل موثر این موضوع است. شاید عامل دیگر را بتوان در سنگاندازیهای افراد تندرو در داخل همه کشورهای مذاکرهکننده برشمرد که همه تلاشهایشان برای ایجاد موانعی برای عدم رسیدن به نتیجه و شکست مذاکرات است. با این حال، حجم موضوعاتی که مورد رایزنی و گفتوگو قرار میگیرد، مسائلی حساس و گسترده بود که این موجب میشود تا طرفین نتوانند در همان ضربالاجل تعیین شده به نتیجه مورد نظر دست یابند و تلاش میکنند با ادامه مذاکرات در قالب تمدید، راه را برای دستیابی به توافق مهیا سازند.
این موضوعات مورد اختلافی دو طرف چه مسائلی بودند؟
اکثر موضوعات مورد گفتوگو در مذاکرات حل شدهاند. شاید طرف مقابل سوالات و نگرانیهایی مانند اینکه آیا آژانس میتواند همه وظایفش را در راستیآزمایی برآورده سازد؟ مخالفتهای کشورمان با نظارتها و خواستههای آژانس و اجرای کامل پروتکل الحاقی را داشته باشد و از طرفی ایران نگران است که اگر همه تعهداتش را عمل کند، آیا طرف مقابل و به خصوص امریکاییها در تکلیفشان در رفع تحریمها عمل میکنند و قطعنامههای تحریمی لغو خواهند شد؟
برخی میگویند که عبور از ضربالاجل ٩ جولای توسط امریکا به این دلیل بوده است تا دولت این کشور فضای انتقادی را که نسبت به هیات مذاکرهکننده امریکایی میشد آرام کند. این مساله به نظر شما چه میزان به واقعیت نزدیک است؟
این مساله نیز میتواند از احتمالات باشد. در مدت اخیر مذاکرات هستهای جمهوریخواهان و تندروهای داخل امریکا فشارهای زیادی به دولت این کشور وارد کردهاند و بارها باراک اوباما و جان کری را متهم به باجدهی به کشورمان و تسلیم شدن به ایران کردهاند و شاید با این کار خواسته اند که خود را از اتهامات مبرا سازند ولی یادمان باشد که با این کار زمان بررسی توافق در کنگره امریکا از ٣٠ به ٦٠ روز افزایش یافت و تندروهای امریکایی در این مدت بیتردید از رای برای سوراخ کردن مذاکرات و ایجاد اخلال در آن کوتاهی نخواهند کرد.
البته اوباما نیز تهدید کرده است که رد شدن توافق در کنگره را وتو میکند. آیا تندروهای سنا میتوانند وتوی رییسجمهوری امریکا را بشکنند؟
به نظر نمیآید که آنها چنین توانایی را داشته باشند. اوباما به جمهوریخواهان امتیازات لازم برای قانع کردنشان داده و بعید است که آنها توانایی عقیم کردن وتوی اوباما را داشته باشند اما آنها سعی میکنند تا با استفاده از ابزارهای دیگر، دولت امریکا را قانع کنند تا از نظراتش عدول کند.
فرانسه در طول ٢١ ماه گذشته نقش پلیس بد را در مذاکرات داشته است اما برخلاف آن سه شرط اولیه فابیوس برای توافق، کمتر شاهد سنگاندازی آنها در راه مذاکرات و دستیابی به توافق بودیم. دلیل چه بود؟
به نظر میرسد مواضع فرانسه در گروه ١+٥ پذیرفته شده و سختگیری که آنها در مسائلی نظیر نظارتها و محدودیتها نشات گرفته از همین مساله باشد و برای همین است که فرانسه خیلی خود را جلو نمیاندازد.
عملکرد تیم مذاکرهکننده هستهای کشورمان چگونه بوده است؟
تیم مذاکرهکننده ایران بسیار خوب، دقیق و مبتنی بر اصول دیپلماسی و واقعیات نظام بینالملل عمل کرد. از طرفی سیاست خارجی دولت آقای روحانی مبتنی بر رفع تنش و تعامل سازنده با جهان توانسته موتور محرکه مذاکرات هستهای شود و موجب شده این مذاکرات در عالیترین سطح و شکل در جهان به ترتیبی پیش رود که قدرتهای جهانی در موضع برابر و احترامآمیز با ایران به مذاکره بپردازند و راه را برای یک توافق عادلانه و بادوام فراهم ساخته است.
به نظر شما مهمترین دستاورد مذاکرات هستهای ایران و گروه ١+٥ چیست؟
نخستین دستاورد مذاکرات، پیروزی دیپلماسی مبتنی بر تعامل و گفتوگو بر دیپلماسی تهاجمی و تنش است. متاسفانه در دولت قبل ما به جای گفتوگو و رایزنی، فقط نظراتمان را اعلام میکردیم و در واقع، به جای گفتوگوی دو طرفه، نظرات به شکل یکطرفه اعلام میشد. مذاکرات هستهای توانست سیاست خارجی غیرتنشآمیز را جا بیندازد و اثبات کند که سیاست تعامل سازنده میتواند گرهها را باز کند. دومین مساله رفع تحریمها است. متاسفانه در پی بیتدبیری سالهای گذشته، کشور ما چند قطعنامه سخت گرفت که هماینک با زحمات بسیار، مذاکرهکنندگان ما در پی گرهگشایی در این مساله و رفع تحریمها و لغو قطعنامههای قبلی شورای امنیت هستند که این میتواند آثار مثبتی در عرصه اقتصادی و اجتماعی کشور داشته باشد. از طرفی موجب میشود که یکی از بحرانهای بینالمللی حل شده و آرامش جای تنش را بگیرد.
فکر میکنید که مذاکرات و توافق هستهای به چه میزان توانسته شرایط را برای از بین بردن فضای ایرانهراسی فراهم سازد؟
بیتردید این مساله موثر است. ما چند قطعنامه ذیل فصل هفتم منشور سازمان ملل گرفته بودیم. هنگامی که همین شورای امنیت قطعنامه جدیدی مبنی بر به رسمیت شناختن توافق هستهای و لغو مصوبات قبلی خود داشته باشد، یعنی ایران دیگر تهدید نیست.