«پسرم! دختر عزیزم! نخستین دشمن تو دوست توست! یادت باشد حرف دلت را به کسی نزنی، به هیچ کس اعتماد نکن، هیچ کس قابل اعتماد نیست، با هیچ کس بحث نکن، راز دلت را به کسی نگو، امان از رفیق، از رفیق بپرهیز که خانه خرابت نکند!» با این آموزهها کم و بیش آشنا هستیم. گوش همه ما پر است از این نصیحتهای مادرانه و پدرانه که نباید به هیچ کس اعتماد کرد و هیچ کس دوست واقعی نیست. این نصایح بخشی از فرهنگ بیاعتمادی یا یکی از شاخصههای نقار فرهنگی است. فرهنگی که عادت به دیالوگ و گفتوگو ندارد. پیوسته پنهانکاری میکند و مسائل را روی هم میانبارد تا زمانی که دیگر کار از حرف گذشته و باید سر هم داد زد. دعوای بالا محله و پایین محله، شایستگان روستای ما و روستای شما، نقار فرهنگی میان مرکز استان و شهرستان دوم که معمولاً خود را به لحاظ تاریخی سرو گردنی بالاتر از مرکز میپندارد و... اما قاعدتاً این مشکلات برای کسی که خود را نخبه سیاسی میداند باید حل شده باشد. آیا ناپختگی در بیان عقاید سیاسی و تبدیل نقد به حرمتشکنی ادامه همان تربیتی نیست که میگوید ما اهالی بالا ده شایستهتر از پایین دهیها هستیم؟
به گزارش جماران، روزنامه ایران در گفتوگویی با دکتر سعید معیدفر جامعه شناس و سعید بهزادی فر روانشناس، ابعاد این مسئله را به بحث گذاشته است.
دکتر سعید معیدفر جامعه شناس و استاد دانشگاه میگوید: «ما در کشورمان انواع و اقسام گروههای قومی، فرهنگی و حتی طبقات اجتماعی و پایگاههای متعدد اجتماعی بسیار متنوع داریم. کما اینکه در کشورهای دیگر هم به همین منوال است، یعنی همه یکدست نیستند و میتوان آنها را از نظر ویژگیهای فردی، گروهی، قومی، فرهنگی و مذهبی از هم جدا کرد و هر کدامشان هم مشربی دارند و به عبارتی به باورها و اعتقادات خود پایبندند و برایشان محترم است. این ویژگی در همه جوامع هست.
اگر در جامعهای اصل تنوع پذیرفته شود و هر یک از گروهها حرمت و احترام لازم را داشته باشند و برای یکدیگر احترام قائل شوند همه دستجات و گروههای مختلف میتوانند با همدیگر همزیستی مسالمتآمیز داشته باشند و در عین حال به فعالیتهای خودشان هم بپردازند و مزاحم فعالیت یکدیگر نباشند.
چنین جامعهای یک جامعه پایدار است و پرهیز از خشونت در آن وجود دارد. اما وقتی در سیاستهای فرهنگی یا سیاستگذاریهای کلان یا در مدیریتهای خاص دیده شود برخی را بر برخی دیگر ترجیح میدهند و گروه یا قوم یا فرهنگی را بر قوم و فرهنگ دیگری غلبه میدهند که بتدریج زمینه نوعی منازعه میان این گروههای مختلف پدید میآید و منازعهها میتواند حالت خشن و پرخاشگرانهای به خود بگیرد.
گروههایی مثل داعش یا القاعده تا مرز کشتن همکیشان خودشان هم برآمدهاند و فوج فوج آدم میکشند که این شکل حاد قضیه است یعنی نهایت نفرت فرهنگی. اما در اشکال نازلتر میتوان به منازعاتی اشاره کرد که خشونت کمتری دارد اما با حرمتشکنی همراه است.»
دکتر معیدفر به سیاستگذاریهایی اشاره میکند که درنهایت نتیجهای جز برتری گروهی بر گروه دیگر نیست و غمبار آنکه بگوییم در برخی موارد برتری گروهی بر اکثریت است. بنابراین آن گروه که همواره از نظر منافع و امکانات بر دیگران برتری داشته اگر در مسئولیتهای رسمی و اجرایی نیز امکانی به دست آورد نظم موجود را به نفع خود برهم خواهد زد و اگر در کناره بنشیند، از آنجایی که منطق گفتوگو و ابراز نقد و نظر را نیاموخته به شیوه حرمتشکنی روی خواهد آورد.
دکتر معیدفر برای نمونه به مراسم تشییع پیکر شهدای غواص در میدان بهارستان و حرمت شکنی برخی جریانهای خاص اشاره میکند و میگوید: «انگار از دید برخی هدف اینگونه مراسم الزاماً تقویت هویت ملی نیست بلکه بیشتر جریانی سیاسی است که میخواهد از تشییع پیکر عزیزانی که جانشان را نه برای گروهی خاص بلکه برای کشور فدا کردهاند هم برای منافع سیاسی، جناحی، گروهی و گاه اقتصادی و منفعت طلبیهای شخصی استفاده ببرد.
چنین رویکردی باعث میشود نوعی صف بندی در جامعه به وجود بیاید و عدهای مراسمی را که میتواند بسیار هویت ساز باشد و موجب انسجام اجتماعی شود به دعوایی جناحی تبدیل کنند. در صورتیکه کسانیکه در جنگ بودند برای حفظ کیان کشورشان دفاع کردند اما سوءاستفاده از این آیینها و مراسم در جهت منافع گروهی و جناحی است، این روند باعث تشدید نزاع و تنفر میان گروههای اجتماعی میشود.»
هفته گذشته در جریان تشییع پیکر شهدای غواص جنگ تحمیلی، یکی از سخنرانان به رئیس جمهوری و رئیس مجلس شورای اسلامی توهین کرد که با واکنش مردم رو به رو شد.
دکتر سعید بهزادیفر روانشناس و استاد دانشگاه درباره ریشه اجتماعی و تربیتی این مسأله به «ایران» میگوید: «بیشتر آدمها به لحاظ روانی در وضعیت سوم ارتباطی زندگی میکنند. شخص در وضعیت سوم ارتباطی میگوید «من خوبم تو خوب نیستی.» در یک قاعده کلی آدمها معمولاً در چنین وضعیتی هستند یعنی نظر، عقیده، زبان، رفتار و آیین خودشان را خوب میبینند و آنچه را که متعلق به دیگری است بد. در حقیقت بازی روانی «هرچه مال من است بهتر از مال تو است» را انجام میدهند. این بازی شایعترین بازی روانی در دنیاست که الزاماً مربوط به فرهنگ ما نمیشود. اگرچه ممکن است در فرهنگهای گوناگون شدت و ضعف بیشتری داشته باشد اما اینکه واقعاً فکر کنیم فقط مربوط به ایرانیهاست
اینطور نیست.
آدمهایی که رشد کافی ندارند و به اصطلاح به مرحله چهارم وضعیت روانی نرسیدهاند یعنی «من خوبم تو خوبی و هر دو حق حیات و ابراز عقیده داریم» اغلب در همان وضعیت «من خوبم تو بدی» میمانند و درکی از خوبی دیگران ندارند.»
فاصله و دیواری که در شهرهای بزرگ بین طبقات مختلف به وجود میآید خود زاییده این فکر است که ما هر جا ایستادهایم احساس میکنیم مرکز دنیاست. این خاصیت روانی انسان است که ذاتاً دارد ولی در انسان رشد یافته باید در سن 8 تا 12 سالگی از بین برود. به این فرایند «خود میانبینی» میگویند، چیزی که انسان با خودش به دنیا میآورد و باید در 8 تا 12 سالگی از بین برود. در جوامع رشد نیافته این مسأله بسیار شایع است و انسان اینگونه جوامع هنوز در داستان «ماشین بابای من از ماشین بابای تو بهتر است» گیر کردهاند.
باید به انسانها یاد بدهیم که این ایده فقط مال تو است، مثلاً این رنگ پوست توست و با رنگ پوست بقیه فرق میکند اما نشانه برتری تو نیست.ما میگوییم «هنر نزد ایرانیان است و بس.» و منظور از ایرانیان هم همه ایرانیان نیست درواقع خودمان و مثلاً چند نفر دور وبرمان را میگوییم. این از لحاظ فرهنگی خطرناک است چرا که جوامع احساسی اینگونه رفتار میکنند. این موضوع وهم را به جای واقعیت در تعاملات اجتماعی مینشاند و همه روابط را مخدوش میکند.»
دکتر سعید بهزادیفر میگوید: «این به لحاظ آموزشی بسیار بد است که فکر کنیم ما خوبیم و بقیه بد هستند و خطرناکترین مرحله این میشود که «یا باید شبیه من باشی یا بمیری.» دقیقاً طرز فکر گروه های افراط گرا هم همین است. این نشان میدهد آگاهی و رشد لازم در سیستم آموزشی به افراد داده نمیشود. ما در خانواده هم همین را تقویت میکنیم. اگر فرزندمان بخواهد برای بازی به کوچه برود به او میگوییم تو با بقیه بچههای کوچه فرق میکنی. تو پسر فلانی هستی و پدرت با بقیه فرق دارد. طرف فکر میکند که تافته جدا بافته است وهم برش میدارد و زمانی که با واقعیت رو به رو شد و خود را در جایگاهی که خود میاندیشد ندید، خشونت به خرج میدهد و حرمت شکنی
میکند.»
از دیدگاه جامعهشناختی و روانشناسی اجتماعی آنهایی که نه جایگاه خود را میشناسند و نه حرمتی برای جایگاه دیگران و مردم قائلند، دچار آسیبهای تربیتی، اخلاقی و فرهنگی جدی هستند که جامعه برای احساس امنیت و آرامش خود باید برای تربیت آنها و بازگرداندنشان به زندگی عادی مبتنی بر واقعیات هزینه کند.