فرهنگ کار در ایران، بهویژه در دورهای که از آن به دوره مدرن یاد میشود، ویژگیهای خاص خود را دارد. در زمانی، کار جوهر مرد بود و وجدان کاری بر همه چیز ارجحیت داشت. این ضربالمثل همه جای کشور رواج داشت که وقتی به پشت مرد میزنید باید از آن خاک برخیزد اما حالا این مفاهیم به سخره گرفته میشود. حالا به جای آن ضربالمثل، ضربالمثل دیگری رایج شده که میگوید: کار مال تراکتور است!
به گزارش جماران به نقل از روزنامه شهروند، همین موضوع نشان میدهد که چه میزان فرهنگکار در ایران، رو به تغییر نهاده است. در فرهنگ عمومی اکنون اینطور مرسوم است که آن کس، زیرکتر است که با کار کمتر، پول بیشتری عاید خود کند. بیشتر جوانان اکنون دنبال تولید نیستند (هر چند آن هم امکاناتش مهیا نیست) بلکه باتوجه به اطلاعاتی که وجود دارد، بیشتر به این تمایل دارند که در سازمانی دولتی استخدام شوند و درآمد خود را بیمه کنند.
مشروح گفتوگوی روزنامه شهروند با افسر افشار نادری جامعهشناس که در پرونده ای با نام «جای خالی معنویت در فرهنگ کار ایرانی» منتشر شده از این قرار است:
از نظر شما فرهنگکار در ایران در چه وضعی قرار دارد؟
در ایران به دلیل وجود ثروت و البته میزان فراوان نفت، در مقایسه با کشورهای توسعهیافته دنیا، تقریبا همه مردم احساس میکنند با یکدیگر رقیب هستند. این در حالی است که در کشورهایی که از منابع زیرزمینی و ثروت چندانی برخوردار نیستند، تمام مردم برای آنکه وضع کشور به سوی تولید اقتصادی و به تبع آن تولید ثروت پیش برود، دست به دست هم میدهند و با هم همکاری و سرمایهاجتماعی را نیز تقویت میکنند. در ادامه همین سرمایهاجتماعی تبدیل به ثروت میشود. درنتیجه سوال اینجاست که در چنین کشورهایی چگونه فرهنگی در مقوله کار حاکم است و پاسخ هم فرهنگ همکاری است.
این رویکرد با آنچه در کشورهای دیگر خاصه کشورهای توسعهیافته برقرار است، چه تفاوتهایی دارد؟
در جوامعی که ثروت وجود دارد، افراد نیاز به این موضوع را احساس نمیکنند که با هم همکاری کنند و سرمایهاجتماعی را افزایش دهند. بنابراین در چنین جوامعی مسأله سر این نیست که چه کسی تولید ثروت کند. مسأله بر سر مصرف کردن ثروت ایجاد شده است. بنابراین فرهنگ همکاری در چنین کشورهایی که ایران هم جزو همان کشورهاست، وجود ندارد. همه با هم رقیب هستند. هرکس میخواهد خودش به تنهایی کار کند، کسی سر از کار او در نیاورد و البته تا آنجایی که میتواند کاری انجام دهد که به واسطه فعالیت در یک زمینه خاص، بار خودش را برای مدتها ببندد! رسیدن به چنین مرحلهای باعث میشود ما فقط و فقط مصرفکننده ثروت باشیم و نه تولید کننده.
نقش دولت در این میان چیست؟
طبیعی است در این وضع، چنین فرهنگی، از سوی دولت هم پشتیبانی میشود. به این صورت که دولت از تولیدکنندگان ثروت حمایت نمیکند. توسعه پایدار یعنی چه؟ یعنی این که ببینیم نسل بعد باتوجهبه داشتههای امروز و میزان تولید چطور باید به زندگی خود ادامه دهد؟ آیا دولتها در اینباره برنامهریزی ارایه دادهاند؟ خیر. در بسیاری از سازمانها و ادارات دولتی که کار در آنها از ساعت ٨ صبح آغاز میشود، بسیاری از کارمندان ساعت ٨ کارت ورود را میزنند و بعد از اداره خارج میشوند تا نان بربری و پنیر صبحانه بخرند. خلاصه صبحانه آنها تا ساعت ٩,٥ طول میکشد. اگر در این بازهزمانی اربابرجوع مراجعه کند، به او متذکر میشوند که درحال خوردن صبحانه هستند. از آن طرف هم ساعت ١١.٣٠ کار را تعطیل میکنند ساعت ٢ میآیند و هر اربابرجوعی که از آنها بخواهد کارش را انجام دهند را روانه خانه میکنند تا فردا صبح برای انجام کارش بیاید.
چه عاملی ما را به این وضع در فرهنگ کار دچار کرده است؟
خود کارمند هم میداند که نتیجه کارش به درد سازمانی که در آن مشغول به کار است، نمیخورد. بنابراین این مسأله مفروض است که آن فرد و دیگر همکارانش وارد مجموعههای دولتی شدهاند تا سر ماه حقوق بگیرند. در این بین کارکردن یا کار نکردن اهمیت چندانی ندارد. زیرا هیچ نوعی از ماموریتهای کاری در آن سازمان تعریف نشده است و از کارمند نمیخواهند ظرف یک تا دو هفته فلان میزان کار مشخص را انجام دهد. این درحالی است که اگر همان فرد وارد یک سازمان خصوصی شود، به او پروژه میدهند و میزان کاری که باید در بازههای زمانی مشخص انجام شود را معین میکنند.
الگوی خاصی وجود دارد که بتوان جلوی این میزان هدر رفت انرژی در کارکرد نیروی انسانی را بگیریم؟
از نظر من کار یا باید به صورت پروژهای تعریف شود یا بهصورت ماتریسی تعیین شود. امروز دیگر هرم سازمانی که یک نفر در رأس بنشیند و سایرین هم در پایین هرم هر کاری دلشان خواست انجام دهند، کارآیی ندارد. امروز سازمان باید کارمندانش را در سود به دست آمده سهیم کند و کارمند هم بداند اگر دارد امکانات زندگی خود را از طریق آن سازمان تامین میکند، در قبال کاری است که دارد برای آن سازمان انجام میدهد. امروز اما نه تامینی در کار است و نه کارآیی. یکی از سوالهای مهم این است که چرا یک کارمند باید حس کند سازمانی که در آن استخدام است، به کار او نیازی ندارد؟ و چرا اگر همان کار کند از زیر کار در میرود، نباید دستورالعملی در قالب مقررات از پیش تعیین شده وجود داشته باشد که بتوان با توسل به آن عدمکارآیی و فعالیت آن کارمند را مورد پیگیری قرار داد؟ همه این موارد نشان میدهد کار کردن و کار نکردن برای ما مهم نیست !
اگر کارمندی خوب کار کند، کسی به آن خاطر به او پاداش نمیدهد و اگر هم همان کارمند از زیر کار در برود و وظایفش را انجام ندهد، تنبیهی در کار نخواهد بود. بنابراین طبیعی است که کار کردن یا کار نکردن در این وضع تفاوتی نداشته باشد. در کشور ما شایستگی حرف اول را نمیزند. به همین دلیل است که ما در تضییع بیتالمال، رقیب هم میشویم. هرکس که بیشتر بتواند سر سازمان را گول بمالد آدم معتبرتری است و از شأن اجتماعی بالاتری هم برخوردار خواهد بود. به این ترتیب فرهنگکار در کشور ما تبدیل شده به فرهنگ سرکار گذاشتن و نه کارکردن.
اگر بخواهیم به نسخه قابل تایید فرهنگکار هم اشارهای داشته باشیم مواردی هستند که باید به آنها توجه کنیم. احساس مفید بودن فرد یکی از این موارد است، مدیریت منابعانسانی هم ازجمله مواردی است که در کشورهای توسعهیافته به شدت مورد توجه قرار میگیرد...
مدیریت منابعانسانی یک مدیریت مستقل است که متاسفانه در کشور ما از آن خبری نیست. انسان مهمترین منبع درآمد و سرمایهگذاری یک سازمان است. در کشور ما برای این انسان چه کاری انجام دادهاند؟ آیا سازمانها مدیریت خاصی دارند که براساس آن متوجه شوند نیروی انسانی دارد چه کاری انجام میدهد و میزان کارآیی هر یک از این نیروها چه میزان است و برمبنای عملکرد، کارآیی و کارنامه او حقوقی را تعیین کنند؟ ما چنین مدیریتی که در ذیل مدیریت منابعانسانی تعریف میشود، نداریم. درصورتیکه همه جای دنیا بهویژه در ژاپن، مهمترین مدیریتها، مدیریت منابعانسانی است. به هر روی من باید بدانم چه کسی در سازمان فرمانده و رئیس من است که قدر او را بدانم اما اینچنین نیست. متاسفانه اکنون وضع طوری است که اگر در سازمانی کوچکترین اعتراضی شود، اخراج میشوید و مفهوم این الگوی رفتاری این است که ما به شما نیاز نداریم. من کارمند، باید بدانم مهره کلیدی سازمان هستم تا بتوانم بهترین بخش از انرژی خود را در سازمان، صرف کنم. در مقابل شما انرژی مرا تأمین کنید. این، آن گردش بازخورد در سازمان است که ما نداریم.
آیا میتوانیم بگوییم چنین وضعی که پیشآمده، تحتتأثیر نظام فرهنگی جامعه است؟
دقیقا همینطور است. جامعه است که انسان را میسازد. اگر امروز مردم از زیر کار درمیروند، جامعه است که آنها را ساخته است. یک جوان در ابتدای کار خود وقتی وارد یک سازمان میشود، با عشق وارد میشود. اما وقتی سازمان کار او را نمیبیند یا کار خوب او را با کار بد دیگری، یکسان ارزیابی میکند، آرامآرام در این جریان آب سعی میکند شناگر ماهری شود اما نه به نفع سازمان بلکه به نفع خودش.
اما در شرکتهای خصوصی، اینطور نیست...
بله، اینطور نیست؛ برای اینکه در شرکتهای خصوصی، حتما به کارمند کلیدی احتیاج دارند و به او اهمیت میدهند. من وقتی به یک شرکت خصوصی وارد میشوم باید ماموریتهای او را رعایت کنم و الا آنها مرا اخراج میکنند. آنها از من کار میخواهند. برخلاف سازمانهای دولتی که کار نمیخواهند، شرکت خصوصی از شما کار میخواهد، کارنامه میخواهد و عملکرد میخواهد و در مقابل سعی میکند کارمندهای کلیدی خود را حفظ کند اما در سازمانهای دولتی این رویه را نداریم. آنها نه کارمندان کلیدی دارند و نه نظارتی بر کارکردن آنها.
اگر بخواهیم تغییر رویکرد دهیم و برنامههای کوتاه، میان یا بلندمدت داشته باشیم، چه باید کرد تا این رویکرد که بهنظر شما، رویکردی قالبی است، تغییر کند؟
بهنظر من تا زمانیکه در کشور ما قانون حرف اول را نزند، همین وضع است. قوانین اداری هم زیرمجموعه قوانین جاری است. هروقت قانون در کشور ما بزرگترین مرجع شد و فراتر از قانون چیز دیگری نبود، این وضع تغییر میکند. قانونمداری به سازمان سرایت میکند، به جامعه و به فرد هم سرایت میکند و من یاد میگیرم قانونمند باشم. فرد قانونمند از بچگی قانون را یاد میگیرد و این را به خانواده، جامعه و سایر حوزههای عمومی تسری میدهد؛ اما اگر تفاوتی از این جهت وجود نداشته باشد و من قانون را به تمسخر بگیرم و قانون برای من و شما تفاوتی نداشته باشد، مثلا من فلان قدر اختلاس کنم و دیگری را محاکمه کنند، این در ذهن من بهوجود میآیدکه چرا من چنین اقدامی انجام ندهم؟ اینطور جامعه مرا ساخته است. اگر بخواهیم برگردیم و روند را تغییر بدهیم، باید قانون را ملاک قرار دهیم و آن را بالاترین مرجع بدانیم. اگر هرکسی خلاف قانون رفتار کرد، بدون انعطاف محاکمه شود و هرکس هم رعایت کرد تشویق شود، آرامآرام قانونمندی نهادینه میشود.
آدمهایی که در این سیستم کار میکنند احتمالا در درون خود احساس مفید بودن، ندارند (شاید هم داشته باشند)...
در جامعهای که کار یک انگیزه نیست، مفید بودن یا احساس آن، اهمیتی ندارد. برای انسانها اهمیتی ندارد که من مفید هستم یا خیر. مهم این است که در پایان ماه فلان مبلغ بهعنوان حقوق به حسابم واریز میشود.
رضایت از خود در این میان چه میشود؟ آیا با آن پولی که به حسابش واریز میشود، رضایت از خود تأمین میشود؟ اهمیتی ندارد. گفتم در فرهنگی که کار انگیزه آدمها نیست، این موضوع، اهمیتی ندارد. مهم این است که منفعت من تأمین میشود یا خیر. یعنی کار تبدیل به ابزاری میشود که منافع مرا تأمین میکند. درحالیکه کار باید یک منفعت مشترک بین من و سازمان باشد. باید هم من از کارکردن در سازمان منفعت کسب کنم و هم سازمان از کارکردن من نفع کسب، کند. وقتی این اتفاق نیفتد، نه من اهمیت میدهم برای سازمان کار کنم، نه سازمان اهمیت میدهد همه نیازهایم تأمین میشود یا خیر! این اتفاق در جامعه ما افتاده است. درحالیکه اگر قرارداد من و سازمان برحسب قانون مشخص بود، نفع مشترک ما این بود که من درست کار کنم تا سازمان به منافعش برسد و من به نیازهایم.