یرفع الله والذین امنوا منکم والذین اتواالعلم درجات (سوره مجادله؛ آیه۱۱)و عن ابی عبدالله علیهالسلام: مات المؤمن الفقیه ثلم فی الاسلام ثلمه لایسدها شی. (الکافی، ج۱، ص۳۸)
گوهر پاک تو از مدحت ما مستغنی استر دست مشاطه چه با حسن خداداد کند؟ (حافظ)
برای معرفی و بررسی زندگی یک عارف هم باید دقیق بود، هم عمیق. دقت برای آنکه بتوانیم زوایای مخفی و لطایف زندگی آنها را بسنجیم و برای آن بتوانیم تحلیلی عمیق و حقیقی از فرازهای زندگیشان داشته باشیم. به قول سپهری: چشمها را باید شستر جور دیگر باید دید…
شاید این طور یاد گرفتهایم که هرچه حوادث عجیب و غریب در زندگی بزرگان مشاهده شود، نشانة عظمت بیشتری است، حال آنکه این نگاه درست نیست، بلکه بعضی انسانها در اوج بزرگی، زندگی ظاهریشان خیلی عادی و طبیعی است. در این میان مرحوم آیتالله محمدی گیلانی (رضوانالله تعالی علیه) چنان دندانه مهر سکوت بر لب داشت که جز نشانههای انگشتشمار از خود نشانی به بیان و بنان نیاورده و این رازی بود که از ایشان عارفی مکتوم ساخته بود و همینها بندگان محبوب خدا هستند که به فرموده امام صادق(ع): «طوبی لعبد نومه عرف الناس فصاحبهم ببدنه و لم یصاحبیهم فی اعمالهم بقلبه فعرفهم فی الظاهر ولم یعرفوه فی الباطن: خوشا بهحال بندة گمنامی که مردم را میشناسد؛ به تن همنشین آنهاست، حال آنکه به دل با کارهای آنان همراه نیست. آنها را در ظاهر میشناسد، حال آنکه دیگران باطن او را نمیشناسند.»(خصال شیخ صدوق، ج۱، ص۲۷، خصلت۹۳)
اکنون در این اثر دفتر زندگی عارف و فیلسوف بزرگ اسلامی را رقم میزنیم که مصداق بارز این آیه و حدیث مذکور است.
یک دهان خواهم به پهنای فلک
تا بگویم شرح آن رشک ملک
زیرا:
وصف نادیده عجب نیست که من نتوانم
عجب این است که من دیدهام و نتوانم
عارفی که تهذیب و سلوک از او انسان کاملی ساخته بود که کمالش در تمام زمینهها بروز و ظهور داشت. در فقه و اصول مهارتی ویژه، در تدریس اسفار ملاصدرا و شفای بوعلیسینا متکی به کتاب نبود، بلکه از خود مطالب بسیاری داشت و به لطایف و ظرایف عالی میپرداخت.
و آنگاه که به منبر میرفت تا برای عموم سخن گوید، با لحن و لهجة منحصر به فرد خود که به گفتارش ملاحت خاصی میبخشید؛ آنقدر ساده و صمیمی و بیپیرایه میکرد که هر شنوندهای را مجذوب خویش میساخت. در معاشرت و همنشینی اثرگذار بود و عشق و شوق و محبت خدا را که میرود تا در گرد و غبار روزمرگیها و عصیانها به فراموشی سپرده شود، دوباره در دلها زنده میکرد و دیگر بار خدا را در صحنه زندگیها پررنگ مینماند؛س اما با این همه میتوان گفت:
بیش از اینکه فیلسوفی متقی باشد، بیش از اینکه فقیهی فهیم باشد، بیش از اینکه عالمی کامل باشد، بیش از آنکه مدبری دلسوز باشد، بیش از آنکه مبارزی شجاع و سیاستمداری با شهامت باشد، بیش از آنکه متهجدی وارسته و دانایی متخلق به اخلاق الله باشد و بیش از آنکه عارفی کامل و مجتهدی مسلم باشد، عارفی مکتوم و درّی مکنون بود که رد پایی از خود برجای نمیگذاشت. «احوالاتش بر زمینیان مجهول و برای آسمانیان معروف بود». حافظ راز خود و عارف وقت خویش بود و پرداختن به ابعاد شخصیت معنوی جناب ایشان از عهده من گردآلوده فقر معنوی برنمیآید و هم در این مختصر نمیگنجد، و به قول حافظ:
گرچه آلوده فقرم، شرم باد از همتم
گر به آب چشمة خورشید دامن تر کنم
علی هذا:
چگونه سر ز خجالت برآورم بر دوست
که خدمتی به سزا برنیاید از دستم
هرچند که وارستگی و صفا و تواضع و در یک کلمه تخلق به اخلاق الهی معظمله، وی را نسبت به ادبار و اقبال این جهان و ستایش و نکوهش این و آن بیاعتنا بود. به قول مولوی: عالمی است پرمایه، آفتابی است در میان سایه، و لذا در این نگارینه آنچه در وصفش به قلم آوردم، آن را به حساب ستایشهای مبالغه آمیزی ـ چنان که شیوه ابنای روزگار است، علی الرسم از صاحبان زر و زور میکنند ـ نگذارید که آنچه مینویسم دربارة او نه تنها از این مقوله و نه مبالغهآمیز نیست که مشتی از خروار او و نمونهای از بسیار، هرچند که دو دهه و اندی ملازمت رکابشان بودهام و در مؤانست از فیض بیان و بنانشان توشهها دارم و در گرمای محبتشان زیستهام، و لکن خود را در جایگاهی نمیبینم که بتوانم چیزی بنگارم که درخور شأن آن بزرگمرد باشد و خود شرمندهام، گویی کلمات و عبارات از ذهن من میگریزند و به دشواری میتوانم آنچه در ضمیر خود دارم به مدد کلک، به سلک عبارت بکشم. آنچه اندر دل بود اظهار آن مشکل بود.
جائت النحلة برجل من جراد تو سلیمانی کن ای عالی نژاد
زادگاه و تولد
مرحوم آیتالله محمد محمدی دعویسرایی (مشهور به گیلانی) در سال ۱۳۰۷ش در روستای دعویسرا از توابع شهرستان رودسر استان گیلان چشم به جهان گشود. پدر ایشان آقا محمدجعفر نام داشت و در همان روستا میزیست. او سالها به شغل کشاورزی اشتغال داشت و از همین راه روزگار میگذرانید. پدر که دغدغه تربیت و تحصیل فرزند داشت، در سن ۶ سالگی، ایشان را به مکتبخانه سپرد تا در آنجا قرآن مجید و کتابهای معمول آن زمان را در ادبیات فارسی فرا گیرد. در سال ۱۳۱۵ با افتتاح اولین دبستان در منطقه، این کودک بااستعداد و جویای دانش را به مدرسه فرستادند تا در آنجا به تحصیل بپردازد. آیتالله گیلانی خود را در جایی یادآور میشوند که ۴ سال دوران تحصیل ابتدایی را در این دبستان به پایان رسانیدند.
با شعلهور شدن آتش جنگ جهانی دوم و تعطیل مدارس، ایشان نیز ناگزیر از ترک مدرسه و عزیمت به زادگاهشان میشوند. چنانکه چند سال را در خدمت پدر و در روستا به کشاورزی و فلاحت سپری میکنند؛ اما شوق آموختن و عطش دانشاندوزی همچنان در نهاد او شعله میکشید و گویی ماندن در روستا و پرداختن به کار کشاورزی نمیتوانست پاسخگوی این شوق پایانناپذیر باشد. از همین رو بار دیگر در سال ۱۳۲۳ راهی رودسر میشوند.
تحصیلات حوزوی و مبارزات سیاسی
در سال ۱۳۲۳ مرحوم حجتالاسلام آقای حاج سیدمحمد هادی روحانی حوزه علمیهای را در این شهر تأسیس کرده بودند و به تعلیم طلاب جوان میپرداختند. ایشان نیز راهی همان حوزة علمیه شد و در آن حوزة پر برکت شروع به آموختن جامعه المقدمات کردند. بعد از حدود دو سال که آوازة حوزة علمیه قم و زعامت مرجع بزرگواری چون حضرت آیتالله العظمی بروجردی به گوش جوان رسید، به قصد ادامه تحصیلات حوزوی و بهرهگیری از اساتید بزرگواری که آن روزها در قم به تدریس اشتغال داشتند، به همراه آیتالله حاج شیخ عباس محفوظی و شهید حجتالاسلام شیخ عبدالحسین رضایی در سال ۱۳۲۵ راهی قم شدند. ادامه مقدمات را نیز در حوزه علمیه قم ادامه دادند و دروس سطح را نیز به سرعت به پایان رسانیدند و به دروس فقه آیتالله العظمی بروجردی راه یافت و مدت ۱۲ سال نزد ایشان تلمّذ نمود. همزمان در دروس اصول فقه(لمعتین) امام خمینی نیز شرکت میجست. مقارن این هر دو، دروس شرح منظومة حکیم سبزواری و اسفار و شفا را نیز نزد مرحوم علامة طباطبایی میخواند و به زودی در زمرة شاگردان خاص و مبرّز مرحوم علامه قرار گرفت. ایشان مدت ۷ سال نزد علامة طباطبایی به تحصیل علوم معقول و منقول پرداخت.
در مدت اقامت در قم، ایشان همچنین علاوه بر تحصیل به تدریس نیز اشغال داشتند و سطوح معموله و اسفار را به طلاب تدریس میکردند و بنا به دعوت آیتالله شهید قدوسی در سال ۴۷ـ ۱۳۴۶ به تدریس فقه(لمعتین) در مدرسة حقّانی پرداخت. بسیاری از دانش آموختگان ایشان در آن مدرسه پس از انقلاب متصدی امور قضایی در دادگاههای انقلاب بوده و هستند. ایشان علاوه بر تدریس و تحصیل در این سالها با اکثر بزرگان و علمای حوزه علمیه قم، مانند حضرت آیتالله مصباح یزدی و حضرت آیتالله جوادی آملی، حضرت آیتالله مکارم شیرازی که همگی اکنون در زمرة بزرگترین فقها و مراجع محسوب میشوند. حشر نشر داشتند که بسیاری از این ارتباطات هم تا سالهای آخر عمرشان ادامه داشت.
فعالیتهای سیاسی و مبارزات ایشان نیز رویی دیگر از جامعیت شخصیت آیتالله گیلانی است. با آغاز مبارزات امام خمینی از حوزة علمیة قم علیه رژیم شاه، ایشان علاوه بر همة اشتغالات علمی و فکری و تحصیلی، از مبارزة بیامان با طاغوت نیز غافل نبود. اسناد فراوانی که از آن دوران سیاه برجای مانده است؛ گواه این مدّعاست. فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی ایشان در قالب شرکت جستن در بیانیهها و اعتراضات علما و طلاب به جوّ تاریک آن دوران در تاریخ این مرز و بوم ثبت و ضبط شده است. همکاری نزدیک با جامعة مدرسین حوزة علمیة قم و بزرگان و مبارزین آن دوران نیز از این جمله است که انتظار میرود مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات در سلسله مجموعه آثار، یاران امام(ره) به روایت اسناد ساواک منتشر نماید.
پیروزی انقلاب اسلامی و حضوری پربرکت
با پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی(ره) در سال ۱۳۵۷، گویی روحی تازه در کالبد حیات جامعة علمی و دینی آن زمان دمیده شد. آیتالله گیلانی نیز که خود از شاگردان و یاران وفادار امام خمینی بود، استوار و مصمم پای در راه نهاد و نقشی بزرگ و فراموش ناشدنی را در تاریخ انقلاب اسلامی و ایران اسلامی ایفا کرد. کمتر کسی است که نام و آوازة بلند این عالم ربّانی را در سالهای اولیة پیروزی انقلاب اسلامی نشنیده باشد و یا خاطرهای از آن دوران ایشان در ذهن نداشته باشد. گویی نام آیتالله گیلانی در تار و پود هستی انقلاب و جمهوری اسلامی دمیده شده است. عالمی که دین و سیاست را به خوبی درهم آمیخت و توانست نامی نیک از حضور مردان دین در عرصة سیاست به یادگار گذارد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در هنگامة خطیر برقراری حکومت اسلامی، گویی نیازی مبرم به حضور اندیشمندان و علمای بزرگ اسلام احساس میشد. نهال نوپای انقلاب اسلامی نیاز به مساعدت و یاری کسانی داشت که عمری در حوزههای علمیه و جامعة اسلامی به تحقیق و مطالعه و مبارزه گذرانده بودند. به خصوص شاگردان خاص و برجستة امام خمینی که ذخیرة ایشان برای چنین روزهایی بودند. حضرت آیتالله گیلانی نیز که به خوبی این نیاز را حس میکردند پای در راه نو نهادند و راست قامت و استوار به یاری امام و مردم شتافتند.
از همان آغازین روزهای پیروزی حضور ایشان همه جا در کنار امام امّت دیده میشد و بیهیچ چشمداشتی هرچه در توان داشتند برای انقلاب اسلامی و حکومت نوپای جمهوری اسلامی که از آرزوهای دیرینة ایشان و همة دوستداران اسلام و تشیّع بود هزینه میکردند. در سالهایی که بازماندگان و سرسپردگان رژیم پهلوی در زندانهای انقلاب به سر میبردند و در انتظار محاکمه بودند تا حقوق تضییع شدة ملّت را به آنها بازگردانند، امام خمینی مسئولیت حاکم شرع و ریاست دادگاههای انقلاب را به آیتالله گیلانی واگذار کردند. این خود نشانهای بود از اعتماد کامل امام به ایشان و نیز کفایت و دانایی و فقاهت مسلم حضرت آیتالله گیلانی. همچنین آغازی مبارک بود برای فعالیت کسی که در سالهای بعد نقشی بزرگ را در تاریخ این مرز و بوم ایفا کرد؛ چه بسیارند افرادی که در آن تحولات حرکت انقلابی مردم چه بسا به ناحق گرفتار عقدهگشاییهای بعضی افراد فرصتطلب شده بودند و اگر عنایت و محبتهای عادلانه این فقیه حاکم نبود، الان جامعة علمی ما از فیض و برکات وجودشان محروم میشد. از این جرگهاند امثال دکتر شجاعالدین شیخالاسلام زاده، دکتر احمد مهدوی دامغانی، دکتر ناصر تکمیل همایون، دکتر برومند و دکتر جلالی نائینی که در هر مناسبتی از مراحل بزرگوارانة معظمله یادی کنند و زندگیشان را مدیون روحیة عدالت محوری آن جناب میدانند.
و چه وقیحاند کسانی که با تهمت و افترا، اتهاماتی به ایشان نسبت میدهند. در حالی که هستند بسیاری که تنها دست محبتی که در آن غرقاب طوفان سهمگین تنها دست که به نجاتشان دراز شد دست جوانمردانه این فقیه فرزانه حضرت آیتالله محمدی گیلانی بود که نگارنده در کتاب خاطرات در دست انتشار هم از زبان معظّمله و هم مستنداً برای قضاوت فردای تاریخ عرضه داشتهام.
تکذیب یک شایعه مشهور
یکی از آن شایعات که کذب محض است، صدور حکم فرزندان وی توسط خودش میباشد که در کتاب خاطرات معظمله در دست انتشار است. چنین میخوانیم: «… در برخی از مصاحبهها، شایعاتی مطرح میشود که اینجانب حکم اعدام فرزندانم را دادهام! در حالی که چنین شایعاتی اشتباه و بیجاست؛ فرزندانم افرادی متدین و مؤمن بودند و من از عباداتشان لذت میبردم. فرزند ارشدم محمد جعفر که دانشجوی دکتری جامعهشناسی دانشگاه تهران بود و امیدها به او داشتم، در ۱۳ مرداد ماه سال ۱۳۵۸ در حادثه تصادف رانندگی با صبغه شهادت جان سپرد و بدین مناسبت مرحوم حاج سید احمد آقا خمینی و مرحوم اشراقی (رحمهالله علیهم) از طرف حضرت امام (قدسسره) به دیدارم آمدند و محل خاکسپاری شان را در قبرستان شیخان قم مشخص کردند و دو فرزند دیگرم محمدکاظم و محمدمهدی به دام گروهک منحرف سیاسی (منافقین) گرفتار شدند و فریب خوردند و در سال ۱۳۶۰ طی درگیریهای مسلحانه کشته شدند و پای هیچ کدام آنها به دادگاه و محاکمه کشیده نشد تا حکمی در مورد آنها توسط من و یا دیگران صادر شده باشد…»
و همچنین شاگرد و یار همیشه در کنار امور قضایی معظمله، حضرت حجتالاسلام والمسلمین حاج شیخ حسینعلی نیّری، قاضی محاکم انقلاب در دهة ۶۰ و ریاست محترم دادگاه عالی قضات فعلی که بیش از همگان با آن حضرت و با ارادت خالصانه از عوایل تصدی امور قضایی وی بوده و از خلوت و جلوت او اطلاع دقیق دارد، در مورخة شنبه ۸ مهرماه ۱۳۹۱ در روزنامة جمهوری اسلامی، تحت عنوان «هشدار معاون رئیس دیوان عالی کشور دربارة تحریف حقایق و حوادث تاریخی» رسماً چنین واقعهای را که توسط بعضی رسانهها و افراد مغرض منتشر میشد تکذیب کرده است.
نمونهای از برخورد رأفتآمیز
در اینجا به نمونهای از برخورد رأفتآمیز معظمله در ایام تصدی دادگاه انقلاب با عوامل رژیم سابق اشاره میشود.آنچه به قلم همسر یکی از متهمان محکوم به اعدام و بعداً حبس ابد نگارش یافته میآورم. (خانم آذر آریانپور همسر دکتر سید شجاعالدین شیخالاسلامزاده (وزیر بهداشت رژیم پهلوی) خواهر دکتر آریانپور کاشانی، خالة شاعر معروف سهراب سپهری، در کتاب «پشت دیوارهای بلند»، از کاخ تا زندان مینویسد: نشر آتیه، چاپ دوم، ۱۳۸۰، فصل هفدهم، ص۲۲۱ به بعد).
در هیچ پرده نیست، نباشد نوای تو
عالم پر است از تو و خالی است جای تو
(صائب)
«در حوالی ظهر از دفتر آیتالله محمدی گیلانی، حاکم شرع دادگاه انقلاب، تلفن بیسابقهای دریافت کردم که مرا به تعجب دچار کرد، منشیاش به من اطلاع داد که باید برای امر مهمی عصر همان روز در قم به حضور آیتالله برسم. با توجه به این مسأله که مسافت تهران تا قم بیش از ۱۴۰ کیلومتر بود، باید هرچه زودتر حرکت میکردم تا به موقع برسم… من به احترام بازدید از یک شهر مقدس چادر نماز سیاهی عاریه کرده بودم که سراپایم را میپوشاند. هر قدر بیشتر به دعوت ناگهانی حاکم شرع فکر میکردم، مضطربتر میشدم. منظورش از ملاقات با من چه بود؟ حالا حاکم شرع از جان من چه میخواست؟ نکند که حبس ابد شجاعالدین را به اعدام تغییر داده باشد؟ از تصور این امر برخود لرزیدم و زیر لب دعایی خواندم. جادة شلوغ تهران به قم راندیم تا بالاخره گلدستههای طلای حرم حضرت معصومه از دور در افق نمایان شد که به شهر قم رسیده بودیم.
خانه آیتالله گیلانی عمارت کهنهای در یک کوچه قدیمی بود (آبشار). راننده در اتومبیل منتظر ماند و من با دلهره چکش در را به ضربه درآوردم. اندکی بعد صدای قدمهایی شنیده شد و زن جوانی سر پوشیده خود را از لای در بیرون آورد و پرسید: «با کی کار دارید؟» خودم را معرفی کردم و گفتم که از طرف آیتالله گیلانی احضار شدم. زن از جلوی در کنار رفت تا وارد بشوم. به تبعیّت از وی کفشم را درآوردم و به اتاق نشیمن سادهای داخل شدم. یکدفعه با منظرة غیر منتظرهای روبرو گشتم. چند زن سیاهپوش یک نفر را که روی قالی از حالرفته بود، محاصره کرده بودند و باد میزدند. نمیدانستم چه بکنم. زن جوان آهسته به من گفت: «بفرمایید!»
سلام بلندی کردم و گوشهای روی قالی نشستم. کسی به من توجه نکرد. زن جوان به زن میانسالی که تازه به هوش آمده بود، نزدیک شد و در حالی که قاشقی شربت به دهانش میریخت، گفت: «مادر، این خانم شیخالاسلام زاده است. شوهرش را ماه پیش محاکمه کردند و حبس ابد گرفت. به دعوت آقاجانم به اینجا آمده.»
زن بیمار نیمخیز شد و نگاه غریبی به من انداخت که نتوانستم تحمل بکنم و سرم را پایین انداختم. دختر جوان پیش من برگشت و با صدای غمزدهای گفت: «آقا داداشم چند روز قبل در تصادف اتومبیل شهید شد.۱ ما الان از سر خاکش برگشتیم.» گفتم: «خیلی متأسفم. اگر قبلاً میدانستم امروز مزاحم نمیشدم.» آهی کشید و گفت: «آقا جانم هنوز سر خاک است و دیرتر میآید.»
مادرش، آن زن داغدیدة مسکین، نگاه غریب دیگری حوالة من کرد و گریهکنان گفت: «نوشدارو پس از مرگ سهراب رسید! وقتی که پسرم، جگرگوشهام چانه انداخت، تازه برایش دکتر آوردند!» بعد از گفتن این حرف، داغش تازه شد و به جان خودش افتاد و به سر و رویش چنگ زد. اطرافیان جلویش را گرفتند و زبان به اندرز گشودند.
ـ «با این کارها که پسرت زنده نمیشود. شاید قسمتاش این بود که ناکام از دنیا برود. با قسمت که نمیشود جنگید!»
مادر داغدیده فریاد زد: «نه، قسمت پسرم نبود که ناکام بمیرد. چشمش زدند! نفریناش کردند!»
من از ناراحتی زیر چادر سیاه کز کردم… مستخدم خانه چای آورد. یکی هم نصیب من گردید. اندکی بعد از سرسرا سرفة مردانهای شنیده شد. زنها با عجله چادرهایشان را روی سرشان کشیدند. دو مرد معمم «یاالله» گویان وارد اتاق شدند. زنها به اتاق مجاور رفتند. دختر گیلانی بچه را به مستخدم داد و بلند شد و به مردی که چهره و موی کم رنگ و چشمهای آبی داشت و عمامة سفید بر سر نهاده بود، گفت: «آقاجان، خانم شیخالاسلامزاده از ساعت چهار بعدازظهر منتظرتان هستند.»
آیتالله گیلانی با صدایی ملایم و شمرده مرا مورد خطاب قرار داد: «همشیره، به منزل ما خوش آمدید. ببخشید که قدری تأخیر کردم. برای مراسم هفت پسر ارشدم که غفلتاً وفات یافته، مراسمی در قبرستان داشتیم و معطل شدم. عذر میخواهم.»
حاکم شرع، مردی که شوهرم را به حبس ابد محکوم کرده بود، با آنچه تصور میکردم، تفاوت داشت. خشن و عداوتطلب و سنگدل به نظر نمیرسید و بر اعصاب خود تسلط داشت. از مرگ پسر ارشدش چنان به آرامی یاد میکرد که مرا به حیرت میانداخت. او ادامه داد: «پس از وقوع حادثة اتومبیل، همسر شما را از اوین به بالین فرزندم آوردیم؛ ولی متأسفانه کار از کار گذشته بود.»
ناگهان یاد اشارة شجاع در ملاقات آخرمان افتادم که میگفت او را از اوین به بالین مرد جوان محتضری برده بودند. در حالی که از نگاه میزبانم حذر میکردم و به تصویر حضرت علی(ع) که تنها زینت دیوار اتاق بود، نظر میانداختم، با تأثر گفتم: «آقا، به شما تسلیت میگویم. داغ فرزند تسلی ناپذیر است.» حاکم شرع با سر خود حرف مرا تصدیق کرد و گفت: «مع هذا چون حیات و ممات ما تابع مشیت الهی است، جای اعتراض باقی نمیگذارد.»
دامادش که چندان از خودش جوانتر نبود و قیافه سیهچردهای داشت، دستی به ریش خود کشید و اظهار داشت: «عمر بشر دست خداست، ولی نفرین آدم بدخواه را هم نباید دست کم گرفت!» حاکم شرع در تأیید سخن دامادش افزود: «آخرین حکمی که قبل از شروع ماه مقدس رمضان صادر کردم، مربوط به دکتر شیخالاسلام زاده بود. خانوادهام معتقد است که محتملاً نفرین او دامنگیر ما شده و از جانب ما طلب بخشش واجب است!»
حالا فهمیدم که منظور از احضار من به قم چه بوده است. نفس بلندی کشیدم تا خشم سرکشم فروکش بکند و بتوانم عاقلانه از خودمان دفاع بکنم: «آقایان، شما شوهرم را آن طور که سزاوار است، نمیشناسید. او بدخواه و کینهتوز نیست و به دشمنانش هم نفرین نمیکند. من هم اهل نفرین نیستم و فقط بعد از حکم بیدادگرانة شوهرم، نسبت به کائنات بدبین شدم و کفر گفتم!»
داماد گیلانی زبان به اعتراض گشود: «همشیره، شما نباید کفر بگویید. دکتر شیخالاسلامزاده مقصر بود. او شغل شریف طبابت را ول کرد تا به طاغوت خدمت بکند. کفر شما معصیت کبیره است. استفغرالله بگویید!» حاکم شرع میانجی شد: «از حق نباید گذشت. دکتر شیخالاسلامزاده واقعاً طبیب حاذقی است و از این طریق مصدر خدمات مؤثری بوده، در بهداری اوین هم شبانهروز با صمیمیت طبابت میکند. فعالیت او نه تنها شامل افراد زندانی میشود، بلکه شامل برادران پاسدار هم هست. به همت او وضع درمانگاه خیلی پیشرفت کرده و سبب رضایت خاطر ما شده است.» سپس به طرف من برگشت و ادامه داد: «همشیره، همسر شما انسان شریفی است. قدرش را بدانید!»
شگفتا! درست پنج هفته بعد از آنکه حاکم شرع شوهرم را به عنوان «مفسد فی الارض» به حبس ابد محکوم کرده بود، از او مثل یک قهرمان ستایش میکرد! مستخدم دوباره چای آورد و چراغ اتاق را روشن کرد و رفت. من از پنجره به آسمان کبود شامگاهی نگاه کردم و حدس زدم که هواپیمای حامل بابک باید به پاریس رسیده باشد. کسی نمیتوانست به او آزار برساند.
ناگهان میل شدیدی در من بیدار شد که دربارة شوهرم با این مجریان قانون صحبت بکنم و باطن نیک او را به آنها بشناسانم. چادرم را به دورم کشیدم و با شور بیسابقهای به بازگو کردن قصه زندگیمان مشغول شدم. از آشنایی و ازدواجم با شجاع، از آرمانهای اجتماعیمان، از سالهای اقامت و تحصیل در آمریکا و از بازگشتمان به ایران و تلاش برای معاش سخن گفتم. سپس صحبت را از طبابت خصوصی شوهرم به تأسیس سازمان توانبخشی کشاندم، و به عواملی که به شرکت او در کابینههای هویدا و آموزگار و سرانجام حبس او منجر شد، اشاره کردم. صادقانه از حس جاهطلبی شجاع که آغشته از اشتیاق شدید او به خدمت خلق بود، تعریف کردم. از کارشکنیهای دربار و سازمان امنیت شمهای شرح دادم.
چنان صمیمانه سخن میگفتم که گویی با دوستان قدیمی به صحبت نشستهام. آیتالله و دامادش با علاقه به من گوش میدادند. زمان و مکان را فراموش کرده بودم و هرچه دل تنگم آرزو داشت، بیپروا به زبان میآوردم. خودم را زنی در محضر دو مرد نامحرم نمیدیدم، دادخواهی در محضر حاکمان شرع بودم. نمیدانم چند ساعت بدون وقفه درد دل کردم. دهانم خشک شده بود و گلویم میسوخت. جرعهای آب نوشیدم و کلامم را این طور خاتمه دادم: «زندگی ما با زندگی شما تفاوت داشت: ما در فرنگستان تحصیل کردیم؛ به طبقاً بالا تعلق داشتیم و برخلاف شما اهل تعبّد نبودیم. علیرغم این تفاوتهای ظاهری، ما هم مثل شما افراد شریفی بودیم که به حفظ قانون و رعایت اخلاق اهمیت میدادیم. ما سزاوار ظلم و بدنامی و تاراج نبودیم.»
خاموش شدم و چادرم را که از سرم افتاده بود، مرتب کردم. آیتالله گیلانی سرفهای کرد. دامادش به بازی با تسبیح مشغول شد. در همین موقع مستخدم با سفرة شام وارد شد. حاکم شرع رو به من کرد: «همشیره، یک لقمه شام با ما مصرف بکنید!» هیچ کدام از ما سه نفر اشتهایی به غذا نداشت. پس از صرف اندکی شام، میزبان، یعنی آیتالله گیلانی، دستهای خود را به یکدیگر مالید و با تأنی شروع به سخن کرد: «همشیره، انقلاب ما یک انقلاب اسلامی و ملاک قضاوت ما قرآن کریم است. هر حکمی که دادهایم، بر مبنای شریعت اسلام بوده است. در دوران محمدرضا دین و قرآن را زیرپا گذاشتند و ظلم را از حد گذراندند. مال و جان و ناموس مردم پشیزی ارزش نداشت. تصدیق میکنید؟»
جواب دادم: «از سلطنت که ذاتاً متعدّی است، انتظار مردمداری نمیرود؛ ولی حساب انقلاب جداست. انقلاب ما برای ایجاد برابری و برادری صورت گرفت نه برای اجحاف. بر فرض که شوهرم گناهکار است، من و پسرم مرتکب چه گناهی شده بودیم که از خانه خودمان بیرونمان کردند؟ کار تهدید کمیته به جایی رسید که مجبور شدم فرزندم را از ایران دور بکنم تا در امان باشد. از برکت انقلاب برای من نه خانه مانده است نه خانواده!»
خطی بر چهره آرام مرد افتاد، پرسید: «همشیره، حالا کجا اقامت دارید؟»
ـ «سربار اقوامم شدهام!»
مرد معمم آه کوتاهی کشید و دوباره پرسید: «خانة مسکونی شما متعلق به شوهرتان بود؟» جواب دادم: «زمینش را پدرم به من داده بود. ساختمان آن را قریب ده سال قبل با درآمد طبابت شوهرم بنا کردیم.»
حاکم شرع دستی به عمامة خود کشید و گفت: «من به عنوان یک مسلمان متعهد نمیتوانم شاهد بیخانمانی شما باشم. همشیره، نامهای به امام خمینی مرقوم دارید تا فردا که به حضورشان میروم، از طرف شما بدهم و تقاضای مساعدت بکنم. فهرستی هم از اثاث منزلتان که مصادره شد، برای شخص خود من بفرستید تا در مورد استرداد آنها هم اقدام بکنیم. فعلاً تا روشن شدن وضعتان، همین جا در بالاخانه مهمان عزیز ما باشید.»
باورم نمیشد که مقامی که دستور مصادرة اموال ما را صادر کرده بود، حالا خانه خود را به من تقدیم میکرد. مؤدبانه دعوت میزبان را رد کردم: «متشکرم؛ ولی اگر امشب به تهران برنگردم، مادرم از نگرانی دیوانه میشود.» حاکم شرع قلم و کاغذی به من داد و با کمک او نامه کوتاهی خطاب به آیتالله خمینی نوشتم و استدعای استرداد خانهمان را کردم. بعد از جا بلند شدم تا مرخص بشوم. حاکم شرع با علاقهمندی پرسید: «همشیره، این وقت شب چطور به تهران بر میگردید؟»
یکدفعه یاد راننده بیچاره افتادم که در خیابان منتظرم بود. با عجله جواب دادم: «دوستی در اتومبیل انتظارم را میکشد. به علاوه خداوند خودش مرا حفظ میکند!»
حاکم شرع برای نخستین بار تبسم کرد: «همشیره، پس از فوت فرزندم، قصد داشتم با رخصت امام خمینی در نجف در جوار حضرت امیرالمؤمنین متحصن بشوم؛ ولی حالا به شما قول میدهم که در همین مقام بمانم تا شوهر شما را آزاد بکنم. هنوز محاکمه ایشان در اذهان مردم تازه است و تجدید محاکمه و یا عفو مصلحت آمیز نیست.» از او تشکر کردم و به سرعت خارج شدم. راننده پشت رل خوابش برده بود. بیدارش کردم و عازم تهران شدیم. من تا ابد محبت بیشائبه این دوست را فراموش نمیکنم.
سه روز بعد، حاکم شرع به قول خود وفا کرد و شخصاً به من تلفن زد: «همشیره، امام خمینی درخواست شما را لبیک گفتند! انشاءالله منزل مبارک است. از کمیتهای برای تحویل آن با شما تماس میگیرند. خدا نگهدارتان باشد!»
حدس میزدم که آن شب حاکم شرع با وجدان آسودهتری به بستر میرفت.
***
این بود نمونهای از محبتهای آن دوران که در حق یک متهم روا داشته است و شما از زبان و قلم همسرشان خواندهاید. این اشارت کافی است برای کسانی که دیگر به یاوهگوییهای این و آن اعتنایی نکنند.
آیتالله گیلانی از معدود کسانی بودند که در این سمت تنها به پرداختن به مسائل علمی اکتفا نکردند و در ساحت نقد و نظر نیز آثار فراوانی از خود بر جای گذاشتند. انبوه مقالات و سخنرانیهای برجای مانده از آن سالها که در قالب کتب و نشریات و مجموعه مقالات ایشان منتشر شده ،گویای این امر است.
مجموعه «حقوق کیفری در اسلام» که به صورت کتابی مستقل به چاپ رسیده، حاصل تراوشات فکری و قلمیایشان در همان سالهاست. اهمیت این امر آنگاه آشکار میشود که در نظر بگیریم مسئولیتهای سنگین و امر مهم و خطیر قضاوت در آن سالها تا چه میزان از وقت و توان این بزرگمرد را به خود مشغول میداشت و ایشان در ضمن این همه مشغله و کار مداوم به این امور نظری میپرداختند.
مطبوعات و رادیو و تلویزیون آن زمان، در سالهای بین ۱۳۵۸ ـ ۱۳۵۹ و همچنین پس از آن مشحون از درفشانی و نظریهپردازیهای عالمانه ایشان در قامت یک فقیه تمام عیار و مسلط به مبانی فقهی اسلامی و مسائل قضا و قضاوت است.
نگاهی به مشی و رویة آیتالله گیلانی در آن سالها واقعیتهای عمدهای از منش بزرگوارانه ایشان را بر ما آشکار میسازد. یکی از مهمترین ویژگیهای ایشان که از تجربههای عمیق و تسلط بر مبانی فقهی و علمی ایشان ناشی میشود، مشی میانه و معتدل ایشان است که در آن سالهای اولیه انقلاب که اکثر جریانات و گروهها به دام تندروی و کندروی افتاده بود، از اهمیت فراوانی برخوردار است.
ایشان در حکمی که در مطبوعات آن زمان مندرج است، فرمودند که هیچ کس حق صدور حکم شلاق را ندارد مگر حاکم شرع٫ در آن سالها گویا این چنین شده بود که عدهای خودسرانه اقدام به اجرای حدود در گوشه و کنار خیابان میکردند که با این موضعگیری بهجا و بهموقع ایشان، جلوی بسیاری از اعمال خلاف قانون و شرع این افراد گرفته شد.
رعایت اخلاق و ادب در بحثها و مناظرهها و تسلط فراوان در این زمینه نیز از دیگر سجایای اخلاقی این مرد بزرگ است. در نامهها و مباحثاتی که یادگار روزهای اولیه انقلاب است، این منش و روش به خوبی از ایشان آشکار است؛ چنان که حتی در برخورد با مخالفان و منتقدان کاملاً این حدود را رعایت میکردند. این خود سبب گرایش نسل جوان و علاقهمند به مباحث به سوی ایشان میشد.
از دیگر ویژگیهای ایشان تسلط کامل به نظرات فقهی فریقین است که در مقالات و نوشتههای ایشان منعکس است چنان که در بحث از مسائل و موضوعات قضایی عموماً آرای مختلف فقهای شیعه و سنی را مطرح و به جرح و تعدیل آن مبادرت میورزیدند.
در زمینة شبهات و سؤالهای مطرح شده نیز ایشان بسیار دقیق و موشکافانه به پاسخگویی و استدلال پرداختهاند، پاسخهایی که امروزه نیز بسیار کارآمد و مورد استفادة اهل علم و نظر میباشد.
در همان سالها و به دنبال موفقیتها و کفایت ایشان در مسئولیتهای محوله، امام خمینی ایشان را به سمتهایی نیز منصوب داشتند. در سال ۱۳۵۹ دیگر بزرگان از سوی حضرت امام به عنوان کاندیدای شورای عالی قضات معرفی شدند. در سال ۱۳۶۱ نیز به عنوان مسئول رسیدگی به مشکلات شرعی شهرداریها از سوی امام خمینی منصوب شدند که در این سمت نیز منشأ خیر فراوان بودند.
از دیگر ویژگیهای بارز آیتالله گیلانی، اهتمام زایدالوصف ایشان به مسائل و مشکلات جوانان بود که به خصوص در آن سالها همواره مطرح بود. سخنرانیها و صحبتهای ایشان با جوانان در سمینارها و دانشگاههای مختلف، خود گویای این دغدغة همیشگی این مرد بزرگ است. گویی ایشان به فراست اهمیت این امر را درک کرده بودند که برآوردن نیازهای فکری و عقیدتی این نسل آیندهساز از مهمترین و بزرگترین اولویتهاست. به همین دلیل بار دیگر رهبر کبیر انقلاب ایشان را شایستة انجام امری دیگر دیدند و به سمت مسئول نظارت بر خط فکری و عقیدتی دانشگاهها منصوب فرمودند.
شاید به دلیل همین جامعیت شخصیتی بود که بار دیگر از سوی حضرت امام به عنوان عضو و دبیر شورای نگهبان منصوب شدند تا در این عرصه نیز چنان گذشته با اندوختههای عظیم علمی و تجربههای فراوان اجرایی به ایفای نقش بپردازند. ایشان در این مسئولیت نیز چون دیگر مسئولیتها سالهایی از عمر شریف و پربرکت خود را به سر بردند تا نمونهای باشند برای همة کسانی که پا در این راه مینهند که چگونه میتوان زیر بار این همه مسئولیت و خدمت کمر خم نکرد و استوار و پابرجا ادای وظیفه کرد.
در سالهای پایانی عمر پربرکت امام راحل نیز ایشان به همراه حضرات آیات: خامنهای، موسوی اردبیلی، مشکینی و هاشمی رفسنجانی و دیگر بزرگان به سمت عضو هیأت بررسی متمم قانون اساسی منصوب شدند.
به دنبال ضایعة عظیم و جبرانناپذیر درگذشت رهبر کبیر انقلاب حضرت امام خمینی(ره) و انتخاب آیتالله خامنهای به عنوان رهبر انقلاب از سوی مجلس خبرگان رهبری، ایشان که خود نمایندة خبرگان رهبری و همچنین دبیر شورای نگهبان بودند، همچون یاری وفادار در کنار ایشان به همراهی و یاری مقام معظم رهبری شتافتند. ایشان از نخستین کسانی بودند که به دیدار رهبر مشرّف شدند و اعلام کردند که: «حضرت آیتالله خامنهای تمام صفات و خصوصیات لازم را برای رهبری دارا هستند» و تا آخر این حمایت و اطاعت را ادامه دادند.
در سال ۱۳۶۸ حضرت آیتالله گیلانی طی حکمی از جانب مقام معظم رهبری به عنوان نمایندة ایشان در دانشگاهها منصوب شدند. این انتصاب شایسته نشان از اعتماد و نزدیکی ایشان به رهبری داشت. همچنان که آیتالله گیلانی امین و معتمد امام خمینی بودند، مورد اعتماد و مشاورة مقام معظم رهبری نیز قرار داشتند. چند سال بعد نیز به عنوان رئیس دیوان عالی کشور در قوة قضائیه در سالهای متمادی به ایفای مسئولیت پرداختند. قاطعیت و تدبیر ایشان در این مسئولیت مثالزدنی است؛ چنان که نمونههایی از آن را در برخورد قاطعانه و توأم با تدبیر ایشان در برابر پرورندههایی نظیر مفاسد اقتصادی و اختلاسهای آن سالها میبینیم.
خوب به خاطر دارم که در ماجرای سخنرانی یکی از اساتید دانشگاه که سخنانی را در باب تقلید در همدان ایراد کرده بودند و قاضی دادگاه حکم اعدام را برایشان درخواست کرده بود، هنگامی که رأی برای ابرام به دیوان آمد، با اینکه حجم وسیعی از اعتراضها به سخنان او از جانب گروهها و حتی شخصیتهای سیاسی ـ مذهبی صورت گرفته بود و همگی خواهان تأیید این حکم به سبب دشنام به پیامبر(ص) بودند، آن استاد برای ایشان نامهای نوشت و با تأکید بر اشتهار ایشان به بیطرفی و درگیریهای جناحی، اینگونه درخواست نمود: «با توجه به اینکه حضرت عالی یکی از یاران قدیمی امام خمینی(ره) هستید و با عدم موضعگیریهای سیاسی و عدم ورود به درگیریهای جناحی نشان دادهایدکه شخصیت بیطرف مستقل را در منصبی که تصدی نمودهاید، همچنان حفظ کردهاید، مخاطب قرار داده و از شما تقاضا دارم که نه از بابت دفاع از یک شخص (این جانب)، بلکه به منظور حفظ مقام و منزلت قضاوت و روحانیت که در گرو اجرای عدالت و انصاف است، با امعان نظر در نوشتة حاضر و متن سخنرانی خود در همدان (که به پیوست تقدیم میدارم) هر گونه اقدام مقتضی را که شایسته و مناسب میبینید، مبذول دارید.»
ایشان پس از مطلع شدن از این نامه، دستور فرمودند تا سریعاً اصل فیلم را تهیه و به سمع و نظر ایشان برسانم. پس از مشاهدة فیلم، شدیداً برافروخته شدند و از دفتر خواستند که آقایان قضات شعبه دیوان عالی را که به این پرونده رسیدگی میکردند، احضار نمایند تا شخصاً در زمینه مبنای حقوقی و فقهی قضیه با آنها صحبت کنند. ایشان در عین اینکه نحوه بیان سخنران متهم را دور از ادب میدانستند، اما برخورد شدید و صدور آن حکم را نیز خلاف موازین اسلامی برمیشمردند، به همین خاطر علیرغم تمام جوسازیها مقابل آن ایستادند و مانع از تأیید یک حکم خلاف موازین شرع و ناعادلانه شدند.
نفوذناپذیری و استحکام در مواضع و آرا، از ویژگیهای دیگری است که میتوان در مورد شخص ایشان به آنها اشاره نمود. در مقابل دشمنان اسلام و این مرز و بوم و بهویژه زمانی که به این مهم میرسیدند که امکان هدایت وجود ندارد، ملاحظه نمیفرمودند و به شدت با آنها برخورد میکردند. مقابله با افراد فاسد و همچنین گروهکهای تروریستی که دستشان به خون ملت آلوده بود، از جمله این موارد بود. به همین علت هم هست که با حجم وسیع دروغها از سوی دشمنان این ملت در مورد این مرد بزرگ مواجه هستیم و از این رو بغض و کینة آنها از گیلانی و بهشتی و قدوسی و در رأس آنها امام خمینی(ره) تمامی نخواهد داشت. آنها جان و آبروی خود را با خدا معامله کردند تا ایران و اسلامی که با گوشت و پوست و استخوان به آن اعتقاد داشته و وفادار بودند، از هر گزندی مصون بماند.
در سالهای بعد نیز همین مشی مدبّرانه و معتدل ایشان باعث شد تا مورد اعتماد تمامی جریانها و گروههای بعد نیز قرار گیرند. چنان که قول و فعل ایشان بارها در موارد اختلاف و مشکلات میان جریانها و سلیقههای گوناگون سیاسی مورد مراجعه و عمل قرار گرفت.
نمونة این امر در جریان انتخابات حساس و مهم خبرگان رهبری در سال ۱۳۸۵ مشاهده میشود که نام آیتالله گیلانی در همة فهرستهای انتخاباتی جریانها و گروههای فعال در انتخابات به چشم میخورد و عاقبت ایشان با کسب آرای فراوان مردم تهران به عنوان نمایندة خبرگان رهبری در چندین دوره انتخاب شدند.
همچنین بعد از کنارهگیری ایشان از مسئولیت ریاست دیوان عالی کشور بار دیگر به عنوان مشاور عالی رئیس قوه قضائیه در سال ۱۳۸۵ منصوب شدند.
همة این فعالیتهای گسترده و متنوع اجرایی در کنار پرداختن به امر تدریس، کاری بس دشوار و بزرگ است. ایشان در همة این سالها از این امر نیز غافل نبودند و دروس خارج فقه و اصولشان از پربارترین و عمیقترین دروس حوزوی در همة این سالها بوده است.
آثار علمی
چنان که بیان شد، شاید مهمترین و بزرگترین دغدغة حضرت آیتالله گیلانی در همة سالهای عمر پربرکتشان پرداختن به مسائل علمی و فقهی بود. از همین رو ایشان همواره به ارائه مقالات، سخنرانیها و نوشتن کتابهای فراوان اشتغال داشتند. آثار چاپ شدة ایشان در ذیل برای مراجعه و مطالعة علاقهمندان و مشتاقان معرفی میشود. با این توضیح که هنوز مقدار زیادی از آثار گرانبهای ایشان که به صورت مقاله و سخنرانی موجود است، به زیور طبع آراسته نشده است. متأسفانه ابعاد علمی و معنوی شخصیت کمنظیر این عالم فرزانه، آنگونه که شایسته است هنوز به جامعه معرّفی نشده است و او را تنها به عنوان یک شخصیت سیاسی و قضایی میشناسند و بس٫ سزاوار است پژوهشگران و محققان به تبیین و تحلیل آثار علمی او بپردازند و بعد فقهی و فلسفی و کلامی شخصیت او را بشناسانند. امید است همة افکار و اندیشههای این مرد بزرگ چونان چراغ راهی فراروی رهپویان و مشتاقان حق و حقیقت قرار گیرد.
۱ـ شرح مناجات شعبانیه؛ ۲ـ شرح زیارت امینالله؛ ۳ـ شرح زیارت وارث؛ ۴ـ سروش قلم (مجموعه مقالات)؛ ۵ـ در سایة حکمت (شرح کلمات قصار امیرالمؤمنین(ع) در نهجالبلاغه)؛ ۶ـ حقوق کیفری در اسلام؛ ۷ـ قضا و قضاوت در اسلام؛ ۸ـ قصص المنافقین فیالقرآن؛ ۹ـ درسهای اخلاق اسلامی؛ ۱۰ـ قرآن و سنن الهی در اجتماع بشر؛ ۱۱ـ العقائد الإسلامیّه فیالکتاب والسنّه؛ ۱۲ـ المعاد فیالکتاب والسنّه؛ ۱۳ـ الوجیزات المهمّه؛ ۱۴ـ تکملة الشوارق؛ ۱۵ـ ترجمة شفا؛ ۱۶ـ شرح دعای افتتاح.
ارتحال
سرانجام آن فقیه وارسته پس از سالها تحمل بیماری توانفرسای دامنهدار و با صبر نستوهانه، شکر خالصانه و ذکر متعبدانه و طی ۸۶ سال زندگی پربار در ۱۷ تیرماه ۱۳۹۳ (۱۰ رمضانالمبارک ۱۴۳۵) دیده از جهان هستی فرو بست و به لقاءالله پیوست. پیکر پاک آن عزیز ابتدا در تهران از مدرسه عالی شهید مطهری با حضور بزرگان دین و سیاست و مردم قدرشناس تشییع و پس از اقامة نماز توسط یادگار حضرت امام راحل(ره) جناب حجتالاسلام والمسلمین حاج سیدحسن خمینی، به شهر مقدس قم انتقال داده شد و پس از تشییع مجدد در صحن حضرت معصومه(س) دیگر بار توسط مرجع عالیقدر حضرت آیتالله العظمی سبحانی (مد ظله العالی) اقامة نماز گردید و سپس در حرم آن حضرت در قرب جوار استاد و مرادش علامه طباطبایی(ره) به خاک سپرده شد. رضوان الهی مکان آن جهانیاش باد.
پینوشت:
۱ـ مرحوم محمّدجعفر پسر بزرگ آیتالله گیلانی دانشجوی رشتة جامعهشناسی دانشگاه تهران در یک سفر مأموریتی به شمال در ۱۳ مرداد ماه ۱۳۵۸ در حادثة رانندگی با صبغة شهادت جان سپرد و در قبرستان شیخان قم به خاک سپرده شد و به همین مناسبت مرحوم حاج سیداحمدآقا و مرحوم اشراقی (رحمهالله علیهم) از طرف حضرت امام(ره) جهت تسلّی خاطر معظّمله به دیدارشان رفتند. (ج، پ)
منبع: اطلاعات