بهسازیهای آموزشی و رویکردها و شیوههای آن، نزد کسانی که دگرگونیهای آموزشی را در سطح جهان دنبال میکنند چیز چندان ناشنیده و شگفتی نیست. در سراسر جهان- بهویژه در کشورهای پیشرفته- رسانههای همگانی و آموزشی، کمابیش همه روزه خبرهای مربوط به بهسازیهای آموزشی را بازتاب میدهند. روشن است که در جهان همبسته کنونی، نمیتوان انتظار داشت که سامانههای آموزشی کشورهای متفاوت، از هم تاثیر نپذیرند و همانند جزیرههایی دورافتاده و بیپیوند با یکدیگر بهسر برند. یک نمونه از کشورهای پیشرفته در جهان آموزش که در بهسازیهای آموزشی خود از کشورهای دیگر جهان اثرپذیرفته، فنلاند است.
پسی سالبرگ (2011) در کتاب «درسهای فنلاندی، جهان از دگرگونی آموزشی فنلاند چه میتواند بیاموزد؟» در پیوند با همین اثرپذیری فنلاند از ایدههای برتر جهانی مینویسد: «کاری که دیوید برلینر در روانشناسی آموزشی، لیندا دارلینگهاموند در تربیت معلم و اندی هارگ ریویز و میشل فولان در دگرگونیهای آموزشی انجام دادند به دقت وارسی شدند و از دهه 70 به بعد، در آموزش و پرورش فنلاند به اجرا درآمدند». لازم به ذکر است که این افرادی که سالبرگ از آنان نام میبرد هیچکدام فنلاندی نیستند و پژوهشهایشان هم در فنلاند انجام نپذیرفته است. اما سالبرگ به نکته بسیار مهم دیگری هم اشاره میکند: «گرچه گفتمان سیاست آموزشی در فنلاند، بهعنوان یکی از پیامدهای مدیریت تازه بخش دولتی و دیگر سیاستهای نئولیبرالی، در طول دهه 90 بهطور چشمگیری دگرگون گشت اما فنلاند از بهسازیهای آموزشی بازار- بنیاد مصون ماند. در عوض، توسعه بخش آموزشی بر بنیاد ارزشهایی انجام گرفت که ریشه در عدالت و توزیع عادلانه منابع دارند نه در رقابت و گزینش. درخور درنگ اینکه اتحادیههای صنفی آموزش و پرورش فنلاند(OAJ) که بیش از 95 درصد آموزگاران فنلاند را نمایندگی میکنند،
پیوسته، دربرابر برگزیدن مدلهای مدیریتی تجاری در بخش آموزش و پرورش، ایستادگی کرده است... شیوه فنلاندی دگرگونی آموزشی، باید برای کسانی انگیزه بخش باشد که پی بردهاند که راه رقابت، گزینش، پاسخگویی آزمون- بنیاد و شیوه پرداخت حقوق بر بنیاد عملکرد، راهی به بنبست است». شیوه پرداخت حقوق بر بنیاد عملکرد(performance-based pay) و یا حقوق امتیازی (merit pay) که سالبرگ در پایان بند بالا به آن اشاره میکند و به نقد آن میپردازد بدین معناست که به آموزگاران با توجه به امتیازهایی که دارند و به دست میآورند حقوق پرداخت شود. این شیوه پرداخت حقوق، یکی از عنصرهای کلیدی مجموعهای از شیوههاست که بر بنیاد ایجاد رقابت میان آموزگاران به «بهسازی» آموزش و پرورش دست میزنند. اما نکته مهم این است که این شیوههای بازار- بنیاد، برابر گواه و شواهد بسیار، کمابیش همواره وارونه عمل میکنند و نتیجه خلاف انتظار میدهند و به زبان دیگر «خلافزا» هستند. یکی از واپسین کتابهای آموزشی مهمی که در آمریکا و در سال 2014 منتشر شده کتاب «پنجاه افسانه و دروغی که مدرسههای دولتی آمریکا را تهدید میکنند» نام دارد. عنوان افسانه دهم کتاب این است: «حقوق
امتیازی آموزگار، عملکرد دانشآموز را بهبود میبخشد». الفی کهن، یکی دیگر از نویسندگان سرشناس آمریکایی، در یکی از کتابهای خواندنی و ارزنده خود که در ایران با عنوان «نه تنبیه و نه تشویق» به فارسی برگردانده شده به نقد جدی این روش پرداخت حقوق پرداخته است که خوانندگان گرامی یادداشت، میتوانند استدلالهای کهن را در خود کتاب دنبال کنند. با این همه، هماکنون نزدیک به دو سال است که آموزش و پرورش، بهدنبال طرحی است بهنام رتبهبندی معلمان که درونمایه و بنیاد آن با آنچه در بالا آمد، همپوشانیهای زیادی دارد. در رتبهبندی معلمان، قرار است بر بنیاد امتیازهایی که آموزگاران به دست میآورند. حقوقهای گوناگون دریافت نمایند. فرادستان آموزش و پرورش هم، بارها و بارها، ادعا کردهاند که این طرح به رقابت میان فرهنگیان دامن میزند و بنابراین به بهبود آموزش میانجامد. اما مساله این است که نه پژوهشهای جهانی چنین ادعاهایی را اثبات مینمایند و نه این طرح در شرایط کنونی و دستمزدهای سخت زیر خط فرهنگیان، میتواند به ایجاد انگیزه آنان کمکی نماید. پرداخت حقوق و دستمزد بسنده یک زندگی شرافتمندانه، یکی از حقوق حقه آموزگاران است و نمیتوان
و نباید از پرداخت رقابتی حقوق، بهعنوان دستمایهای برای ایجاد رقابت میان آنان بهره گرفت. رتبهبندی معلمان، همچنین به مدرکگرایی و انجام کارهای صوری- برای نمونه نوشتن مقالههای کلیشهای، اینترنتی و غیراصیل- دامن میزند. با توجه به اینها و البته بسی نکتههای دیگر، ارزیابی این نگارنده این است که رتبهبندی معلمان، طرح کارآ و استواری نیست و نمیتواند دستاورد مثبتی بهبار آورد و به بهبود و بهسازی آموزش و پرورش ایران کمکی کند.
منبع:روزنامه آرمان