ستارخان در کوره زمانه پخته و آبدیده شده بود. به نظر من ستارخان همه چیز را در غیرت و مردانگی و عدالت و قانونمداری میدید و فکر میکرد اطرافیان او یا افرادی که در سایه مشروطیت به مقام و منصبی رسیدند نیز در همین فکر بودند، در حالیکه اغلب آنها مشروطه را فقط برای دستیابی به اهدافشان میخواستند نه برای خدمت به مردم و اجرای عدالت و قانونمداری.
ستارخان نباید به همه حرفهای دولتمردان اعتماد میکرد. نمونه بارزش هم نقشهای بود که در پارک اتابک برایش کشیدند. از طرفی با فرستادن فتنهگران به داخل پارک در رابطه با تحویل سلاحها موجب دوتیرگی و دودلی بین مجاهدان شده و از سویی با قطع سیم تلفن مانع تماس ستارخان با نظمیه و حل مساله شدند. همینها منجر به ریختن خون مجاهدان، زخمی شدن ستارخان و ایجاد آن فاجعه شد.
سبا حیدرخانی / آن بخش از تاریخ که یادآوریاش حس افتخار میآفریند، همواره دوست داشتنیتر و زندهتر از قسمتهای دیگرش است و شخصیتهایش به مثابه قهرمانان اسطورهای، سرفرازانه در داخل داستانهای شفاهی جان میگیرند و به امروز میرسند. اما زنده نگاه داشتن نام و مرام افرادی که روزگاری برای سرزمین مادری جان دادهاند و افتخار خریدهاند تنها بر دوش قصهها و مردم عادی نیست. نظام آموزشی، هنرمندان و محققان در حفظ اصالت تاریخ و معرفی صحیح آن بیش از مردم معمولی وظیفه دارند. ستارخان، سردارملی ایران هم به عنوان یکی از این افتخارآفرینان، قهرمان قرنهای پیش نیست؛ یک قهرمان معاصر است که نامش با مشروطه گره خورده. آنقدر معاصر که نوادگانش در زادگاه جد بزرگشان، تبریز، نام «سردارملی» را همراه خود به مدرسه، دانشگاه، اداره و محل کار میبرند. متن زیر حاصل گفتوگو با «سامی سردار ملی» نتیجه ستارخان است:
راجع به خانواده ستارخان برایمان بگویید؛ فرزندان، نوهها و نتیجههای سردارملی ایران.
مرحوم ستارخان یک پسر به نام یدالله و دو دختر به نامهای سلطان و معصومه داشت. یدالله فرزند بزرگ او، شش ساله بود که همراه ستارخان به تهران رفت و در ١٠ سالگی، بعد از وفات ستارخان به تبریز بازگشت. یدالله خان شش پسر و یک دختر داشت که من فرزند ارشد ستار، سومین پسرش هستم. یدالله خان در (٢٠ فروردین) سال ١٣٥٧ مرحوم شدند.
سلطان خانم فرزند دوم ستارخان هم سه، چهار ساله بود که ستارخان به تهران رفت و بعد از آن همدیگر را ندیدند. سلطان خانم فرزندی نداشت. معصومه خانم هم هنوز به دنیا نیامده بود که ستارخان در اسفند سال ١٢٨٨ به اجبار به تهران رفت و این پدر و فرزند هیچگاه همدیگر را ندیدند. معصومه خانم دو پسر و پنج دختر داشت که سلاله آنها قریب به اتفاق خارج از ایران زندگی میکنند.
ناآگاهی نسبت به تاریخ کشور بهخصوص بین جوانها همهگیر شده. اعضای جوانتر خانواده سردارملی چقدر راجع به مشروطه و ستارخان میدانند؟
اول باید دید این ناآگاهی همهگیر از کجا ناشی میشود. اگر دقت داشته باشیم میبینیم در کتب درسی فرزندانمان در مورد معرفی شخصیتی مثل ستارخان به چند سطر مختصر بسنده شده، آن هم با مطالبی که متاسفانه صحیح نیستند. برای مثال در کتاب تاریخ سوم دبیرستان آورده شده ستارخان و باقرخان به دعوت تلگرافی آخوند ملا محمد خراسانی در روز هشتم ربیعالاول ١٢٨٨ قمری به تهران آمدند؛ در حالیکه میدانیم اولا ستارخان و باقرخان در سال ١٣٢٨ قمری به تهران رفتند نه ١٢٨٨ قمری. همچنین علاوه بر دعوت آخوند ملا محمد خراسانی، فشارهای زیادی از سوی والی آذربایجان، دولت روس و دولت مرکزی مبنی بر رفتن آنها وارد شده بود به طوریکه آنها اجازه نیافتند حتی نوروز سال ١٢٨٩ شمسی را در کنار خانوادههایشان باشند و دو روز مانده به تحویل سال نو به سوی تهران عازم شدند.
از سوی دیگر در این کتاب زمان زخمی شدن ستارخان در پارک اتابک را ٤٠ سال زودتر نوشته و تاریخ وفاتش را هم ٢٨ ذیالحجه سال ١٢٩٢ قمری همزمان با اوایل جنگ جهانی اول ذکر کردهاند. در صورتیکه جنگ جهانی اول در سال ١٣٣٢ قمری شروع شده بود. با حساب این سالهای ذکر شده در کتاب، ستارخان دهها سال پیش از آنکه مظفرالدینشاه فرمان مشروطه را امضا کند مرحوم شده بود! جای تعجب بسیار است که این کتاب درسی توسط اساتیدی چون دکتر علیاکبر ولایتی و دکتر جلیل عرفانمنش بازنگری شده است. پس میبینیم که بخشی از ناآگاهی مردم و به ویژه جوانان در این مورد به نحوه آموزش رسمیمان برمیگردد. از طرف دیگر نبود سایر منابع اطلاعاتدهنده مانند فیلم، سریال و حتی بازیهای کامپیوتری در مورد ستارخان بر ناآگاهی عمومی نسبت به این قضیه افزوده است. خب، اعضای جوانتر خانواده ستارخان هم از این قاعده مستثنا نیستند؛ آنها هم در همین جامعه با همین آموزشهای عمومی زندگی میکنند.
شاید با توجه به موقعیت خانوادگیشان تنها کمی بیشتر از مردم عادی در این مورد مطالعه داشته باشند.
خانواده سردارملی با خانواده باقرخان سالارملی ارتباط دوستانه و رفت و آمدهایی دوستانه یا خانوادگی داشته یا دارد؟
گویا کسی از خانواده مرحوم باقرخان در تبریز زندگی نمیکند و هیچ اطلاعی از آنها ندارم. فقط حدود ١٠ الی ١٢ سال پیش بود که نوه دختری ایشان را که در مراسم بزرگداشت سالروز صدور فرمان مشروطیت در تبریز حضور داشتند دیدم و بعد از آن هیچگاه در هیچ مراسمی ایشان را ملاقات نکردم.
شما به عنوان کسی که نام سردارملی را بر خود داشته و حضور قابل توجهی در مسائل مربوط به ستارخان دارد مهمترین اقدامات و اخلاقیات ایشان را چه میدانید؟
شرایط اجتماعی آن دوران و اعتقادات ستارخان را ما فقط از روی چند کتاب خوانده و شنیدهایم و چیزهایی را میتوانیم تجسم کنیم و خب این شاید با آنچه واقعا وجود داشت متفاوت باشد. سادهتر بگویم، تا انسان در محیط و دورانی حضور نداشته باشد درک کامل وقایع برایش امکانپذیر نخواهد بود. همانطور که تا با کسی مدتها معاشرت و همسفری نکنید نمیتوانید به خصوصیات اخلاقی و اعتقادی او پی ببرید. در مورد ستارخان هم حقیقتا نمیتوان گفت در عمق دل و ذهنش چه بوده و چه میخواسته اما نکتهای که درباره او قابل ذکر است و شواهد هم نشانش میدهد این است که او در کوره زمانه پخته و آبدیده شده بود.
به نظر من ستارخان همه چیز را در غیرت و مردانگی و عدالت و قانونمداری میدید و فکر میکرد اطرافیان او یا افرادی که در سایه مشروطیت به مقام و منصبی رسیدند نیز در همین فکر بودند، در حالیکه اغلب آنها مشروطه را فقط برای دستیابی به اهدافشان میخواستند نه برای خدمت به مردم و اجرای عدالت و قانونمداری. ستارخان نباید به همه حرفهای دولتمردان اعتماد میکرد. نمونه بارزش هم نقشهای بود که در پارک اتابک برایش کشیدند. از طرفی با فرستادن فتنهگران به داخل پارک در رابطه با تحویل سلاحها موجب دوتیرگی و دودلی بین مجاهدان شده و از سویی با قطع سیم تلفن مانع تماس ستارخان با نظمیه و حل مساله شدند. همینها منجر به ریختن خون مجاهدان، زخمی شدن ستارخان و ایجاد آن فاجعه شد.
به عقیده شما شهر تبریز چقدر در شکلگیری شخصیت ستارخانی که میشناسیم نقش داشته است؟
همانطور که میدانیم تبریز ولیعهد نشین قاجار بود و ستارخان در دوره نوجوانی و جوانی شاهد ولیعهدی محمدعلی میرزا و مظفرالدین شاه در تبریز بوده و زورگوییها و ناعدالتیهای ولیعهد و اطرافیانش را از نزدیک دیده؛ خب اینها با توجه به زمینه فکری ستارخان، در رفتار، طرز فکر و کنشهای او بسیار موثر بوده است.
به عنوان عضوی از این خانواده نامدار، مهمترین میراث ستارخان را چه میدانید.
مهمترین میراث ستارخان نام نیکی است که از او بر جای مانده. خصوصیات اخلاقیای همچون غیرت، مردانگی، شجاعت و عشق به آب و خاک وطن که در ستارخان زبانزد بود باعث شده همواره نام نیکی از او باقی مانده و تا ابد نیز بماند.
وسایل شخصیای از ستارخان بوده که توسط خانواده ایشان به موزهها اهدا شده باشد؟
وقتی ستارخان تهران بود، روسها در تبریز با توجه به دل پری که از سردار ملی داشتند، برادرش غفار و دو برادر زادهاش را همانند مرحوم ثقهالاسلام و چند نفر دیگر بهدار آویختند. قسمتی از خانهاش را نیز با دینامیت خراب کرده و امکان غارتش توسط بوقلمونصفتان را فراهم کردند. در تهران هم در فاجعه پارک اتابک لوحهای نقرهای زرینکوبی که به ستارخان و باقرخان اهدا شده بود به همراه سایر وسایل آنها غارت شد؛ تنها یک تپانچه ده تیر از او باقی مانده بود که آنهم توسط پدر بزرگ مرحومم یدالله خان به موزه مشروطه تبریز اهدا شده است.
یکی از پر بحثترین موضوعات مربوط به ستارخان طی این چند سال بحث انتقال مزار ایشان به تبریز بوده است؛ راجع به تلاشها و درخواستهای این خانواده برای دریافت اجازه انتقال مزار ایشان به زادگاهشان بگویید. اینکه این پروسه چه مراحلی را طی کرده و آیا هنوز هم از سوی دوستداران و خانوادهشان پیگیری میشود؟
همه ما در زندگی برایمان پیش آمده یا نظارهگر این بودهایم که فرد یا جامعه به چیزی علاقه و نیاز داشته باشد ولی روزمرگی و مشکلات موجود باعث غفلت از آن شده و اصلا به یادشان هم نیفتد اما با یک تلنگر و تکان کوچک به خود آمده تا اهمیت مساله برایشان آشکار شود و دنبال آن کار بروند. در مورد انتقال قبر ستارخان هم من احساس کردم شاید نیاز به چنین تلنگری باشد. بیاعتنایی به مزار ایشان و به نوعی غریب ماندنش در شهر ری و نیز وصیتشان مبنی بر دفن شدن در تبریز، موجب شد خواستار انتقال قبر ستارخان به صورت شرعی به تبریز شوم. اما مسلما تنها با خواست من این کار عملی نمیشود و حتما نیازمند زمینههای اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و مطالبه مردمی است. اگر این زمینهها مهیا نباشد و این کار انجام شود نتیجه عکس داده و شاید موجب آزردگی روح ستارخان نیز بشود. من با جدیت موضوع انتقال مزار ستارخان را شروع و سپس پیگیری کردم ولی بعد احساس کردم انگار تنها من این کار را میخواهم، چون هیچ حمایت و عکسالعملی از سوی مردم و ارگانهای مربوط ندیدم و اکنون دیگر پیگیر این جابهجایی نیستم.
در صدمین سالگرد درگذشت سردار بزرگ مشروطه خبری از برپایی مراسمی درخور نبود، آیا خانواده ستارخان تصمیمی در این رابطه داشتند؟
کلمه ستارخان مترادف است با کلماتی چون غیرت، مردانگی، آزادیخواهی و وطنپرستی؛ و ارج نهادن به ستارخان یعنی تکرار و بها دادن به این صفات. در این مورد بجاست اشارهای داشته باشم به فرمایشات حضرت امام خمینی(ره) که در سال ٥٨ فرموده بودند: «آذربایجانی همیشه طرفدار اسلام بوده و در هر قضیهای که پیش آمده پیشقدم بوده است. آذربایجانی در صدر مشروطه ستارخان و باقرخانش زحمات زیادی کشیدند. . .» حال با توجه به فرمایشات حضرت امام(ره) آیا این زحمات نیاز به قدردانی ندارد؟ حتما که جواب مثبت است. من هم از یک سال پیش شروع به رایزنی در این مورد کردم و سپس با مسوولان استانی هم ملاقات کرده و اهمیت موضوع را خاطرنشان شدم. با توجه به اینکه شهرت ستارخان تنها منطقهای نبوده و فرا استانی و حتی فرا ملی است، خواستار چاپ تمبر رسمی برای این مناسبت و مراسم بزرگداشتی به صورت همایش بینالمللی شدم. اما دریغ که حتی برای برپایی همایشی منطقهای نیز اقدامی نشد و هربار پیگیر امر شدم جز وعده چیزی عایدم نشد. آنان به جرات نخواستند بگویند که نمیخواهند مراسمی برای ستارخان برگزار کنند. شاید در دویستمین سالگرد وفات آن مرحوم، مراسمی در خور ستارخان برایش برگزار شود!
منبع: روزنامه اعتماد