جنبشها چه به صورت داوطلبانه و چه برنامهریزی شده همواره به قصد تاثیرگذاری شکل گرفته و میگیرند. جنبش اجتماعی بهطور عام هرگونه کوشش جمعی برای تامین منافع و اهداف مشترک از طریق عمل جمعی و خارج از حوزه نهادهای رسمی را دربرمیگیرد. جنبش دانشجویی نیز به عنوان زیرمجموعهای برای کنش اجتماعی، عمل جمعی دانشجویان را شامل میشود که افراد از طریق آن در پی اصلاح، تغییر و تاثیرگذاری بر وضعیت موجود جامعه در جزییترین سطح یا سطوح کلان آن هستند. توجه به کنشگری و مسوولیتپذیری اجتماعی عاقلانه دانشجویان بحث مهمی است که امروزه در پی کاهش نقش و نفوذ دانشجویان در جامعه مطرح شده است. محمدامین قانعی راد، جامعهشناس و عضو هیات علمی مرکز تحقیقات سیاست کشور و هادی خانیکی، استاد ارتباطات و رییس انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، مهمانان نشست «ضرورت کنشگری سیاسی- اجتماعی دانشجویان» که اخیرا در دانشکده فنی دانشگاه تهران برگزار شد، به بررسی ابعاد مختلف این موضوع پرداختند.
به گزارش جماران، در ابتدای نشست «ضرورت کنشگری سیاسی- اجتماعی دانشجویان»، به تحول معنایی مفهوم دانشجو نسبت به دهههای گذشته اشاره شد و اینکه دانشجوی امروز نه تنها پذیرای برخی آرمانهای نسل پیشین نیست بلکه رویکردی انتقادی نسبت به آن آرمانها و اندیشهها دارد و در گریز از کنشهای اجتماعی است. سپس دلایل این گریز از مهمانان برنامه پرسیده شد. قانعی راد به این سوال اینگونه پاسخ داد: بیش از اینکه مفهوم دانشجو دچار تحول شده باشد به نظر میآید که مفهوم جنبش دانشجویی دچار تحول شده است. در واقع از جنبش دانشجویی به عنوان یک پدیده زنده و سیال نمیتوان تعریف خاصی را ارایه کرد. جنبش دانشجویی یک وضعیت آمیبگونه دارد که متناسب با شرایط اجتماعی و نیازهای جامعه شکلهای متفاوتی را پیدا میکند. بهطور مثال هر زمان که احساس شود در جامعه خلأ سیاسی وجود دارد ممکن است کنش سیاسی این جنبش تقویت شود. بنابراین پدیدهای مثل رادیکالیزم جنبش دانشجویی عمدتا در شرایطی ایجاد میشود که نظام سیاسی، حزبی و نخبگان سیاسی قادر به حل مساله جامعه نیستند و جنبش دانشجویی احساس میکند- غالبا هم این احساس برنامهریزی نشده است و بهطور خیلی خودجوش به وجود میآید- نیاز به حرکت رادیکال است و بنابراین دچار رادیکالیزم میشود اما اغلب دانشجویان به دلیل اینکه قشر روشنفکر هستند -روشنفکر مصرفکننده، اگر آنها را تولیدکننده ندانیم البته برخی از آنها روشنفکر تولیدکننده هم محسوب میشوند- اساسا کسانی هستند که علاقه زیادی به ورود خشونتآمیز یا حرکتهای رادیکال سیاسی بهطور ذاتی و جوهری ندارند ولی در بسیاری از موارد، زمانی که در جامعه خلأهایی ایجاد میشود یعنی شرایط سیاسی جامعه نرمال و طبیعی نیست احساس میکنند که باید دست به چنین کنشی بزنند. گرچه امروزه فضای رادیکالیزم درمورد جنبشهای دانشجویی در دنیا به میزانی تغییر پیدا کرده و کم شده اما از بین نرفته است. برخی افراد در تحلیلهای خود بحث میکنند که جنبشهای دانشجویی به کشورهای جهان سوم تعلق دارد و در کشوری که حزب و سیستم سیاسی وجود دارد و فعالیتهای سیاسی در آن صورت میگیرد یعنی مبارزه و رقابت قواعد خاص خود را داشته و نهادین است چه نیازی به جنبش دانشجویی است. این تعریف از جنبش دانشجویی صرفا آن را به عنوان یک تعریف سیاسی و رادیکال تلقی میکند. حتی در غرب نیز پس از سال ١٩٦٨ جنبش دانشجویی به پایان نرسیده و وجود دارد. اگر مطالعه داشته باشید یا وارد سایت دانشگاهها شوید انواع سازمانهایی را میبینید که جنبه هنری، سیاسی، مذهبی، علمی، عمومی، حتی موسیقی، کتابخوانی و فعالیتهای دیگر در آنها وجود دارد و دانشجویان جدا از ساختار رسمی دانشگاهی، فضای دیگری را در پیرامون آن ایجاد کردهاند. به نظر میرسد در این بین نوعی نوآوری اجتماعی صورت گرفته است که نهاد دانشگاه با جنبش دانشجویی معنادار میشود. البته جنبه نهادی دانشگاه نیز بسیار مهم است، دانشگاه باید تمایز نهادی و استقلال در عرصه علم داشته باشد و چیزی با عنوان فرهنگ علم ایجاد شود اما این مشکل وجود دارد که ممکن است تصلب نهادی پیدا کند که این، دانشگاه را دچار نوعی بستگی و محدودیت میکند و ممکن است در کارکرد علمی و تخصصی خود در بهترین حالت محدود شود، آن هم تخصصهایی که کاملا از هم جدا هستند و همچنین دانشکدههای مختلفی که باهم پیوندی ندارند. اگر فقط جنبه نهادین دانشگاه وجود داشت شاید نمیتوانستیم بگوییم پدیدهای به نام دانشگاه وجود دارد چون دانشگاه علاوه بر تخصصهای جزیی نیاز به نوعی کلیت دارد که هم جنبه معرفتی و هم اجتماعی داشته باشد. دانشگاه باید مفهوم کلیت دانش را به ذهن دانشجویان منتقل کند. یعنی دانشجوی فنی فقط نباید مهندس باشد بلکه باید یک دانش کلی را نیز در عرصه دانشگاه بیاموزد. به همین دلیل نیز گرایشهایی مثل تاسیس دانشگاههای تخصصی چه در عرصه پزشکی و چه فنی-مهندسی وجود دارد که امکان ارایه کلیت دانش و کلیت اجتماعی به دانشجویان را ندارد یعنی کارکرد دانشگاهی بهطور عام و کلی آن را ندارد. دانشجوی فنی با دانشجوی ساکن خوابگاه با دانشجوی پزشکی یا ادبیات یا فلسفه باید هم در صحن دانشگاه، هم در درون خوابگاه و هم در برنامههای فوق برنامه به نحوی با هم پیوند پیدا کنند. این امکانی است که جنبش دانشجویی میتواند آن را فراهم کند. به میزانی که دانشگاهها به طرف تخصصی شدن و تکبعدی شدن میروند -یعنی فقط آن خصلت نهادین دانشگاه که بحث کارکرد علمی است را دارند و کارکرد فکری را فراموش میکنند، محیطی فاقد شور و شوق و نشاط ایجاد میشود که به تدریج زندگی دانشجویی را کاهش میدهد. در نتیجه وقتی زندگی دانشجویی به عنوان یک زندگی جمعی کاهش یافت دانشجویان به درون خود میروند یعنی تبدیل به یک فرد میشوند و فردی رفتار میکنند. این بحث را در رابطه با جامعه نیز میتوان بررسی کرد اینکه چرا جامعه ما دچار فردیت شده، این عدم توجه به سرنوشت جامعه و زندگی جمعی، بیماریای است که دامان جامعه را گرفته است اما اکنون بحث جامعه نیست و میخواهیم از بعد دانشگاه به این قضیه نگاه کنیم. اخیرا من مشهد بودم، در آنجا دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه پزشکی کنار هم قرار دارند. دانشجویان اقرار میکردند که در دانشگاه پزشکی فضایی مرده حاکم است اما در خود دانشگاه فردوسی که جامع است و شامل رشتههای متعدد میشود نوعی سرزندگی و نشاط وجود دارد. همین بحث را درباره دانشگاهها و دانشکدههای فنی دیگر نیز شاهد هستیم. بهطور مثال در دانشگاه شریف، دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی و دانشگاه صنعتی اصفهان این گرایش در حال ایجاد شدن است و من آن را حتی درباره علوم انسانی مناسب نمیبینم. دانشگاه علامه طباطبایی دانشگاه تخصصی علوم انسانی کشور است اما آن مفهوم کلیتی که دانشگاه به آن نیاز دارد در دانشگاههای تخصصی ایجاد نمیشود. یک بعد از این کلیت همانگونه که گفته شد همان بعد معرفتشناختی و دیگری بعد اجتماعی است. یعنی ارتباط دانشجو با جامعه با عرصه سیاست و با فرهنگ، که دانشگاه از حیث جنبه نهادین مجبور است این ارتباط را تا حدی محدود کند، همانطور که مجبور است آن را از حیث تخصصی هم محدود کند. یعنی نمیتوان به دانشجوی فنی فلسفه کانت آموزش داد، بالاخره دانشکده برای خود تعریفی دارد. از آن طرف هم نمیتوان سر کلاس مکانیک به دانشجویان کارکرد یک نظام سیاسی یا وضعیت اجتماعی را گفت. این رسالتی است که جنبش دانشجویی باید آن را انجام دهد و به اینکه در دانشگاه کلیتی به وجود بیاید که دانشگاه بتواند وظیفه خود را به درستی انجام دهد، کمک کند در غیر این صورت دانشگاه به دبیرستانی بزرگ تبدیل خواهد شد. البته اگر دانشگاه بزرگ باشد. امروز شاهد هستیم که بر سردر مکانی با ٣٠٠،٤٠٠متر زیربنا تابلوی دانشگاه نصب شده است. این در واقع نوعی بازی کردن با مفاهیم است. نمیتوان بر دانشگاهی که فضا برای زندگی جمعی و حضور جمعی دانشجویان ندارد نام دانشگاه گذاشت. مثل این است که حیوان کوچکی را فیل خطاب کنید درحالی که فیل باید مختصاتی داشته باشد که شایسته نام آن باشد. در جامعه متاسفانه ما نامها را هم خراب میکنیم. در درون این دانشگاهها فعالیت جمعی آنگونه که باید شکل نمیگیرد و نوعی دلمردگی، رکود و توقف در فعالیتهای جنبش دانشجویی ملاحظه میشود. برخلاف کسانی که معتقد هستند دیگر پدیدهای به نام جنبش دانشجویی وجود ندارد و به آن هم نیازی نیست من معتقدم نباید بین جنبش دانشجویی و کار سیاسی و عمدتا فعالیت سیاسی رادیکال تساوی برقرار کرد. اگر بهطور وسیعتری مفهوم جنبش دانشجویی را مطرح کنیم، میبینیم که چه کارکردهایی میتواند داشته باشد و با ایجاد اخلاق، مشی انسانی و جامعهپذیری دانشجویان میتواند به حیات دانشگاهی کمک کند.
خانیکی در پاسخ به سوال فوق پیرامون تحول معنایی مفهوم دانشجو در ابتدا گفت که با رویکرد دکتر قانعی راد موافق است و بحث را به این صورت ادامه داد: در واقع پدیدهای به نام وضعیت دانشجویان یا جنبش دانشجویی را با وضعیت جامعه یا جنبش اجتماعی باید سنجید. یعنی هر چیزی که در جامعه وجود دارد یا هر تحولی که در جامعه رخ داده است را باید در دانشگاه نیز دید، به عبارت دیگر به عرصه سیاست محدود نشده است. چند نکته دیگر را با توجه به سوال اصلی و به ویژه در قیاس با گذشته تصریح میکنم. مضمون سوال شما در واقع نوعی انتقاد از وضعیت موجود نیز بود. برای ادامه بحث لازم است به فاکتورهایی اشاره کنیم؛ اول اینکه دانشجو در گذشته چه بوده است. دانشجو در گذشته قشر کوچکی از نخبگان را تشکیل میداد که محدود به برج عاج دانشگاه بوده و با یک درجه دانشگاهی جواز عبور به کاست تحصیلکردگان را پیدا میکرد. این تقسیمبندیها را دکتر فراستخواه بهتر از من دارند؛ تقسیمبندی ایشان که بر اساس نظریههای رایج است به نوع پنجمی از دانشگاه اشاره دارد که از آن دانشگاه نخبهپرور که در ابتدا و در ایران نیز مد نظر بود به دانشگاهی با تقاضاهای انبوه اجتماعی مواجه میشود، بعد به دانشگاهی که با جنبشهای اجتماعی و بهخصوص سیاسی میرسد و بعد با دانشگاهی که با مقتضیات صنعت در دنیای کسب و کار و آموختن مهارتها مواجه میشود و اکنون که با دانشگاهی که با تحولات جامعه اطلاعاتی یا فرادانشگاه روبهرو است. اینها همه دانشگاههایی هستند که تغییر پیدا کرده و طبیعتا در درون آن دانشجو هم نمیتواند تغییر پیدا نکرده باشد. ارتباطات او که به صورت متعارف و در یک فضای خاص سیاسی قرار میگرفت، عوض شده است. همین دانشکده فنی زمانی فضای سیاسی ویژهای داشت. امروز بین فرهنگ دانشجویی، فضای دانشگاه و بیرون آن و ارتباطات او چقدر تفاوت وجود دارد؟ این سوال پیش میآید که آیا میتوان گفت که دانشگاه بهطور عملی کانون اصلی تولید علم است یا ممکن است گفته شود این در بیرون از دانشگاه بیشتر و بهتر دیده میشود. آن جمله مارک تواین ممکن است اینجا کاربرد داشته باشد که من هرگز اجازه ندادم مدرسه مزاحم تحصیلاتم شود. ممکن است گفته شود که فرد در دانشگاه وقت میگذارد اما چیزی یاد نمیگیرد و میتواند اندک آموختههایش را در فضای مجازی بهتر هم بیاموزد. سومین ویژگی این بود که در گذشته دانشگاه بیشتر تحت تاثیر عوامل خاص بومی بود یعنی دانشگاه و طبیعتا دانشجو در جهان سوم زودتر، بیشتر و پردامنهتر و در جامعه پیشرفته صنعتی کمتر وارد سیاست میشد اما حالا تغییراتی رخ داده است. بعضی از این تغییرات فراملی و برخی ملی است که اثرش بر دانشجویان وجود دارد. امروز دانشجو در جامعه ما در معرض گسترش کمی قرار گرفته است. همه خانوادهها و در تمام سطوح دانشجو دارند. دانشجو دیگر قشر نخبه نیست و آن ویژگی کاست را ندارد. من دانشجوی دانشگاه شیراز بودم. اواخر دهه ٤٠ دانشجو بودن اساسا در همهجا مشخص بود. چون اگر حتی قرار بود آموزش رانندگی هم ببیند با ماشینی که آرم دانشگاه داشت، آموزش میدید اما اکنون چنین چیزی وجود ندارد. دانشجویان افزایش کمی پیدا کردهاند و عامل اصلی ورود به دانشگاه بیشتر به سمت مدرک و شغل رفته است. گرایش به واقعگرایی در برابر آرمانگرایی پیدا شده است. گزارش یونسکو در جهان هم همین را میگوید که دانشجویان از رویاپردازی به واقعگرایی کشیده شدند. این است که امروز میتوان گفت باید با مناسبات تازه و سطح تازهای از دانشگاه و جامعه، دانشجو بگیریم. یعنی اول باید بگوییم جامعه، دانشگاه و نقشه آن تغییر یافته پس دانشجو هم تغییر کرده است. بخشی از آن نیز درواقع باید ذیل تحولاتی که جنبش دانشجویی پیدا کرده است، بررسی شود. من هم این درس را از دکتر فراستخواه میگیرم؛ ایشان گفتهاند در پرداختن به نقش هیچکس حتی روشنفکران و روشنفکر دینی بزرگنمایی نکنیم. من نیز میگویم که کل این طرحها را تحت تاثیر اینکه یک فضای سیاسی خیلی سیاسی بوده تعریف نکنیم اما در رابطه با این اصل به عوامل دیگر توجه کنیم. فکر میکنم که اگر این چهار ویژگی را که من بر آن تاکید خاص دارم مبنا قرار دهیم، میتوانیم بفهمیم که فضای دانشگاه چگونه است. یکی، نسبت دانشجویان با مساله شهروندی است. یعنی آیا دانشجویان نسبت به گذشته به سمت قانون، حقوق، وظایف خود، قدرت زندگی اجتماعی، قدرت تصمیمگیری، قدرت مشارکت، گرایش به مردمسالاری و عضویت در نهادهای مدنی کشیده شدهاند یا نه. به نظر من امروز باید دانشجو را به عنوان عضوی از جنبش اجتماعی یا حتی جنبش دانشجویی هم سنجید. با این ملاک که آیا در واقع در پی احقاق حقوق شهروندی خود هست یا نه. دومی، قدرت ارتباط او با پیرامونش است. اینکه این دانشجو چه به لحاظ زبانی و چه کنشگری چقدر با محیطهای غیردانشگاهی در ارتباط است. یعنی چقدر وارد حوزه روشنفکری، حوزه هنر به مفهوم عام آن، حوزه تفکر و حوزه سیاست میشود. یعنی این دانشجو فقط برای درس خواندن به دانشگاه میآید یا میخواهد قدرت ارتباط خود را نیز بیشتر کند. شاید بتوان به این معنا به این نسل در قیاس با نسل گذشته انتقادی داشت؛ دانشجو در گذشته به دنبال بهانه بود تا به شهر خود بازنگردد و در فضای دانشگاه بماند چرا که دانشگاه برای او بهانهای بود تا شاید بتواند کاری از پیش ببرد اما نسل امروز به دنبال بهانه میگردد تا از محیط دانشگاه فرار کند. سومین ویژگی درمورد قدرت نقادی است، اینکه دانشجو تا چه حد نگاه نقادانه، تفکر انتقادی و فهم تاریخی دارد. ویژگی چهارم و آخر این است که چقدر قدرت خلاقیت و نوآوری دارد. چقدر عادی و روتین یا نظارهگر و کنشگر است. در مجموع از این منظر میتوان گفت به خاطر تودهای شدن آموزش عالی، تودهای شدن دانشجو هم شکل گرفته است و در پی این امر، داد و ستد نهادمند و مدنی در میان دانشجویان کمتر شده است. بحث بعدی که در ادامه مراسم مطرح شد به فقدان هویت، اخلاق و آرمان جمعی اشاره داشت و اینکه باید به سمت چه نوع هویتی حرکت کرد و در هویت جدیدی که برای دانشجو در نظر گرفته میشود چه حد و مرزی را باید قایل شد و چه حیطههایی را میتوان برای ورود او مجاز شمرد.
قانعی راد معتقد است هویت دانشجو در شرایط کنونی یا هویت جدیدی که میتوان برای او در نظر گرفت میتواند هویت ارتباطی باشد. در واقع این بحث بسیار گسترده است. هویت دانشجو معمولا تابع شرایط یعنی شرایط محیط اجتماعی و سیاسی است که به دانشجو اجازه میدهد، فعالیت کند. شاید به صورت پیشینی نتوان برای دانشجو دستورالعملی پیچید که نشان دهد او باید بر مبنای چه نوع هویتی باشد. یعنی کار توصیهای در اینجا یک مقدار محل تردید است، به خاطر اینکه ممکن است زمینه آن وجود نداشته باشد. یعنی ما به چیزی توصیه کنیم که اساسا زمینه آن وجود ندارد اما اگر بخواهیم برای دانشجو در موقعیت کنونی هویتی را تعریف کنیم خود آنها هم باید برای تحقق آن کنشگری کنند. یعنی هویتی نیست که بتوانند دو روزه آن را در خود پرورش دهند بلکه باید وارد یک کردار و فرآیند شوند و آن هم هویت ارتباطی است که مستلزم انجام کنش ارتباطی و تقویت عقلانیت ارتباطی است. این هویت متناسب با تحولات جدید یعنی متکثر شدن جامعه در ابعاد سیاسی، معرفتی و فرهنگی ایجاب میکند که دانشجویان برای جلوگیری از چندپاره شدن جامعه وارد کنش ارتباطی شوند. به دلیل اینکه یکی از احتمالات نامطلوبی که در پیش روی ما قرار دارد و سناریویی که ممکن است در عمل رخ دهد همان چندپاره شدن جامعه است، به دلیل اینکه ما فاقد فرهنگ کثرتگرایانه هستیم. یعنی آن نظام فرهنگی، معرفتی یا فکری که بتواند زیربنای یک نوع تکثر فرهنگی باشد در جامعه بسیار ضعیف است و این امر امکان زندگی گروههای مختلف اجتماعی که بنا به دلایل متعدد در حال جدا شدن و فاصله گرفتن از یکدیگر هستند را مشکل کرده است یعنی تقویت یک نوع سرمایه اجتماعی کلی. در حال حاضر سرمایههای اجتماعی پارهای بهطور متعدد در جامعه در حال شکلگیری است، گروههای مختلفی وجود دارند که به نحوی با یکدیگر انسجام دارند اما ارتباط در بین آنها وجود ندارد. اینجا این مساله مطرح میشود که اگر دانشجو بخواهد به گونه پارتیزان در یک طرف قرار بگیرد چه وضعیتی به وجود خواهد آمد؟ آیا مناسب خواهد بود یا نه و آیا دانشجویان میتوانند در این بین رسالت وساطت و میانجیگری اجتماعی و سیاسی را بر عهده بگیرند و در جهتی حرکت کنند که بتوانند افق اجتماعی را در جامعه تعریض کنند و تا حدی تخیل اجتماعی را در جامعه فراگیرتر و عمومیتر کنند؟ اگر این کار را انجام ندهند و فقط در این کردار درگیر شوند حداقل این است که خود به چنین چیزی خواهند رسید یعنی افق اجتماعی آنها گسترش خواهد یافت و تخیل اجتماعیشان تقویت خواهد شد. یک نکته مهم این است که دانشجو در فعالیت خود باید محوریت دانشگاه را حفظ کند. یعنی هر نوع فعالیتی که دانشجو انجام میدهد باید او را در فرآیند یک یادگیری هم قرار دهد که این یادگیری ممکن است یادگیریای باشد که ساختار رسمی دانشگاه آن را به دانشجویان منتقل نمیکند ولی خود آنها درگیر آن میشوند. به نظر من دانشجو باید منطق نهادی دانشگاه را به چالش بکشد بدون اینکه این منطق را بشکند. یعنی وقتی دانشجو میخواهد کنش ارتباطی انجام دهد و در درون دانشگاه هم قرار گرفته است طبیعتا این کنش باید ویژگیهای خاصی را داشته باشد که وضعیت حضور او در دانشگاه را نشان دهد. این، به یک معنا در نظر گرفتن منطق نهادی دانشگاه و در واقع منطق معرفتی است که دانشگاه دارد لذا جنبش دانشجویی را باید به عنوان یک جنبش ارتباطی و گفتوگویی دید که در برخی از زمینهها ممکن است نماینده جامعه هم باشد ولی به تعبیر من این نمایندگی، غیرسیاسی است یعنی دانشجو نماینده سیاسی جامعه نیست. چرا که نمایندگی سیاسی جامعه برعهده دولت و نظام حزبی است. اگر اینها وظایف نمایندگی خود را بهخوبی ادا نمیکنند باید اصلاح شوند و حتی دانشجو هم میتواند در این فرآیند اصلاح درگیر شود اما خود نمیتوانند در این جایگاه قرار بگیرند. نکته دیگر اینکه جنبش دانشجویی نباید در پی زدن حرف نهایی باشد. اگر که در جامعه بزرگتر، ظرفیت زدن حرف نهایی وجود ندارد باز باید این ظرفیت در جامعه ایجاد شود. دانشجوها هم میتوانند در ایجاد این ظرفیت نقش موثری داشته باشند. این نظر شخصی من است که این ظلم است که بخواهیم بار سنگین تعقل اجتماعی را بر دوش دانشجو بیندازیم و تقریبا در هیچیک از نظریههای تعقل اجتماعی نیز چنین نقشی را برای قشر دانشجو به این معنا قایل نشدند. بحث شده است که دانشگاه در تعامل با فرهنگ و سیاست باید کنشگری کند، جنبش دانشجویی باید فعال شود، به چالش بکشد، سوال کند و از وضعیتهای نامطلوب انتقاد کند اما اینکه حرف نهایی را جنبش دانشجویی بزند و تعیین تکلیف کند نشاندهنده وجود یک ناموزونی در جامعه است. البته ممکن است در برخی از مراحل تحول اجتماعی این قضیه که تاکید دارم نباید اتفاق بیفتد تحت شرایطی صورت بگیرد یعنی دانشجو بیاید و حرف نهایی را بزند آن هم در شرایطی که جامعه بهطور طبیعی دچار عدم توازن شده است. یعنی اعتدال خود را از دست داده و نظام سیاسی آن درست کار نمیکند، تصمیمگیری مختل شده است، در جامعه همه دچار رکود و افول شدهاند و حرکت اجتماعی به هیچوجه وجود ندارد. در چنین شرایطی دانشجو مجبور میشود اینبار سنگین را بر دوش بکشد. بنابراین حرف من این است که در شرایط کم و بیش متعادل، هویت دانشجو باید هویتی ارتباطی و متناسب با سیاستهای یادگیری باشد. یعنی فرآیند باید یک فرآیند آموزشی باشد چون این دانشجویان فردا قرار است رهبران ملت و ادارهکنندگان سازمانهای کشور باشند بنابراین باید آموزشهای لازم را ببینند و سیستم هم باید این امکانات را در اختیار آنها بگذارد یعنی جنبش دانشجویی و سرزندگی حیات دانشجویی را به مثابه یک خطر تلقی نکند.
پاسخ خانیکی به بحث فقدان هویت، اخلاق و آرمان جمعی با نقدی بر سخنان قانعیراد آغاز شد: البته شما با یک «باید» شروع کردید و برای من هم سخت است که بگویم آیا باید «باید»ی گفت برای کسانی که نیامدهاند تا «باید»ی بشنوند؟ به نظر من وقتی میتوان از «باید» صحبت کرد که گفتوگویی به انجام رسیده باشد. یعنی آن «باید» از درون یک گفتوگو میآید. اگر خواسته باشید تا حدی با نگاه جامعهشناسی نسلی نگاه کنید، مهمترین ویژگی نسل امروز دانشجو یا جوان نه تنها در ایران بلکه در اغلب جوامع ضد ادارهشوندگی، ضدانقیاد و ضد مداخله بودن اوست. هر چه که عنوان مداخله داشته باشد حتی اگر خیرخواهانه باشد تا وقتی که جنبه مثبت آن برایش اثبات نشود، نمیتواند به آن وارد شود. این ویژگی هم به دلیل تحولات ساختاری است که به آنها اشاره شد یعنی ساختارهایی که در جامعه و جهان تغییر کرده و هم به دلیل دگرگونیهای ارزشی و هنجاری است. پس مهمترین مساله این است که آن هویت و اخلاقی که درباره آن سخن گفته شد بر نوعی ارتباط، گفتوگو و مشارکت مبتنی شود. از زبان حوزه تخصصی خود یعنی ارتباطات استفاده میکنم؛ کاستلز که از نظریهپردازان برجسته معاصر درمورد تحولات ارتباطی است بحث مهمی با محوریت نسبت بین هویت و این تغییرات دارد. او از سه گونه هویت یاد میکند که ویژگی شتاب گرفتن تاریخ بر اثر ارتباطات است؛ هویت مشروعیتبخش، هویت مقاومت و هویت برنامهدار. منظور او از هویتهای مشروعیتبخش، هویتهای رسمی است. زمانی که ما نوعی هویت را به عنوان هویت رسمی تعریف میکنیم و به خصوص آن هویت، هویت واحدی است و تنوع و تکثر را در آن نمیبینیم. واکنش نسبت به هویت مشروعیتبخش یا هویت رسمی، هویت مقاومت است. از درون هویت مقاومت رادیکالیزم نیز بیرون میآید یعنی بیرون افتادن یا بیرون ایستادن از نظم سیاسی هم از آن ناشی میشود. توصیهای که به دلیل حوزه کاری خود که برنامهریزی است میکند نوعی هویت برنامهریزیشده است به معنای هویتهایی که بر اساس تعامل، تفاهم، تکثر و تنوع شکل میگیرد. به نظر میآید که هر «باید»ی را باید از درون گفتوگویی که انجام میگیرد یا به عبارتی از بافت و ساختار گفتوگویی خارج کرد ولی چه نباید کرد آن برایم روشن است. به این معنی که باید کاری کنیم که هویتهای مقاومت شکل نگیرد. مهندس بازرگان در کتاب «سازگاری ایرانی» ویژگیهایی را برای جامعه برمیشمارد که از جمله آنها فرهنگ یا منطق لج است. از آنجا که در جامعه چنین زمینهای هم وجود دارد هویت مقاومت در بسیاری مواقع وقتی که بر فرهنگ لج سوار میشود واکنشی است نسبت به گذشته و رسمیتی که وجود دارد. چون ضدادارهشوندگی و ضد انقیاد است. چه کنیم که این ضد انقیاد و ضد اداراه شوندگی آن به ضدیت با تاریخ و به تعبیری پدرکشی نرسد. به نادیده گرفتن تجربه تاریخی نرسد و به آن توجه کند. فرهنگ نقد با فرهنگ لج، فرهنگ مقاومت خلق میکند. من با تاکید بر نقد جدی هویت مقاومت فکر میکنم توصیهای که میتوان داشت این است که زمینهای برای نسل جدید دانشجو فراهم شود که با دریافت اطلاعات، امکان گفتوگو و حتی نقد گذشته بتواند هویت خود را به عنوان برابرنهاده هویتهای رسمی تعریف نکند که هویت مقاومت است بلکه هویت او هویت گفتوگویی شود که در آن تنوع، تکثر و تفکر انتقادی نیز وجود دارد.
قانعی راد با اشاره به فعالیتهای مختلف و متنوع مهندس بازرگان در سالهای قبل از انقلاب گفت: میتوان گفت مهندس بازرگان برخلاف نظر خود عمل کرده و به عنوان یک غیرمتخصص هم در حیطه جامعهشناسی، هم دینپژوهی و هم سیاست ورود پیدا کرده است. او همچنین گفت: اما من معتقد نیستم که سیاست یک تخصص است؛ اینکه حتما کسی که دکترای سیاست دارد وزیر شده یا وارد مجلس شود. تداخل حیطه همین است که کسی که از حوزه دانشگاه آمده است و مدرک دکترا دارد گمان کند که باید وزیر، معاون وزیر یا نماینده مجلس شود. زمان انتخابات در معرفی افراد ذکر میشود دارای دکترا، ٢٥مقاله علمی و شرکت در چندین همایش بینالمللی اما این ربطی ندارد، این موارد را باید در دانشگاه ارایه کرد و از مزیت آن بهرهمند شد. یکی از مسیرهای اشتباهی که در چند دهه اخیر طی کردهایم این بوده که مساله کار سیاسی با مدرک پیوند خورده است و حتی برای نمایندگان مجلس دارا بودن مدرک فوق لیسانس را شرط گذاشتهاند در حالی که ممکن است کسی ششم ابتدایی داشته باشد اما نماینده کارگران، کشاورزان یا نمایندگان تاکسی و... باشد. ممکن است کسی که فقط سواد خواندن و نوشتن دارد بخواهد نماینده دهقانان باشد. در واقع با گذاشتن شرط مدرک فوق لیسانس، مجلس از کارکرد خود که بازنمایی مردم است دور شده و به بازنمایی مدارک تحصیلی تبدیل میشود. خیلی از وزرا در دولت نهم و دهم به صرف داشتن مدرک دکترا انتخاب شده بودند. بهطور مثال استاد راهنمای رییسجمهور وزیر راه شد بدون اینکه مشخص باشد که چقدر در این حیطه تخصص دارد. برخی از ما خود برای سیاست هویت قایل نیستیم. شأن دانشگاه بالاتر از این است که گفته شود استاد دانشگاه باید مدیرکل شود. گوینده چنین کلامی هنوز عظمت علم، استاد بودن و دانشگاه را درک نکرده است که آن را به پست و سمتهای سازمانی میفروشد. خوب است در مجلس قانونی وضع شود و گفته شود کسانی که مدرک دکترا دارند نمیتوانند وارد پست سیاسی شوند بعد ببینیم واقعا چندنفر باقی میمانند که واقعا به خاطر خود علم آمدهاند. در واقع باید حدود را رعایت کرد. سیاست ریشه در حزب دارد و از آنجایی که مهندس بازرگان حزبی بود پس از حدود خود تخطی نکرد. یعنی به عنوان یک فرد حزبی کار سیاسی انجام داد نه به عنوان یک استاد دانشگاه. به اعتقاد من هر کسی میتواند وارد عرصه سیاست شود. کار سیاسی تخصص نمیخواهد فقط یک کارآموزی طولانیمدت حزبی میخواهد. یعنی اگر قرار است کسی فرماندار شهری شود باید سالها تجربه کار حزبی و برنامه داشته باشد نه اینکه ناگهان او را از سر کلاس درس برداشته و به عنوان فرماندار منصوب کنند؛ اشتباهی که دایما در کشور صورت میگیرد و نقد هم میشود؛ اینکه هنرمندان و ورزشکاران به شورای شهر، مجلس و... رفتهاند و هیچکسی هم بر آنها نظارت نمیکند چون نظام حزبی به عنوان مهمترین کنترلکننده رفتارهای سیاسی افراد وجود ندارد. نکته آخر اینکه یک نگرانی کلی وجود دارد و آن ورود مهندسان به عرصه سیاست است و احتمال اینکه آنها نگرش مهندسی را به عرصه سیاست بیاورند. اکنون عده زیادی از آنها وارد علوم انسانی میشوند و من با خود فکر میکنم که اینها با علوم انسانی چه میکنند. زیرا در برخی موارد این دانشجویان بیشتر نگرش مهندسی را در علوم انسانی گسترش میدهند. آنها به مباحث نظری، بنیادی، به نظریهپردازان کلاسیک بهطور مثال فلسفه و جامعهشناسی توجهی ندارند و از کاربرد و کاربست و این قبیل مباحث سخن میگویند یعنی یک نگرش ابزاری نسبت به علم در بین این افراد وجود دارد. بعد جامعهپذیری آنها نیز در فلسفه و علوم اجتماعی کمی مشکل است. البته همیشه هم اینگونه نیست اما در حال حاضر به عنوان یک چالش بیان میشود. یک مشکل دیگر هم وجود دارد؛ اینکه علوم انسانی را پروژهای میکنند که سریع باید انجام شود، سریع چیزی باید ساخته شود و در واقع یک مقدار آن را بازاری میکنند. یعنی پای علوم انسانی نمیایستند که هزینه بدهند. نمیخواهم این موضوع را تعمیم دهم اما موارد اینچنینی وجود دارد. مهندسانی که میکوشند یک نوع اندیشه و خرد تکنولوژیک را وارد عرصه سیاست کنند. یعنی غلبه استعارههای مهندسی بر عرصه سیاست. در جامعه شاخصهای کمی گرچه برای سنجش به کار میرود اما لزوما مهم نیستند. بهطور مثال وقتی این مهندسان وارد مشکلات اجتماعی میشوند و میخواهند راهحل بدهند، یک برنامه، یک بودجه و یک قانون ارایه میکنند و تمام شد. گویا مسائل اجتماعی را میتوان با اختصاص مقداری پول و گذاشتن یک قانون اصلاح کرد. در حالی که این قضیه پیچیدهتر از این حرفهاست. من نمیخواهم سخنم را با نگاهی طردگرایانه نسبت به اندیشه مهندسی آلوده کنم چون مهندسی را یک نیروی خلاق اجتماعی و تاریخی میدانم و معتقدم عقلانیت مهندسی یک بعد محکم زندگی اجتماعی را فراهم میکند اما تقلیل زندگی اجتماعی به فرمولها و قواعد مهندسی و کمی کردن زندگی جامعه مشکلی است که وجود دارد. نکته دیگر اینکه ما به تعریض افق اجتماعی نیاز داریم. همانگونه که یک فرد که در حیطه علوم انسانی فعالیت میکند باید کنار یک استاد یا دانشجوی مهندس بنشیند تا بتواند صنعت، تکنولوژی و توسعه صنعتی را بفهمد، یک مهندس هم باید کنار یک متخصص علوم انسانی بنشیند تا بتوانند با یکدیگر مجموعهای را تشکیل دهند که بتواند افق اجتماعی وسیعتری را ایجاد کند. باید با تفاوت گفتمانها آشنا شد و پذیرفت که باید اندیشه مهندسی و علم با اندیشه علوم انسانی و هنر ارتباط پیدا کند، به این معنا که بتوانند به هم نزدیک شوند و افق اجتماعی لازم برای هر حرکتی را فراهم کنند. در غیر این صورت و با سلطه یکی از این دو جامعه با مشکلاتی مواجه خواهد شد چرا که هر یک تخصص لازم حوزه دیگر را ندارد.
در پایان خانیکی یک جمعبندی از بحث ارایه کرد و گفت: به نظر میآید که حداقل در جامعه ما این واقعیت را باید پذیرفت که سیاستورزی یک امر تخصصی نیست بلکه به دلایلی از آنجا که امکان و مکانهای انباشت تجربه هم وجود ندارد باید افراد به عنوان جزیی از مهارتهای زندگی وارد آن شوند. به اعتقاد من کسانی که از حوزه مهندسی به مفهوم رایج آن وارد حوزه سیاست و علوم اجتماعی میشوند اگر کار خود را به درستی انجام دهند در آن حوزه هم موفق خواهند شد ولی مهندسان به یک معنا ناقص، وقتی وارد این حوزه میشوند مشکلساز میشوند. اتفاقی که در حوزه سیاست افتاده این است که ما از آن طرف پشت بام افتادیم و فکر میکنیم دانشجوی خوب حتما درسخوان و غیرسیاسی است مثل اینکه فکر کردهایم دانشگاهی برجسته کسی است که سیاسی نباشد. چرا دکتر یدالله سحابی با وجود اینکه زمینشناس برجستهای بود و به زمینشناسی علاقه زیادی داشت پدر زمینشناسی به حساب نیامد؟ چون ایشان علاوه بر یک دانشگاهی برجسته، سیاسی هم بود. در نتیجه در دانشگاههایی که جزو ویژگیهایشان این است که دانشگاهی خوب کسی است که سیاسی و روشنفکر نباشد به محض اینکه وارد حوزه سیاست میشود، سخنرانی میکند یا در مطبوعات مقاله مینویسد... نادیده گرفته میشود. این بلایی است که بر سر دکتر شریعتی نیز آمد. چرا در اینکه ایشان جامعهشناس برجستهای هست تردید به وجود میآید؟ زیرا او علاوه بر دانشگاه به عرصه سیاست، حسینیه ارشاد و مبارزه وارد شده است. متاسفانه امروز هم این نگاه پررنگ شده است. پیشتر به ضرورت گفتوگوی ساحتهای مختلف و بین نسلی اشاره کردیم. چرا جامعهشناسی و مهندسی باهم گفتوگو نکنند. چرا هر دو با فلسفه گفتوگو نکنند. چرا دیوارهای بلند در حوزه علم کشیده میشود. دکتر قانعیراد به درستی دانشگاه تماما علوم انسانی یا تماما مهندسی را نقد کردند. به این دلیل که مرزهای علم اینگونه نیست. علم میان رشتهای شده و به خصوص با بحث نسبت بین دانشگاه، دانشجو، جامعه و کنش اجتماعی و سیاسی اصلا مرزی باقی نمانده است. ما در ارتباطات از درهمفشردگی فضاها حرف میزنیم، مثل درهمفشردگی مکانها و درهمفشردگی زمانها. درهم فشردگی فضاها یعنی شما نمیتوانید کاری را مشخصا سیاسی یا غیرسیاسی، علمی یا غیرعلمی تعریف کنید. علمی کاری میکنید اما نتیجه سیاسی دارد. سیاسی کاری میکنید اما نتیجه علمی میدهد. این درهمفشردگی که رخ داده و البته محصول همین قدرت و گسترش ارتباطات است دیگر این تقسیمبندی و جدایی دانشجو و دانشگاه از سیاست و جامعه را نمیپذیرد. دانشجویی که اساسا نسبت به وقایع پیرامون خود بیتفاوت است نمیتواند دانشجوی عالمی باشد. سیاستمدار را غیردانشگاهی و غیرروشنفکر، روشنفکر را غیردانشگاهی و غیرسیاسی و دانشگاهی را غیرروشنفکر و غیرسیاسی تعریف نکنیم. سیاست جزیی از زندگی است و اینکه گفته شد دانشجویان به خلوت فردی پناه بردهاند به این دلیل است که در محیط بسته به سر میبرند یا محیط بسته برای خود میسازند در حالی که بودن در حوزه سیاست به معنای این است که دنیای آنها گستردهتر میشود، مهارت گفتوگو و توان ارتباطی پیدا میکنند و قدرت شهروندی آنها بالا میرود. در تعریف جدید از دانشجو گفته میشود که به میزانی که قدرت شهروندی و تفکر انتقادی او بالا میرود قدرت علمی او نیز بالا میرود اما این را به عنوان آسیبها در گذشته ببینید. چرا شهید دکتر چمران دانشجوی فنی که تربیتشده مهندس بازرگان هم هست جزو دانشمندان به حساب نمیآید؟ به اعتقاد من به خاطر اینکه بخش زیادی از زندگی خود را صرف سیاست و همچنین محرومان کرده است. اگر این مدت را در دانشگاه میگذراند و اگر فقط مقالاتی را که با شاخصهای کمی سنجیده میشود مینوشت حتما گفته میشد که ایشان دانشمند است. در نتیجه مساله حیطهبندی وقتی قرار است نظریه تخصصی ارایه شود مطرح میشود. وقتی استاد یا دانشجویی که سیاسی است میخواهد درباره نظریههای جنبش اجتماعی اظهارنظر کند باید علوم سیاسی و جامعهشناسی سیاسی را خوب بخواند تا بتواند طبقهبندی و ارایه نظر کند اما آنچه به عنوان گرایش یا مهارت است من هم معتقد هستم که جزو مشترکات یا به تعبیر دانشجویان جزو درسهای عمومی است که همه باید بگذرانند.
منبع: اعتماد