سوال این است که سیاستهای امنیتیجمهوری اسلامی ایران را چگونه میتوان بررسی کرد و تحولات آن را دریافت؟ اصلاحطلبان و اصولگرایان در سه دوره راهبردی گفتمانهای «بسط محور»، «حفظ محور»، «رشد محور» به کدام یک تعلق فکری-عملی داشتهاند؟ برای پاسخ به این پرسش مهم و اساسی، گروه احزاب روزنامه اعتماد با طراحی ١٤پرسش کلیدی از فعالان سیاسی وابسته به دو جناح اصلاحطلب و اصولگرا تلاش کرده تا مخاطبان را هرچه بیشتر با قرابتها و تفاوتهای اندیشهای این بازیگران سیاسی آشنا کند، که در روزهای آینده منتشر خواهد شد.
به گزارش جماران، صادق زیباکلام، استاد دانشگاه و تحلیلگر اصلاحطلب به پرسشهای «اعتماد» درباره این موضوع پاسخ داده است:
یک جامعه چه زمانی امن و چه زمانی نا امن است؟ عواملی را که در ناامنی یک جامعه تاثیر دارد چه میدانید؟
در یک جامعه امنیت را به اشکال گوناگون میتوان تعریف کرد. یکی از ابتداییترین انواع امنیت، امنیتی است که نیروهای انتظامی مسوول ایجاد آن است. نمونه پیچیدهتر آن اطمینان از آینده کشور است. برای کسانی که در کشور زندگی میکنند، جوانان، زنان، تحصیلکردهها، کارگران و گروههای متعدد جامعه چه میزان امنیت وجود دارد؟ به عقیده من این نوع از امنیت در کشور ما چندان شرایط خوبی ندارد. مثلا یکی از نمودهای این نوع عدم امنیت که در ذیل امنیت اجتماعی قرار میگیرد رفتن نخبگان و تحصیلکردهها به خارج از کشور است و کسر قابل توجهی از نخبگان ما هر ساله از کشور خارج میشوند. ضمنا آمار مهاجرت از کشور را میتوان یکی از عوامل نشاندهنده امنیت ملی در کشور در نظر گرفت. لااقل آمار و اعداد و ارقام مرجع خوبی برای تحقیقات در این راستاست. اگر این مهاجرین احساس رضایت اجتماعی داشتند آنقدر خود را به آب و آتش نمیزدند که از کشور خارج شوند. آنها در جامعه آن طور که باید و شاید احساس رضایت نمیکنند. به نوع دیگری نیز میتوان به این مساله نگاه کرد. نگرانی والدین از آینده شغلی فرزندانشان پس از تحصیل خود نوعی تهدید علیه امنیت ملی است. تاکید مسوولان بیشتر بر امنیت نوع اول است اما به عقیده من اطمینان به آینده کشور و یا آینده افراد سطوح مهم امنیت است.
آیا شرایط یک جامعه در ارایه تعاریف از امنیت اجتماعی تاثیرگذار است؟ آیا تعریفی که از امنیت اجتماعی توسط افراد گوناگون و مسوولان با دیدگاههای مختلف ارایه میشود، تابع شرایط جامعه است؟ اصلاحطلب و اصولگرا در تعریف امنیت ملی تفاوت دارند؟
بله. به عقیده من تفاوت وجود دارد. به طبع اگر من یک اصولگرا بودم احساس ناامنی نمیکردم برای اینکه مشکلی با بسیاری از مسائل نمیداشتم. بسیاری از مسائل برای اصلاحطلبان وجود دارد که برای اصولگرایان به هیچ عنوان دغدغه نیست در حالی که به نظر میرسد هر دو جریان اصلی کشور برای کاندید شدن و ارایه برنامههای خود در توسعه کشور سهم برابر دارند.
در واقع شما معتقدید که نوعی از امنیت ملی متوجه سیاسیون است؟
بله. اگر یک روزنامه غیر اصولگرا باشد، همیشه نگران است که مبادا یک تیتریا عکس مورد غضب قرار بگیرد بنابراین در این حالت نیز احساس امنیت نمیکنید. احساس امنیت تنها این نیست که اگر یک هفته در منزل نبودید سرقتی اتفاق نیفتد. امنیت شغلی در ذیل امنیت اجتماعی قرار دارد.
در اصطلاح امنیت ملی، کلمه «ملی» چه تعریف مشخصی دارد؟
در معنای عام کلمه امنیت ملی میتوان امنیت مرزها را نیز آورد. من میتوانم بگویم که ما از این بابت در مساله امنیت ملی نگرانی نداریم. نگران این نیستیم که کشوری به ما حمله کند یا داعش نمیتواند در ایران جایی را منفجر کند و قس علیهذا. سطوح بعدی از امنیت مردم تعریف میشود که در جایگاه خود اهمیت زیادی پیدا میکند. بنابراین نه تنها امنیت مرزها و امنیتی که به کل مردم مربوط میشود اهمیت دارد، بلکه امنیت گروهها به فراخور نقش گروهها اهمیت دارد.
در واقع امنیت اجتماعی از امنیت ملی جداست؟
بله ، طبعا امنیت ملی در ایران وجود دارد. درحالی که در بسیاری از کشورهای منطقه امنیت وجود ندارد. ایران آرامش نسبی در این راستا دارد اما امنیت اجتماعی از امنیت ملی جداست. بین این دو باید تفکیک قایل شویم. ممکن است گروهها احساس امنیت اجتماعی نکنند اما طبعا امنیت ملی دارند.
آیا برداشت نخبگان در ترسیم امنیت ملی کشور تاثیری در دیدگاه مردم و احساس مردم از امنیت کشور دارد؟
برداشت نخبگان نمیتواند واقعیت مساله را تغییر دهد. اینکه یک نخبه شرایط کشور را امن میبیند یا خیر بستگی به واقعیات جامعه دارد. اینکه بخواهیم مثلا با موعظه و پند شرایط را به شکل خاصی جلوه دهیم، تاثیری ندارد. احساس جامعه از امنیت ملی با موضعگیری یک فرد تغییر نمیکند. اینکه تلاش کنیم با تبلیغات یا با گفتمان احساس امنیت به وجود آوریم کاری از پیش نمیبریم.
جریانهای فکری، اجتماعی و سیاسی که در بررسی مسائل مربوط به امنیت ملی کشور عمدتا چند دستهاند چه شباهتها و تفاوتهایی دارند؟
من فکر نمیکنم ما بتوانیم به این شکل دستهبندی کنیم و بگوییم که کدام جناح سیاسی به امنیت ملی لطمه میزند یا به ایجاد امنیت ملی کمک میکند اما یک مساله و تحلیل را میتوان مطرح کرد. گروههای افراطی و رادیکال و خشونتطلب که حق حیات سیاسی برای دیگران قایل نیستند، جامعه را به سمت ناامنی هل میدهند. از این باب میتوان بگوییم که میان تفکرات جریانهای مختلف سیاسی و اشاعه احساس امنیت در جامعه رابطه مستقیمی وجود دارد. اگر گروهی خشونتطلب یا رادیکال باشد و خود را درست و مطلق بداند و هیچ حق حیاتی را نیز برای گروه دیگری قایل نشود جامعه به سمت ناامنی پیش خواهد رفت.
شما اشاره کردید که جریانهای افراطی به امنیت ملی خدشه وارد میکنند. آیا سوءظنها و تنازع میان دوجناح کشور امنیت ملی را تحتالشعاع قرار میدهد؟ اتفاقات چند سال اخیر را چطور میبینید؟
یکی از مسائلی که در بحث امنیت ملی و امنیت اجتماعی تاثیر میگذارد، وفاق ملی است. وقتی یک جامعه از وفاق ملی دور میشود، آنگاه احساس نگرانی و رقابت میان مردم ایجاد میشود. احساس درگیری سیاسی به وجود میآید و به هیچوجه به احساس امنیت اجتماعی کمک نمیکند. این مساله با موضوع آزادی تفاوت دارد. در جوامعی مثل آلمان، هند و ژاپن گروههای سیاسی مختلفی وجود دارند اما امنیت ملی، سیاسی و اجتماعی وجود دارد. علت این است که هیچ گروهی سعی نمیکند وفاق ملی را به هم بزند. گروهها یکدیگر را نفی نمیکنند و به یکدیگر بآ سوءظن نگاه نمیکنند اما متاسفانه در ایران برخی گروهها و جریانهای سیاسی که از گروههای رادیکال و تندروی سیاسی هستند، خیلی راحت مخالفان سیاسی و منتقدان خود را وابسته به بیگانگان میکنند و اتهام ناروای براندازی به آنها نسبت میدهند. در نهایت فردای جامعه را به جای اینکه درجهت وحدت ملی نگه دارند به سمت تنش، دشمنی و رودررویی میبرند. این مساله به هیچوجه کمک نمیکند که در جامعه احساس امنیت اجتماعی به وجود آید. همیشه این نگرانی وجود دارد که این افراد بعدا چه کاری میخواهند انجام دهند و گام بعدی آنها چه خواهد شد.
آیا این سرایت تنازع میان جناحها به مردم میتواند باعث شود تا در فضای غبارآلود ایجاد شده مردم در برابر مردم قرار بگیرند و سطحی از نزاع اجتماعی را در پی آورد؟
همین طور است. در سال٧٦ که اصلاحطلبان به قدرت رسیدند، ایرانیانی که سالها در خارج از ایران زندگی میکردند، تصمیم به بازگشت به ایران گرفتند . همین بود که ما شاهد بازگشت عدهای از مهاجران به کشور بودیم. مردم به این فکر کردند که میتوانند برگردند یا خیر. تا آنجا که من میدانم تحولات داخلی کشور در آن دوره آنقدر ضریب امنیت کشور را بالا برد. بنابراین اتفاقات مثبت در سیاست کشور موجبات امنیت آنها را فراهم میآورد و به عکس اتفاقات منفی، امنیت ملی را دستخوش بحران قرار میدهد بنابراین کشمکشهای سیاسی تاثیر مهمی بر بحث امنیت ملی دارد.
به عقیده جنابعالی مهمترین بحرانهای امنیت کشور چه میتواند باشد؟
مهمترین تهدیدات امنیتی کشور اول تهدیدات خارجی است. دوم ناامنی اجتماعی و سوم ناامنی سیاسی است که در نتیجه تمسک گروههای سیاسی به خشونت و رادیکالیسم و حق حیات سیاسی برای دیگران قایل نشدن به وجود میآید. البته هر یک از این عوامل در سطوح گوناگون تاثیر خود را میگذارد. وقتی رکود و بحران اقتصادی در جامعه وجود داشته باشد، نمیتوان آن جامعه را دارای امنیت ملی دانست. مولفههای اقتصادی بر امنیت ملی تاثیر دارند و امنیت اجتماعی و ملی به اشکال مختلف میتواند مورد تهدید قرار بگیرد. مولفههای گوناگون هستند که بر امنیت ملی تاثیرگذارند و از جنبههای گوناگون باید به آن پرداخته شود. نمیتوان گفت که اگر در کشوری نسبت به تهدیدات خارجی امنیت وجود دارد، دیگر وضع ما از نظر امنیت ملی خوب است. اگر وضعیت اقتصادی مردم مورد تهدید باشد و افراد ندانند که ماه آینده شغل دارند یا خیر دیگر نمیتوان گفت که امنیت ملی داریم. دولتها در ایجاد امنیت نقش ویژهای دارند. اگر وضع اقتصادی به حالت بحران برسد، عملا نیروی انتظامی کارایی خود را از دست میدهد. مگر تعداد عوامل نیروی انتظامی چقدر است. اگر تعداد عوامل نیروی انتظامی را بر جمعیت کل کشور تقسیم کنیم در بهترین حال برای هر پنجاه هزار نفر یک نیروی انتظامی وجود دارد. وقتی که بحران اقتصادی عمیق شود، دزدی و خشونت فرقهای زیاد میشود. نمیتوان همهچیز را به نیروی انتظامی سپرد. بنابراین دولتها نقش موثری دارند که در بلندمدت جهتگیریهای اقتصادی را تعیین میکند. اگر فقر و بیکاری و گرانی و تورم در جامعه کمتر شود، با کم شدن این عوامل خود به خود ضریب امنیت اجتماعی هم بالا خواهد برد. وقتی رکود اقتصادی و بیکاری باشد، نمیتوان توقعی از نیروی انتظامی داشت.