انفعال احزاب در ایران نشات گرفته از علتهای گوناگون است. اندیشه اسلامی جامعه را نمیتوان تنها عامل موثر در انفعال یا حتی تقویت احزاب دانست. هرچند مبانی دینی هم سهمی در انفعال احزاب کشور دارند اما اندیشه اسلامی و تعالیم دینی علت اصلی این معضل نیست. مرحوم نایینی در جریان مشروطهخواهی در رویارویی با مفاهیم مدرنی مثل حزب منعطف بوده و با پذیرفتن ای ن مفهوم به شرعی بودن آن توجه داشته است. بر اساس دیدگاه برخی علمای اسلامی عصر حاضر در ایران، تحزب ساختاری واجب الاجرا در جامعه است چرا که به محدود شدن استبداد میانجامد.
به گزارش جماران، با وجود تاکید مرحوم نایینی و همچنین برخی دیگر علما بر وجوب تحزب میبینیم که این مفهوم جایی در سیاست روز کشور ندارد. با توجه به مرجعیت و اجتهاد مرحوم نایینی انتظار میرفت تحزب به عنوان راهی در علوم اجتماعی مورد تحقیق و بررسی از سوی جامعه قرار گیرد اما این مفهوم هیچگاه آنطور که باید پیگیری نشد. همانطور که اشاره شد برخی فقیهان معاصر به وجوب فقهی تحزب معتقدند اما به نظر من تحزب وجوب فقهی ندارد و از واجبات جامعه اسلامی نیست. با این حال انفعال ساختار حزبی هم منشا فقهی ندارد. اگر اینچنین بود با فتوای علمای موافق با تحزب جامعه به سمت این ساختار سیاسی میرفت در حالی که عملا اینطور نشد. نکته مهم آنکه ضعف تحزب در ایران بیشتر از اندیشه دینی متاثر از فرهنگ سیاسی است.
فرهنگ سیاسی ما به معنای ساختارهای انباشتی در طول زمان به جایی رسیده که حزب را به عنوان چرخ دنده دموکراسی برنمیتابد. جامعه ما به تفکر فردی در قدرت عادت کرده درحالی که در تفکر مدرن تحزب یکی از ابزارهای رسیدن به دموکراسی است. بنابراین تا زمانی که فرهنگ سیاسی ما دستخوش تغییر نشود ساختار شکننده حزب نیز متحول نخواهد شد. باید توجه داشت که فرهنگ سیاسی یک شبه تغییر نمیکند و نمیتوان انتظار داشت با عوض شدن دولتها فرهنگ سیاسی هم تغییر کند. از طرفی ساختار به قدرت رسیدن دولتها در قانون اساسی نیز تناسب چندانی با تحزب و شاخصههای حزبگرایی ندارد. در ساختار قانون اساسی ارتباط میان حکومت و مردم احزاب نیست، برخلاف کشورهای غربی که احزاب فعالیت گسترده دارند و برای در دست گرفتن پارلمان و ریاستجمهوری تلاش میکنند.
در ایران این رابطه به وسیله احزاب برقرار نمیشود و مردم اگر به شخصی ایمان بیاورند و به او اطمینان کنند آن شخص زمام امور را به دست خواهد گرفت. با این حال نباید فراموش کرد که ساختار دموکراتیک و تجدد غربی بر پایه تحزب است. دیدگاههای فقهی مختلفی در این باره وجود دارد.
برخی علما موافق تحزب و برخی مخالف آن هستند اما در عمل و با وجود تاکید عدهیی از علما بر وجوب تحزب تغییر چشمگیری در این زمینه رخ نداده است. این مقاومت جامعه در برابر تحزب از نوعی جبرگرایی ناشی میشود. ساختار فرهنگی و سیاسی ما وجه جبری به خود گرفته و در واقع نیاز به تحزب را احساس نمیکند. این جبرگرایی با فتوای چند تن از علما و تلاش برای گسترش مفهوم تحزب در جامعه حل نخواهد شد. مردم و متفکران دینی حتی از نظر روانشناختی نیز نیاز به تحزب را احساس نمیکنند.
تفکر هیاتی، گعدهیی و دوستانه جای خود را به تحزب نداده است و هنوز و با وجود گسترش دموکراسی در جهان به قوت خود باقی است. اگر در کشور ما سخن از چپ و راست به میان بیاید دقیقا مشخص نیست منظور کدام دسته یا گروه است. جناح بندیهای سیاسی اصلاحطلب و اصولگرا هم تعریف دقیقی ندارند و معیار سنجش مشخصی برای تفکر و رویکرد افراد و گروهها در دست نیست. بهطور مثال چپ در دوران بعداز انقلاب و رهبری امام خمینی معنایی داشت که امروز نداشته و این صفت برای تفکراتی متفاوت و حتی مغایر با دهه ٦٠ به کار میرود. دستهبندیهای سیاسی در ایران بر اساس علایق و روابط دوستانه و حتی خصمانه شکل گرفته و متناسب با عرف سیاسی جهانی نیست. وضعیت کنونی سیاست را میتوان به بزرگراهها تشبیه کرد.
در کشورهای غربی و پیشرفته شاهراهها چند خط مشخص دارند و این خطوط تداخلی با هم پیدا نمیکنند. رانندگان نیز برای عبور و مرور داخل خطی غیر از مسیر خود نمیشوند و عملا در خطوط دیگر ورود نمیکنند. اما وضعیت سیاسی امروز ایران شباهتی به شاهراهها ندارد و بیشتر مشابه وضعیت بزرگراهی با دوربرگردانهای بسیار زیاد است.
این دوربرگردانها منجر به تداخل خطوط مختلف شده و در بسیاری از موارد چندین خط را به یک یا دوخط تقلیل داده است. خطوط سیاسی کشور در موارد زیادی تداخل پیدا کرده و اختلاط دستهها و جریانهای سیاسی مختلف بیشتر از حد معقول است. این وضعیت ناشی از آن است که ظرفیت و دقت عمل احزاب مدرن در ساختار سیاسی کنونی کشور وجود ندارد. احزاب در کشورهای پیشرفته غربی مرامنامه مشخص دارند و برنامههای بلندمدت آنها تعیینکننده مسیرشان در یک یا چند سال آینده است.
بنابراین مردم هم با مراجعه به این احزاب به خوبی میدانند که مشی هر نامزد انتخاباتی چیست و با رای دادن به هر کاندیدا باید منتظر چه تصمیماتی از جانب او باشند. عدم وجود چنین ساختاری در کشور ما میتواند تاثیر گرفته از اندیشههای دینی نیز باشد. در تعالیم اسلامی، فرد محوریت دارد و در نتیجه مردم هم تمایل بیشتری به انتخاب فرد و نه حزب یا گروه دارند.
با این حال باید توجه داشت که جهان به سمت مفاهیم دموکراتیک میرود و کشورهای اسلامی هم خواه ناخواه باید مفاهیم مدرنی مثل تحزب و دیگر ابزارهای دموکراسی را بپذیرند. تحزب آینده همه کشورهاست اما این پدیده مدرن با مفهوم مدرنیته متفاوت است. به هر روی مدرنیته در کشور ما چندان پذیرفته نیست و لوازم آن هم در بسیاری از موارد تناسبی با اندیشه دینی ندارد اما این نکته قابل توجه است که میتوان مدرنیته را با فرهنگ ایرانی و اسلامی هماهنگ کرد. تحزب نیز به همین صورت میتواند با فرهنگ ایرانی و اسلامی همساز شده و سپس در مناسبات سیاسی به کار برده شود.
منبع: اعتماد