به گزارش جماران، اعتماد در گفت و گو با غلامرضا ظریفیان نوشت:
زمانی دانشجو و دانشگاه حرمتی بسیار بیشتر از حال حاضر در جامعه داشت. خیلیها از خانواده و اطرافیان تحصیلکردهها گرفته تا بنده اجتماع نگاهی احترامآمیز به قشر دانشگاهی داشتند و در بسیاری از تصمیمگیریهای فردی و اجتماعی به آنها رجوع میکردند. اما چند سالی است جایگاه قشر دانشگاهی در جامعه افول کرده و برخورد جامعه با دانشگاهیان رنگ و بوی گذشته را ندارد. این درحالی است که هنوز هم نهاد دانشگاه به عنوان گروه مرجعی برای جامعه شناخته میشود. گروهی که افراد به الگوبرداری از عقاید و مشی آن میپردازند و عمده تصمیمگیریهای خود را با خط فکری اصلی این گروه هماهنگ یا دست کم مقایسه میکنند. اما این روزها گستره و میزان نفوذ قشر دانشگاهی اعم از دانشجویان و اساتید در جامعه چقدر است؟ مرجعیت این نهاد در گذشته چطور بوده و در حال حاضر به چه صورت است و اصلا میتوان این نهاد را به عنوان مرجعی برای جامعه معرفی کرد؟ پرسشهای فوق را با غلامرضا ظریفیان در میان گذاشتیم. ظریفیان که به واسطه تجربه معاونت وزارت علوم در دوره اصلاحات و همچنین تدریس در دانشگاه تهران برخورد تنگاتنگی با طیف دانشگاهی دارد و در واقع خود جزیی از این نهاد است تاکید میکند که نقش مرجعیت دانشگاه از ابتدای فعالیت این نهاد با آن عجین بوده و از میان نخواهد رفت. به باور او دانش به خاطر پاسخ به نیازهای افراد همواره محل رجوع است و دانشگاه هم به عنوان محل تولید و آموزش دانش محل رجوع بوده و خواهد ماند. اما ظریفیان میپذیرد که نقش مرجعیت دانشگاه در ایران کمرنگ شده و مثل گذشته نیست. به گمان او علت این افول اولا عدم غلبه توسعه پایدار بر کشور و در قدم بعد نگاه سیاسی به دانشگاه است. ظریفیان عنوان میکند که توسعه در کشور دانش بنیاد نیست و از طرفی در دو دولت نهم و دهم رشد سرطانی دانشگاههای دولتی و غیر دولتی بدون توجه به نیاز کشور منجر به تولید بدون کیفیت نیروی انسانی شده و از ارزشهای این نهاد کاسته است. او همچنین درباره معضل مدارک و مقالههای تقلبی به اهمیت مراکز تضمین کیفیت اشاره میکند و با تاکید بر کارکرد این مراکز در کشورهای توسعهیافته اعلام میکند در این کشورها افراد با سابقه تقلب با اعمال محدودیت روبهرو و ستارهدار میشوند، نه با دغدغه فعالیت و تعهد به آینده جامعه.
نهاد دانشگاه همواره به عنوان مرجعی برای جامعه شناخته میشود. این نگاه نشات گرفته از کدام ویژگی دانشگاه است؟ آیا میتوان این نهاد را مرجعی برای جامعه دانست؟
موضوع مرجعیت دانشگاه را باید در چند سطح بررسی کرد. از دیدگاه نظری دانشگاه محل دانش و سوال است. دانش به خاطر پاسخی که از ابتدای تاریخ به پرسشهای بشر داشته محل رجوع بوده و دانشگاه نیز به این اعتبار طبعا محل رجوع دست کم بخشهایی از جامعه است. افلاطون بعد از گذشت چند هزار سال هنوز محل رجوع است. ممکن است میزان مراجعات کم یا زیاد باشد اما ذات دانش ایجاب میکند که نقش مرجعیت باشد. با پیشرفت بشر و به میزانی که مردم آگاه و توانمند شدند میزان رجوع به دانش و دانشگاه به عنوان محل تولید آن بیشتر شده است. از منظر تاریخی دانشگاه به معنای امروزی و مدرن آن و نه هم معنا با آکادمیهایی مثل سوربن و کمبریج که محلی برای آموزش دین بودند حداکثر ٤٠٠ سال تاریخچه دارد. مراجعهکنندگان به دانشگاه در دوره مدرن به دنبال پاسخ به نیازهایشان بودند و بنابراین دانشگاه در دنیا دارای نقش مرجعیت است. در ایران دانشگاههای زیادی به معنای قدیم آن وجود داشتند. مراکزی مثل جندی شاپور یا دانشکدههای نظامی، بیتالحکمه و دارالعلمها قبل از دوران مدرن دانشگاههای ایران بودند اما این نهاد به معنای مدرن آن با تاسیس دارالفنون در ایران آغاز به کار کرد. بعد از شکست ایران در جنگهای ایران و روس و عهدنامههای سنگین ترکمانچای و گلستان این پرسش مطرح شد که علت ناتوانی در دفاع در برابر دیگر کشورها و انحطاط ایران چیست. برای پاسخ به این پرسش در دوره احمدمیرزا و بعد از آن در دوره امیرکبیر، کشور به این نتیجه رسید که لازم است یک بنیاد علمی شکل بگیرد. بنابراین جرقه تاسیس دارالفنون اینگونه و در پاسخ به نیاز کشور به وجود آمد.
بنابراین میتوان گفت تاسیس دانشگاه در ایران ریشه سیاسی داشته است؟
بله، در پاسخ به نیاز کشور دانشگاه تاسیس شد و جنبه سیاسی نیز داشت. دارالفنون با هدف تربیت نیرو برای عملکرد بهتر در عرصههایی که ناتوان بودیم به وجود آمد. عرصه نظامی ایران به خاطر ناتوانی عشایر در مقابله با تکنولوژی جدید تضعیف شده بود. ارتش ایران برای سازمانیابی نیاز به ابزار جدید و در نتیجه مهندسی داشت. مهندسی خود وابسته به ریاضیات و دانش شیمی بود و این در واقع آغاز کار بود. نیروهایی با هدف یادگیری و بعدا آموزش در نهادهای علمی به خارج از کشور فرستاده شدند. اعزام دانشجو به خارج از کشور کلید خورد و دانشگاه به محل رجوع تبدیل شد. جبران عقبماندگی ایران نیازمند رجوع به دانشگاه بود که البته این مراجعه با نگاه محدود مختص آن دوره صورت میگرفت. دانشگاه در ایران بعدا توسعه یافت و علوم دیگری هم در آن تدریس شد. اتفاق دیگری هم به وقوع پیوست؛ افرادی که به خارج از ایران رفته بودند و کسانی که در ایران تحصیل کرده بودند به طبقهیی متمایز و گروه مرجع تبدیل شدند. این افراد نقش موثری در انقلاب مشروطه داشتند و با سواد خود به بخشی از نیازهای کشور پاسخ میدادند. این طبقه دیگر شیوههای سنتی را برای اداره کشور نمیپسندید و نوع مناسبات مرسوم در دنیا را دیده بودند. جنبش اجتماعی با نقشآفرینی این افراد شکل گرفت و پس از شکلگیری هم جامعه دوباره به نخبگان خود مراجعه میکردند. این افراد در تنظیم قانون مشروطه و نظام نامه انتخاباتی نیز نقش داشتند و جامعه برای رفع نیازهای بنیادینش به آنها رجوع میکرد. پس از آن نیازهای جامعه از مهندسی و نظامی به حقوق و قانون گسترش یافت. علوم سیاست با زیربنای علم حقوق نیز به دروس دانشگاهی اضافه شد. کشاورزی با روشهای سنتی دیگر جوابگوی نیازها نبود و دانشکده فلاحت در همین راستا شکل گرفت. نیازها منجر به رجوع به دانش شدند و علم در مراکزی آموخته میشد. پس از این دوره دوباره نیاز به نگاه جدید به علوم و تدریس با روشهای مدرن هم منجر به بهبود آموزش در دانشگاه از طریق تاسیس دارالمتعلمین شد. تاریخچه تاسیس دانشگاه در ایران نشان میدهد این نهاد برای پاسخ به نیازهای جامعه همواره محل رجوع بوده است.
تا اینجا به نظر میرسد نهاد دانشگاه با توجه به نیازهای پایه و مادی شکل گرفته است. آیا مرجعیت این نهاد از گذشته تاکنون به نیازهای علمی محدود بوده است؟
خیر، جامعه ما به تدریج وارد تحولات سیاسی بزرگ شد. انقلاب مشروطه و اتفاقات پس از آن، برآمدن رضا شاه و اتفاقات ١٣٢٠ تا ١٣٣٢، نهضت ملی شدن نفت و نهایتا انقلاب اسلامی تحولات عظیمی هستند که جامعه ما پس از تاسیس دانشگاه از سر گذراند. متاسفانه جامعه ما تاکنون از نهادهای مدنی قوی مثل احزاب برخوردار نبوده و شکلگیری این نهادها ناقص بوده است. در نتیجه احزاب نتوانستند نقش خود را در تحولات سیاسی به طور کامل ایفا کنند. بنابراین دانشگاه از زوایه دیگری هم محل رجوع قرار گرفت. قبلا نیازهای توسعهیی و علمی جامعه را به سوی دانشگاه کشاند اما ضعف نهادهای مدنی کارکرد دیگری هم به دانشگاه بخشید. تا آنجا که میبینیم پس از تاسیس دانشگاه تهران در سال ١٣١٣، اولین تحصن دانشجویی در سال ١٣١٤ شکل گرفت. از این به بعد دانشگاه محل رجوع امور سیاسی هم قرار گرفت. امروز بدون تردید میتوان گفت ایران از معدود کشورهایی است که جنبش دانشجوییاش یکی از پایدارترین جنبشهای اجتماعی است چون همواره جنبش دانشجویی نبض دفاع از آزادی و حقوق اساسی مردم بوده و دانشگاه محل رجوع نیازهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است.
در تاریخ معاصر ایران توسعه دانشگاه و نقش مرجعیت آن تا چه مقطعی روند صحیح و کارا داشت؟ آیا حجم انبوه مراکز آموزش عالی در شرایط فعلی کشور نیز در پاسخ به نیازها شکل گرفتهاند؟
نباید در مرجعیت دانشگاه چه در ایران و چه در جهان تردید داشت. از سال ٢٠٠٠ به بعد جوامع به سمت توسعه پایدار رفتند در حالی که قبلا کشورها بسته به شرایط به دنبال توسعه در بعضی وجوه بودند. توسعه پایدار در همه ابعاد نیازمند دانایی است و اگردانایی در خدمت ثروت و قدرت جامعه قرار نگیرد هر دو از دست خواهند رفت. به همین دلیل از دورهیی به بعد ثروت جامعه به سه بخش منابع طبیعی، سختافزار و نیروی انسانی آن تعبیر و مهمترین محور نیروی انسانی عنوان شد. ثروت ملی ژاپن به عنوان کشور آسیایی موثر در توسعه جهانی از دو درصد منابع طبیعی و ١٨ درصد سختافزار و ٨٠ درصد نیروی انسانی تشکیل شده است. مهمترین شاخص ثروت هر کشور که در دانشگاه تولید میشود نیروی انسانی است. ژاپن میتواند با ٨٠ درصد نیروی انسانی از دو درصد منابع طبیعیاش حداکثر استفاده را ببرد. منابع طبیعی ایران به نسبت ثروت ملی ٣٠ درصد است یعنی ١٥ برابر ژاپن. اما چرا ما نمیتوانیم از این منابع طبیعی بیشترین استفاده را داشته باشیم؟ هنوز نتوانستهایم نیروی انسانی مورد نیاز در همه ابعاد و با کیفیت بالا را تولید کنیم. بخش زیادی از توسعه جامعه ما مرهون دانشگاه است و این نهاد در زمانی محور توسعه بوده اما به خاطر ضعف در تولید نیروی انسانی کارآمد به حداکثر استفاده از منابع طبیعی نرسیدهایم. یکی از مزیتهای نسبی جامعه ما کشاورزی است و یکی از معضلاتمان هم کم آبی است. اکوسیستم کشور ما بسیار متنوع است و در نتیجه کشاورزی مستعدی دارد اما تنها دو تا سه درصد نظام کشاورزی در دانشگاه تحصیل کردهاند. عدم رجوع بخش کشاورزی به دانشگاه به نوع توسعه کشور و دانشبنیاد نبودن آن برمیگردد. از زمان دارسی به بعد نفت به عنوان عامل درآمدزای کمزحمت اقتصاد کشور را به پیش برده در حالی که کشورهایی با وابستگی مشابه توانستند اقتصاد را تا حد زیادی از وابستگی به نفت خارج کنند. توسعه در بسیاری از کشورها با گسترش دانشگاه صورت گرفت و به جای فروش نفت خام به فروش فرآوردههای نفت و کالاهای دیگر روی آوردند. نروژ به عنوان یکی از صادرکنندگان نفت چیزی حدود ٩٠٠ میلیارد دلار ذخیره درآمد نفتی دارد و این درآمدها را در کشور صرف نمیکند. این درآمد در دانشگاه سرمایهگذاری میشود و سود این سرمایهگذاری را در جامعه استفاده میکنند. نروژ سالیانه حدود ٦٠ یا ٧٠ میلیارد دلار از سود این سرمایهگذاری را در جامعه هزینه میکند؛ در واقع یک و نیم برابر بودجه ارزی کشور ما. حاصل صادرات نفت خام توسعه خام است و اگر دانش با توسعه پیوند بخورد به توسعه پایدار منتهی خواهد شد. ایران بعد از انقلاب توسعه نسبتا خوبی داشته و همین میزان هم مرهون دانشگاه بوده است. دانشگاه محل رجوع قرار گرفته اما این رجوع ناقص بوده و اگر بهبود یابد این نهاد میتواند بسیاری از معضلات را حل کند.
شما به عدم استفاده صحیح از ظرفیت دانشگاه برای تربیت نیروی انسانی اشاره کردید. از طرفی به نظر میرسد کارکرد مرجعیت فکری دانشگاه در جامعه نسبت به دستکم ١٠ سال گذشته کاهش چشمگیری داشته و نقش چندانی در تحولات اجتماعی ندارد. به نظر شما علت افول مرجعیت فکری دانشگاه چیست؟
من با دیدگاه بدبینانه شما موافق نیست. من معتقدم اگر دانشگاه را از جامعه حذف کنیم بخش زیادی از تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی دچار مشکل میشود. انتخاب آقای روحانی در سال ٩٢ تا حد زیادی به دانشگاه وابسته بود. آقای روحانی سابقه مسوولیت حزب را نداشت و مثل رییس پیشین دولت شعارهای پوپولیستی نمیداد. شعارهای روحانی نخبهگرا بود و پایگاه اجتماعی نخبگان هم دانشگاه است. دولت نهم در انتخابات دور دهم ریاستجمهوری دانشگاهها را تعطیل کرد و این اشتباه بزرگی بود. دانشجوها به خانههایشان رفتند و با خانوادهها برگشتند. در فقدان احزاب همواره بار زیادی بر دوش دانشگاه بوده و حتی انقلاب اسلامی هم در دانشگاه شکل گرفت.
اگر بپذیریم که دانشگاه نقش مرجعیت خود را از دست نداده در خوشبینانهترین حالت میتوان گفت مرجعیت این نهاد کمرنگتر از گذشته است.
بله، نقش دانشگاه تا حدی کمرنگ شده اما باید در نظر داشت که توسعه جدید متکی بر دانایی است و اگر دانشگاه را از هر جامعه حذف کنیم آن جامعه با مشکل در توسعه و سکتههای سنگین مواجه خواهد شد. یکی از دلایل مهم توسعه ناپایدار کشور این است که این نهاد نقش خود را به خوبی ایفا نکرده یا به دانشگاه به خوبی رجوع نشده است. دانشگاه در گذشته متعلق به نخبهها بود اما این نهاد از سال ٢٠٠٠ به دانشگاه تودهیی تبدیل شد. شعار یونسکو هم متعاقبا عوض شد و آموزش عالی برای همه را برگزید. آموزش عالی از آن به بعد به عاملی برای تشخص افراد تبدیل شد و خانواده دانشگاه در دنیا و ایران به یکباره و به شکل انفجاری گسترش پیدا کرد. مرجعیت دانشگاه هیچگاه از بین نمیرود چون جامعه نمیتواند خود را از علم دور کند و به هر حال برای پاسخ به نیازهای خود به دانشگاه محتاج است بلکه ممکن است این نقش شدت بگیرد یا ضعیف شود. مرجعیت دانشگاه زمانی میتواند فراگیر شود که این نهاد به جامعه نزدیک شود و به جای برطرف کردن بخشی از نیازهای جامعه، همه نیازها را پاسخ دهد. همه افراد از کوچکترین نهادها و دورافتادهترین نقاط برای بهبود وظایف خود باید آموزش ببینند و دانشگاه به میزانی که خود را به جامعه نزدیک کند میتواند مرجعیت فراگیر داشته باشد. دانشگاه در این حالت دروس خود را همگام با نیازهای جامعه تنظیم میکند. جامعه در معرض اطلاعات گسترده قرار گرفته و افراد در این جامعه احساس نیاز بیشتری به آموزش دارند.
دانشگاه در حال حاضر فراگیر شده اما به نظر میرسد نسبت به گذشته سطحیتر نیز شده است. نظر شما در این رابطه چیست؟
ما به سمت دانشگاه تودهیی رفتهایم و بسیاری از دانشگاهها در دنیا برای مسائل و نیازهای پیشپاافتاده هم در دانشگاه پاسخهایی در نظر گرفتهاند. دانشگاه در ایران رشد بسیار خوبی داشت اما این رشد در دورهیی انفجاری بود. هر جامعه که در بخشی رشد سرطانی داشته باشد و این رشد متکی بر نیازسنجی از جامعه نباشد طبیعتا به همان میزان تخریب خواهد شد. این رشد به جای کیفیتزایی توهمزا است. نیروی انسانی تربیت میشود اما کیفیت لازم را ندارد. تربیت انبوه نیروی انسانی صورت میگیرد اما بدون اینکه نیازی نسبت به آن وجود داشته باشد. اگر توسعه جامعه دانش بنیاد شود جامعه ما به حتی پنج برابر این تعداد دانشجو نیاز خواهد داشت. علت بیکاری و عدم اشتغال مناسب فارغالتحصیلان ما دانش بنیاد نبودن توسعه است. از زمان تاسیس دارالفنون تا پیروزی انقلاب حدود ٢٥ دانشگاه و ١٧٠ هزار دانشجو داریم. ذات انقلاب اسلامی فرهنگی بود و نوعی از فرهیختگی را ایجاد کرد. در دوره سازندگی تعداد دانشجوهای ما بهشدت افزایش داشت و ظرف حدودا ٢٠ سال تعداد دانشجویان کشور به دو میلیون رسید. پس از آن هم دانشگاه آزاد، جامعه علمی کاربردی و پیام نور تاسیس شد. تا اینجا رشد دانشگاه طبیعی و طبق نیاز جامعه بود. جامعه جوان ما برای آموزش به دانشگاه احتیاج داشت اما از زمان تاسیس دارالفنون تا پایان دوره خاتمی یعنی حدود ١٤٠ سال تعداد دانشگاههای دولتی ایران ٨٠ واحد است. اما ظرف هشت سال دولت آقای احمدینژاد تعداد دانشگاههای دولتی ایران دو برابر شد. این رشد سرطانی متناسب با آمایش سرزمین ما نبود. تعداد دانشگاههای غیردولتی و به غیر از دانشگاه آزاد تا پایان دوره آقای خاتمی چیزی بیش از ٨٠ واحد بود اما در انتهای دوره احمدینژاد این تعداد به ٣٥٤ واحد رسید. از طرفی بخشی از اساتید مجرب بازنشسته یا اخراج شدند اما تعداد دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا چند برابر شد. در حالی که این دانشجویان نیازمند کادر آموزشی مجرب و متناسب با تحصیلات تکمیلی بودند. بنابراین با سیطره کمیت روبهرو شدیم و آسیب دیدیم.
پذیرش انبوه دانشجو در مقاطع تکمیلی چطور بر کاهش نقش دانشگاه اثر میگذارد؟
دانشجوی دانشگاه در بسیاری از جوامع مدرن تنها برای دورههای تحقیقاتی تربیت میشود. میزان تولید فارغ التحصیل دکترا در جوامع پیشرفته مطابق نسبت سهم پژوهش از تولید ناخالص ملی است. به طور متعارف کشورهایی که توانستهاند در توسعه موفق ظاهر شوند این نسبت را حدود دو تا دو و نیم درصد برقرار کردهاند. دو و نیم درصد تولید ناخالص ملی در این کشورها صرف تحقیق و پژوهش میشود و برای کاهش خطا و افزایش بهرهوری برنامهها را با پشتوانه علمی به اجرا میگذارند. این نسبت در کشورهای توسعهیافته تا چهار درصد هم میرسد. در کشور ما این نسبت تقریبا نیم درصد است در حالی که طبق برنامه توسعه بنا بود تا سه درصد هم برسد. این نسبت نشان میدهد هرچقدر هم فارغالتحصیل مقطع دکترا در دانشگاهها تولید شود از کیفیت لازم برخوردار نیست.
آیا کاهش کیفیت تولیدات دانشگاه و افزایش کمی این تولیدات در کاهش نقش مرجعیت فکری این نهاد در تحولات اجتماعی و سیاسی موثر است؟
قطعا همینطور است. یکی از مهمترین راهبردهای وزارت علوم باید افزایش کیفیت محصولاتش باشد. تعدد دانشگاهها در کشور به خودی خود نامطلوب نیست اما به شرطی که اعتبارسنجی در جامعه ما شکل بگیرد. این تعدد باید به صورتی باشد که دانشگاههای برتر ما آسیب نبینند. ایجاد پردیس برای دانشگاههای معتبر مشکلاتی ایجاد کرد و از اعتبار آنها کاست. به جای آنکه دانشگاههای برتر را به سطح جهانی برسانیم این مراکز را تا سطح دانشگاههای متوسط و ضعیف پایین آوردیم. این درحالی است که کشور هند ٦٠٠٠ دانشگاه دارد اما این مراکز رتبهبندی شدهاند و بنابراین جامعه میداند که اگر در سطوح بالا به نیرو احتیاج دارد از دانشگاههای برتر استفاده کند و اگر در برنامهیی به نیروی مجرب نیازی نیست از تولیدات دانشگاههای متوسط بهره ببرد. اما در ایران حتی دانشگاه پیام نور به دانشگاه عادی تبدیل شده است. دانشگاه فنی ـ حرفهیی و علمی ـ کاربردی هم به همین صورت به دانشگاههای عادی و مشابه دیگر دانشگاهها تبدیل شدهاند در حالی که در ابتدا کارکرد دیگری برای این مراکز در نظر گرفته شده بود. بخشی از مراکز وظیفه تولید علم و بخشی دیگر وظیفه مهارتافزایی را بر عهده دارند و نباید کارکرد این دو بخش تغییر یابد. نسبت نیاز جامعه به مهارت و دانش، گاهی پنج به یک است. یعنی در ازای تولید یک دانشگاهی، پنج تکنیسین تولید شود و این افراد در یک بسته به فعالیت بپردازند. یکی از مشکلات فعلی آموزش عالی علاوه بر افزایش کیفیت جلوگیری از رشد سرطانی و همچنین رتبهبندی دانشگاههاست.
نقش مرجعیت صرف علمی دانشگاه در چه دورهیی با مرجعیت فکری توام شد؟
اگر به مستندات یونسکو مراجعه کنیم، میبینیم که دانشگاه از دورهیی به بعد علاوه بر نقش دانشافزایی و تربیت نیروی انسانی نقش سنگین مدنی نیز پیدا میکند. دانشگاه به عنوان یکی از بزرگترین مراجع جامعه باید در وجوه دیگر به جز علم نیز تقویت میشد. دانشآموختگان و نخبگان از مهارتهای مدیریتی و استفاده از خردجمعی گرفته تا روانشناسی اجتماعی را باید میآموختند و از همه مهمتر اینکه نهاد دانشگاه نمیتوانست مسوول نباشد. هر کس آگاهتر است مسوولتر است و نمیتواند نسبت به دردها، آسیبها و نیازهای جامعهاش بیتفاوت باشد. بنابراین یونسکو اعلام کرد که دانشگاه باید متعهد باشد و دانشآموختگان باید نسبت به حقوق بشر، انسانها و کشورشان متعهد باشد. پس دانشگاه از صرف تربیت علمی خارج شد و این نهاد به خاطر نزدیکی به جامعه به عنوان میزانالحراره انتخاب شد. به این معنا که هرآنچه در جامعه اتفاق میافتد نمودی در دانشگاه داشته باشد و برعکس. هر پرسشی در هر زمینه را دانشگاه میتواند احساس کند و پاسخ دهد. پس از دورهیی به بعد فعالیتهای دانشجویی در قالب تشکلهای فرهنگی و سیاسی از حالت فوق برنامه به عین برنامه تبدیل شد.
در جامعه ما این بخش همچنان ضعیف است به این خاطر که هنوز نگاهی سیاسی به جامعه حاکم است. نمودی از این نگاه را اخیرا در انتخاب وزیر علوم شاهد بودیم. در حالی که دانشگاه از صرف سیاست خارج شده و به پدیدهیی عمومیتر تبدیل شده است. جنبش دانشجویی در گذشته معطوف به سیاست بود اما از دورهیی این جنبش به خاطر مردمی شدنش به جنبشی اجتماعی تبدیل شد.
برخی معتقدند علاوه بر بعد سیاسی حتی بعد اجتماعی این جنبش هم چندان قابل مشاهده نیست. نظر شما در این رابطه چیست؟
علت این مساله رشد سرطانی و نگاه سیاسی به دانشگاه است آن هم در شرایطی که در دوران مدرن دانشگاه به عنوان مرجع فرهنگی جامعه در نظر گرفته میشود. نگاه سیاسی صرف به دانشگاه باعث میشود این بخش از کارکرد آن دیده نمیشود یا تضعیف شود. چنین نگاهی دانشگاه را به انحطاط میکشاند و از مسیر خود خارج میشود. اگر جامعه به دانشگاه رجوع نکند شکاف بزرگی میانای دو به وجود میآید و این نهاد نمیتواند نقش خود را ایفا کند. بنابراین نوعی دیالکتیک و گفتوگو میان جامعه و دانشگاه مورد نیاز است و حاکمان و سیاستگذاران باید دانشگاه را به عنوان نهادی توسعهساز ببینند. دانشگاه هم باید رسالت خود را جدی بگیرد. تا زمانی که نیروی کمکیفیت تولید کند اعتبار خود را به تدریج از دست میدهد و در واقع احساس کند که باید مشکلات این جامعه را حل کند. متاسفانه در دورههایی دانشگاه با نگاه تهدیدآمیز رصد میشد. اگر دانشگاه را فرصت ببینیم این نهاد به سبکی با کیفیت از زندگی تبدیل میشود. این اتفاق در زمان آقای خاتمی در حال وقوع بود اما با سکتههایی مواجه و از مسیر خود خارج شد.
این تغییر مسیر ناگهانی یک سکته بود یا ریشههایی در دوره اصلاحات یا قبل از آن داشت؟
شعار آقای خاتمی توسعه شرط بقا بود و در دوره اصلاحات در حال وقوع بود. تحول شرایط دانشگاهها ریشهیی در آن دوران نداشت.
اخیرا گزارشی از میزان تقلب در مقالههای علمی منتشر شد که خبر از میزان بالای تقلب در این زمینه میداد. طبق این گزارش ١٥ درصد مقالهها در ایران تقلبی هستند در حالی که این میزان در کشوری مثل ژاپن ٤ تا ٥ درصد است. علت این معضل چیست و چه تبعاتی در پی دارد؟
دانشگاهها باید به برسازی ساختارهای رصدکننده مرجعیت علمی اهتمام کنند و دولتها نیز این نهادها را یاری کنند. در کشورهای توسعهیافته رصد مرجعیت علمی نقش بسیار مهمی است و این نقش را سازمانهای خصوصی علمی بر عهده دارند. باید به تقویت انجمنهای علمی کمک کنیم و سازمانهایی مانند نظام پزشکی برای اعتبارسنجی تشکیل دهیم. تا به حال چنین سازمانهایی در کشور ما شکل نگرفتهاند.
علت این مساله چیست؟ آیا ساختار سیاسی کشور در این معضل موثر است؟
نمیتوان نظام سیاسی را تنها عامل این مساله دانست. بخشی از مساله به بیتوجهیها و حرکت کند در این مسیر بر میگردد.
دولت در این کندی حرکت دخالتی ندارد؟ آیا معضلات سیاسی بر بیانگیزگی در رشد علمی و رشد تقلب اثرگذار نیست؟
من موافقم که نقش دولت را در این مساله مهم بدانیم اما نباید همه مسائل را به سیاست تحویل کنیم. چنین نگاهی منجر به گمراهی است. البته که سیاست به حدی در ایران فربه شده که در تحلیل هر مساله به سیاست برمیخوریم و همه مسائل وجهی سیاسی دارند. به هرحال این معضل به رکود جنبش دانشجویی در دولت قبل شبیه است. نگاه تهدیدآمیز به جنبش دانشجویی منجر به رکود آن شد. برخی فکر میکنند که همهچیز را میدانند و علم جدید محصول تجدد است و باید بهشدت مهار شود. درحالی که دانشگاه در دوره جدید بهشدت متعهد است.
آیا میتوان گفت تفکر ضدمدرنیته منجر به مقاومت در برابر رشد علمی شده است؟
بله، بخشی از مساله به چنین تفکراتی برمیگردد. برخی فکر میکنند دانش را میتوان تجویز کرد. به هرحال هر جامعه بنیانهای ارزشی خود را دارد و به این بنیادها بیتوجه نیست. من قبول دارم علوم انسانی در برخی مواقع باید بازنگری شوند اما اینکه فکر کنیم با تشکیل چند کمیته و شورا دانش تولید میشود اشتباه است. اگر ما اجازه بدهیم دانش به تولید انبوه برسد به نظریهپردازی خواهیم رسید. نوع نگاه به علوم انسانی در رشد صنعت تاثیرگذار است چرا که نگرش انسان و در نتیجه نوع بهرهبرداری از طبیعت عوض میشود. سخنان زیادی شنیده میشود اما در عرصه عمل نمیتوانیم به نظریهپردازی برسیم. کرسیهای نظریهپردازی به نشستهایی دولتی و فرمایشی تبدیل شده و عملا کارکردی ندارد. اگر برای دانش محدودیتی قایل شویم تولید لازم را نخواهد داشت.
به هرحال افزایش تقلب و کاهش کیفیت مدارک تحصیلی مرجعیت دانشگاه را تحتتاثیر قرار میدهد. چه راهکاری برای مقابله با این معضل وجود دارد؟
در کشورهای توسعهیافته مراکز زیادی برای اخذ مدارک بیکیفیت وجود دارد. دزدی مقالات در بسیاری از نقاط دنیا صورت میگیرد و در واقع اجتنابناپذیر است. اما آنچه از تاثیرگذاری این تقلب یا کمبود کیفیت موثر واقع نشود مراکز تضمین کیفیت هستند. اگر مراکز تضمین کیفیت را تقویت کنیم این معضل در جامعه ما نیز اثر کمتری خواهد داشت. نگاههای سیاسی به دانشگاه مانع از تقویت این مراکز شده است. رتبهبندی دانشگاهها نیز به انتخاب درست نیروی انسانی کمک میکند. جامعه باید نسبت به رتبهبندی مراکز علمی هوشمند باشد. از طرفی مراکز تضمین کیفیت باید افراد متقلب را معرفی کند و به جامعه هشدار دهد. در جوامع توسعهیافته، افراد متقلب و نه فعال و متعهد ستارهدار و محدود میشوند.