به گزارش جماران، روزنامه اعتماد در گفت و گو با انشاءالله رحمتی نوشت:
سعادت و نیک زیستی، از مهمترین آرمانهای دیرینه بشر از آغاز تا کنون بوده است. آدمیان با تمام تنوع نژادها و گونههای متفاوت فرهنگی، برای تامین سعادت و نیک زیستی با عوامل تهدید کننده آن در تمام قرون و اعصار دست و پنجه نرم کردهاند. تجربه عینی و تاریخی زندگی انسان، ضرورت رویکرد به تربیت و تهذیب را به عنوان عامل مهم سامان بخش زندگی و تامین سعادت، بارها به اثبات رسانده است. در این میان، نقش برجسته دین، که دستورها و توصیههای اخلاقی از اجزا و عناصر مهم آن به شمار میرود، بر کسی پوشیده نیست؛ تا جایی که در متون مقدس دینی، به ویژه قرآن کریم تزکیه، تهذیب و تربیت آدمیان از اهداف مهم بعثت رسولان دانسته شده است. به دلیل اهمیت و نقش عمده «اخلاق» در ساماندهی زندگی، اندیشمندان و فیلسوفان همواره در بسط و تبیین مسائل و مفاهیم اخلاقی کوشیدهاند. به خصوص در مباحث «فلسفه اخلاق» که در نیم قرن اخیر مورد توجه ویژه عالمان و اندیشمندان قرار گرفته، آرای گوناگونی به چشم میخورد. باید اذعان کرد که در میان اندیشمندان دینی، مباحث «فلسفه اخلاق» در مقایسه با سایر معارف اسلامی، کمتر مورد توجه بوده است. از این رو ضروری مینماید تا بیشتر به اینگونه مباحث پرداخته شود. گفتوگوی حاضر، کوششی است در تبیین جایگاه فلسفه اخلاق در جامعه ما. دکتر رحمتی، استاد دانشگاه آزاد است و تحقیقات و ترجمههای وی عمدتا به حوزههای فلسفه دین، فلسفه اخلاق، سنتگرایی و فلسفه اسلامی معطوف بوده است. کتاب دانشنامه فلسفه اخلاق ویراسته پل ادواردز از جمله آثار ایشان است که منتشر شده است.
در ابتدای بحث میخواهم به این موضوع اشاره کنم که چه نسبتی بین «فلسفه» و «اخلاق» میتوانیم برقرار کنیم که از آن با تعبیر «فلسفه اخلاق» یاد میشود، این دو نسبت چگونه با هم مرتبط میشوند؟
«اخلاق» یکی از نهادهای زندگی است. بشر وقتی وارد جهان میشود با نهادهای مختلف دین، خانواده، دولت و حقوق روبهرو است و یکی از این نهادها اخلاق است. این موضوع که آیا نهادی که ما به عنوان اخلاق میشناسیم یک هویت مستقل دارد یا خیر؟ اولین سوالی است که وقتی پرسیده میشود ما را وارد بحث فلسفی از اخلاق میکند. به عنوان مثال ممکن است بسیاری از افراد فکر کنند که اخلاق قابل تعمیم به دین است یعنی ما تمام بایدها و نبایدهای اخلاقی را میتوانیم به دین بازگردانیم که در طول تاریخ این تلقی خیلی رایج بوده است. مکرر شنیدهایم که بدون دین هرکاری مباح است. بدون ترس از خدا، انسان هرکاری که دلش میخواهد، میتواند انجام دهد. این بدان معنی است که چیزی به نام اخلاق نداریم و آن چه داریم، دین است، چون خدا در دین است نه در اخلاق. بنابراین در این نگاه چیزی به نام اخلاق نخواهیم داشت و چیزی که به نام اخلاق داریم تبدیل به شریعت و دین الهی میشود. اما اخلاق هویت مستقلی دارد و در اینجا وارد بحث فلسفی اخلاق میشویم. بسیاری از افراد میگویند که این بایدها و نبایدهای اخلاقی فقط مصالح ما است یعنی اینکه من باید فعل اخلاقی انجام دهم و از فعل غیراخلاقی دوری کنم. به این دلیل است که منافع شخص من در این نوع عمل کردن است. اگر منافع شخص من، خلاف اخلاق را اقتضا میکرد من آن عمل را انجام میدادم چون منافع و مصالح من در اخلاق است بنابراین ما اخلاقی رفتار میکنیم. اگر این نوع نگاه را در نظر بگیریم، میبینیم که اخلاق هویت مستقلی نخواهد داشت و اخلاق تعبیر میشود به مصلحت شخصی. اما منظور از اخلاق آن است که ما باید به بایدها و نبایدهای اخلاقی ملتزم باشیم ولو اینکه منافع ما را تامین نکند و به ضرر ما باشد. کسی که میگوید اخلاق نسبی است در واقع اخلاق را برمیگرداند به عرف یعنی یکسری قواعد و مقرراتی که متناسب با شرایط جوامع و فرهنگهای مختلف ایجاد میشود. به هر دلیلی در یک جامعه بایدها و نبایدهایی وجود دارد که وقتی از آن فرهنگ بیرون رفتیم دیگر آنها موضوعیت ندارد، در یک مقطعی از تاریخ هستند و در مقطع دیگری نهتنها نیستند بلکه ممکن است ضد خودشان هم باشند. چیزهایی که ارزش بودند ممکن است ضدارزش شده باشند و باز هم بحث اخلاق پیش میآید و این تصور در ذهن خیلیها وجود دارد که این ارزشها نسبیاند و ارزشهای جامعه و فرهنگ ما هستند و ممکن است در جامعه و فرهنگ دیگری تغییر کنند.
اینجا سوالی پیش میآید، ارزش اخلاقی در چه چیزی میتواند قرار بگیرد؟
این سوالها را درباره اخلاق مطرح میکنیم چرا که میخواهیم هویت اخلاقی را بشناسیم. نفس اینکه میخواهیم هویت اخلاقی را بشناسیم، بحث فلسفی است و دیگر اخلاقی نیست. گروهی میگویند ارزشهای اخلاقی، ارزشهای عصری است یا ارزشهای فرهنگی است و در فرهنگهای مختلف، متفاوت است پس ما چیزی به نام ارزشهای مطلق نداریم. وقتی چیزی دارای ارزش نسبی شد، این عرف است. بنابراین وقتی میخواهیم اخلاق را تعریف کنیم ناگزیر وارد بحث فلسفی میشویم. چون در تصور عالمانهیی که وجود دارد اخلاق به عنوان یک نهاد مستقل است، هم مستقل از دین است و هم مستقل از عرف. از طرف دیگر ممکن است کسانی بگویند: اخلاق همان حقوق و مقررات است اما ما میگوییم اخلاق مقررات عمومی بایدها و نبایدهایی است که انسانها براساس یک توافق میان خود وضع میکنند و اساس آن منطق قدرت و منطق عمومی است. اما اخلاق چیزی نیست که انسانها آن را وضع کرده باشند. همین که میخواهیم مفهوم اخلاق را تعریف کنیم و یک تصور دقیقی از اخلاق داشته باشیم و نشان دهیم اخلاق هویت مستقلی دارد و با همه نهادها و حوزههایی که به نوعی شباهتی با اخلاق دارند، متفاوت است، نیازمند به بحث فلسفی درباره اخلاق میشویم.
به موضوع دین در میانه صحبت اشاره کردید. تا چه اندازهیی دین میتواند با بحث فلسفه اخلاق قرابت پیدا کند و باعث قوام فلسفه اخلاق شود؟ بهخصوص برای جوامعی که دینمدار هستند و دین برای آنها در ساحتهای مختلف وجود دارد؟
به لحاظ تاریخی میشود گفت که دین و اخلاق پیوندشان آنقدر تنگاتنگ و عمیق بوده که تا به امروز این تصور برای بسیاری از افراد پیدا شده که اگر دین نباشد، اخلاق هم نیست. فیلسوف سکولاری مثل جان لاک در جایی میگوید کافران عهد و میثاق ندارند و اگر با آنها عهد ببندیم، نمیتوانیم به عهدشان اعتماد کنیم. چون کسی که خدا را قبول نداشته باشد دلیلی برای رعایت قوانین اخلاقی ندارد. بنابراین این پیوند خیلی تنگاتنگ است. اما وقتی که دقت میکنیم میبینیم این وابستگی بین دین و اخلاق و اینکه کدام یک مقدم بر دیگری است و کدام یک از دیگری تغذیه میکند، باید بررسی شود. به عنوان مثال ممکن است به لحاظ تاریخی بررسی کنیم و به این نتیجه برسیم که اگر دین نبود، انسانها اصلا با اخلاق آشنا نمیشدند و اخلاق از طریق دین به انسانها آموزش داده شده است. اما این فرق میکند که بگوییم اخلاق به لحاظ معرفتشناختی وابسته به دین است یا بگوییم که به لحاظ وجودی اخلاق وابسته به دین است. ممکن است از لحاظ تاریخی این وابستگی وجود داشته باشد اما از لحاظ متافیزیکی و معرفتشناختی وجود نداشته باشد.
وابستگی فرهنگی هم میتواند داشته باشد؟ یعنی یک جامعه رفتارهایی را برای خودش نهادینه کرده که در این میان دین جایگاه مهمی دارد. در اینجا اخلاق چه جایگاهی میتواند بگیرد؟
اگر بخواهم یک اصطلاح عامتری به کار بگیرم که فرهنگ را هم شامل شود به جای وابستگی تاریخی میتوانم بگویم وابستگی علّی. به این معنا که هم در طول تاریخ و هم در یک مقطع مشخصی در یک فرهنگ مشخص این وابستگی وجود دارد. این وابستگی علّی است. به این معنا که دین، علت رواج اخلاق در یک جامعه است چه در طول تاریخ یا یک مقطع مشخص. مثلا در جامعه ایرانی، فرهنگ دینی علت رواج اخلاق است.
در تایید صحبت شما میتوانیم به همان جمله خیلی معروف پیامبر اکرم(ص) هم استناد کنیم که فرمودند من برای احیای اخلاق مبعوث شدم.
بله در واقع به این معنی که پیامبر(ص) فرمودند، اگر من نبودم، اخلاق در جامعه ترویج نمیشد. اما این وابستگی علّی است نه معرفتشناسانه.
با توجه به توضیحاتی که ارایه شد میخواهم بحث را به سمت جامعه امروزی بکشانم. ما در جامعهیی زندگی میکنیم که در آن حوادث، اتفاقات، پیشامدها، محیطزیست، رفتارها، روابط بینالملل، سیاست، فرهنگ دایما در حال تغییر و پرشتاب در حال حرکت است؛ یکسری مسائلی برای جامعه به وجود میآید که رویکردهای اخلاقی خودش را نشان میدهد. رفتارهایی که در عملکردهای سیاسی بروز میکند، بحرانی که برای محیط زیست و آلودگی هوا به وجود میآید، گسترش بیماریهای مختلف که برای بشر به وجود آمده و از سوی دیگر فرهنگی که دغدغه بسیاری از اهالی فرهنگ است. در یک چنین پروسهیی اخلاق چگونه میتواند نقش جدی ایفا کند به خصوص افرادی که داعیهدار و تخصص شان بحث فلسفه اخلاق است؟
من مقدمهیی عرض میکنم. در دنیای امروز و در جوامع سکولار، ادعای کسانی که فکر میکنند اگر دین نباشد، اخلاق هم نیست کاملا خلاف این نکته است. مثلا در جوامع غربی و پیشرفته چه بپسندیم و چه نپسندیم، سکولار هستند یعنی اعتقادات دینی ممکن است در این جوامع وجود نداشته باشد یا کمرنگ باشد. اما رفتار اخلاقی در این جوامع از بین نرفته است. این نشان میدهد که این وابستگی، وابستگی علّی نیست، چرا که باید به همان میزانی که دین افول کرده، اخلاق هم افول میکرد. آنها بنیادهای اخلاقی را در جاهای دیگری جستوجو کردهاند و یافتهاند که به نوعی عقل بشر در مورد دیدگاههایی که فیلسوفان اخلاق دارند تمکین کرده و ممکن است که بگوییم رفتارهای اخلاقی بهتر نشده اما حداقل این است که بدتر نشده است. یعنی عموم انسانها تقیدات اخلاقی را دارند و وقتی هم که میخواهند در مورد موضوعی بحث کنند میبینیم که یکی از پایههای آن نقادی اخلاق است و این نشان میدهد که اخلاق بنیادهایی جدای از دین دارد. ما وقتی به فرهنگ خودمان و کلام شیعه نگاه میکنیم، میبینیم که متکلمان اشعری وقتی میخواهند نظرشان را درباره اخلاق بگویند معتقد به حسن و قبح الهی شرعی
هستند یعنی اخلاق را به دین تعبیر میکنند. معنایش این است که حسن و قبح معنایی جز امر و نهی الهی ندارد اما شیعه به حسن و قبح عقلی ذاتی معتقد است. منظور این است که ارزشهای اخلاق در نفسالامر وجود دارد. به قول امروزیها objective هستند. راه شناخت ارزشها هم عقلی است. در این نظریه که متکلمان ما میگویند ارزشهای اخلاقی مبتنی بر دین نیستند و مستقل از آن هستند. جالب است که در نهج البلاغه امام علی(ع) عباراتی دارد که وقتی دلایل ارسال رسل را بیان میکند و میگوید که انبیا آمده بودند که میثاق فطرت را ادا کنند و نعمت فراموش شده خداوند را یاد انسانها بیاورند و عقولی که در آنها مدفون بود و عقل و معرفتی که در آنها بالقوه بود را بالفعل کنند و اتفاقا اگر دقت کنیم میبینیم که بارزترین این وجه و نعمتی که در این عقلها مدفون است همین نعمت ارزشهای اخلاقی است که انبیا آمدهاند میثاق فطرت را به ما یادآوری کنند. میثاق یک مفهوم اخلاقی است یعنی عهدی که ما با خداوند بستهایم، بنابراین قبل از اینکه انبیا بیایند آن عهد و عقل وجود دارد و انبیا فقط آمدهاند آن را در ما شکوفا و بیدار کنند و به همین دلیل هم هست که شما اگر دقت کنید
متکلمان شیعه وقتی میخواهند وجود خدا را اثبات کنند از طریق برهان لطف اثبات میکنند. اینجا نکتهیی وجود دارد. یک موقع ما وجود خدا را از طریق برهان حکمت اثبات میکنیم و میگوییم که حکمت خدا این بود که انبیا را بفرستد و اگر نمیفرستاد خلاف حکمتش بود چون در واقع خدا میخواهد انسانها را هدایت کند و اگر هدایت خداوندی را نپذیرفتند حق تعالی آنها را عقاب کند. بنابراین اول باید به آنها اعلام شده باشد. اگر عقاب قبل از هدایت و اعلام باشد، خلاف عدالت و حکمت است و جالب است که متکلمین ما از طریق حکمت نمیآیند لزوم انبیا را اثبات کنند گویی اگر خداوند پیامبران را هم نمیفرستاد و عقاب میکرد این عقاب ظالمانه و غیرحکیمانه نبود. به این دلیل که خداوند از طریق دیگری امر و نهی خود را به بشر اعلام کرده بود و عهد خود را با او بسته بود. لذا میگویند که انبیا به موجب لطف فرستاده شدند و منظور از لطف چیزی است که با وجود آن مکلف به طاعت نزدیکتر است و نمیگویند که با وجود آن اطاعت میکند و میگویند که اگر این باشد کار برایش آسانتر است و آن چیزی که انبیا آمدهاند به ما یادآوری کنند همین امر و نهیهای اخلاقی است چون آن قسمتهایی که امر
و نهی دینی است آن چیزی نیست که بین همه انسانها مشترک باشد، ممکن است در واقع شریعتهای انبیا به نوعی در هر وحی پیامبری با وحی پیامبر دیگری متفاوت باشد، شرایط مختلفی داریم و میبینیم که دینها آسمانی باشد اما احکامشان متفاوت باشد اما جایی میخواهند میثاق فطرت را به بشر یاد بدهند، این همان حسن و قبحها و ارزشهای اخلاقی است. اگر اینگونه نگاه کنیم، میبینیم که در فهم مذهبی ما شیعیان از اخلاق، این استقلال اخلاق مبنا قرار گرفته است. متون اخلاقی شیعیان را «عدلیه» میگویند، در واقع به این معنی است که عدل در نظر ما شیعیان حسن عقلی است و عقل آن را درک میکند و اگر خداوند هم نگفته بود که چه عملی عادلانه است ما خودمان میفهمیدیم. پس چنین مبنای سنتی و تاریخی داریم و متکلمان و بزرگان ما این گونه اخلاق را میفهمیدند و این یعنی اینکه وقتی ما راجع به مسائل فرهنگی و دینی و اجتماعی سخن میگوییم مبنای اصلیمان اخلاق است. در جامعه ما وقتی به بحث محیط زیست، رسانهها و پزشکی نگاه میکنیم میبینیم که یک بعد فراموششده در همه اینها هست یعنی ممکن است منظرهای دیگر را در اینجا وارد کنیم اما منظر اخلاقی وجود ندارد. به عنوان مثال ما
چیزی به اسم اخلاق محیط زیست نداریم به این معنا که یک نظامی داشته باشیم و بحث کنیم و حسن و قبح اخلاقی را بیان کنیم، نه از نظر مهندسی محیط زیست و سود و صرفه اجتماعی. اگر قبح اخلاقی بسیاری از این کارها نشان داده شود مردم بهتر تبعیت میکنند و با مساله کنار میآیند. این نشان میدهد که ما نیازمند اخلاق حرفهیی و کاربردی هستیم و جالب این است که در گذشته زندگیهایمان را خیلی بیشتر همراه اخلاق اداره میکردیم با همین مبنای عقلی و استدلال عقلی مسائل را حل میکردیم. جامعه ایرانی یک جامعه دینی بوده است. ولی در جامعه ایرانی برای اصناف مختلف فتوتنامه داریم. مثلا فتوتنامه آهنگران، بنایان، زرگران و این فتوتنامهها اصول اخلاق حرفهیی هر کدام از آنها بوده که در آنجا هم توصیهها غالبا اخلاقی بوده و حتی میتوان گفت اخلاق جوانمردی یعنی ما اخلاق تکلیف داشته باشیم، اخلاق فضیلت، اخلاق فتوت. در فلسفه اخلاق این سه مورد را داریم، اوج اخلاق که اخلاق فتوت و جوانمردی است در فرهنگ ما به فتوت نامه تبدیل میشود یعنی آنقدر ریز میشود که دستور اخلاقی میدهد. به نظرم میآید اگر ما چنین کاری را امروز هم داشته باشیم یعنی همین فتوتنامهها
را برای پزشکان و متخصصان و مردم و حتی برای مواجهه با بحران خشکسالی داشته باشیم و اگر بتوانیم اینها را از نظر اخلاقی مطرح و آن وجدان اخلاقی جامعه را بیدار کنیم و میثاق فطرت را در آنها بیدار کنیم، اوضاع اجتماعی ما بهتر از این خواهد بود.
به نظر شما چرا این انشقاق به وجود آمده است؟ چرا در این حوزهیی که استمرار در آن بود جدایی افتاد؟
به نظر میآید باید کسانی که تخصصهای دیگری دارند مثل جامعهشناسان و مردمشناسان بررسی کنند که چه تغییراتی در جامعه ما افتاد، اما به نظر من گذر از سنت به مدرنیسم خیلی در این قضیه تاثیر گذاشته است به این معنا که ما وقتی وارد مدرنیسم شدیم بسیاری از آنچه در سنت داشتیم پشت سر و جا گذاشتیم و با خودمان نیاوردیم به عنوان مثال ما معمار و مهندس و پزشک داریم اما فتوتنامهها مربوط به قدیم بوده است و حالا که وارد مدرنیسم شدیم و این اصناف مدرن شدند ما آن سنت اخلاقی را کنار گذاشتیم و با سنت اخلاقی امروز هم همراه نشدیم. یعنی زندگی ما مدرن شده اما با فلسفه اخلاق به عنوان دانشی که متعلق به دنیای مدرن است آشنا نشدیم. یعنی ما فلسفه اخلاق را در زندگیمان وارد نکردیم. با تفکر اخلاقی آشنا و مانوس نیستیم.
در سالهای اخیر یکسری فعالیتهایی در بحث فلسفه اخلاق داشتید و آثاری هم ترجمه کردید و آخرین آن هم همین دانشنامه فلسفه اخلاق بود که کار ارزشمند و سترگی است. شما در حوزه فلسفه اخلاق کار آموزشی داشتید و مقالات متعددی منتشر کردید. به نظر شما این فعالیتها تا چه اندازه توانسته وارد بحث اخلاق کاربردی در جامعه شود؟ آیا ما هنوز در این مورد دچار مشکل هستیم و نتوانستهایم بین نظر و عمل ارتباط برقرار کنیم؟
به نظرم این کارهایی که انجام شده فقط در حد یک مقدمه است حتی برای اینکه به دانشگاههای ما معرفی شود و دانشجویان این کتابها را بخوانند و بفهمند و به نوعی ارتباطشان را با جامعه شکل دهند هنوز کار زیادی داریم. تصور من این است که امروزه دانش باید از همان دوران کودکی به کودکان آموخته شود و دانشآموزان با تفکر فلسفی انس بگیرند. من فکر میکنم این نگاه را باید از سطوح پایینتر شروع کنیم. من بعضا میبینم که مباحثی که تدریس میشود هیچ نسبتی با فلسفه اخلاق ندارد و طبیعی هم هست، چرا که ٣٠ سال پیش نوشته شده است ولی اینکه ما بتوانیم یک شکل رقیقشدهیی از فلسفه اخلاق را به دانشجویان در رشتههای مختلف آموزش و تدریس کنیم حتی آن چیزی که در سنت خودمان وجود داشته، آن عقلانیت اخلاقی که وجود داشته، آن را بتوانیم تعلیم دهیم، شدنی است و غفلت در این موضوع اتفاق افتاده است. مباحث فلسفه اخلاق وقتی باز میشود افرادی که شاید هیچ علاقهیی به فلسفه نداشته باشند به آن علاقهمند میشوند چون جنساش به نوعی است که نیازمند هیچ مقدمه فلسفی هم نیست یعنی وقتی ما براساس همان فطرت اخلاقی انسانها که همه در آن مشترک هستند پیش میرویم، میبینیم که تمام مسائلی که در فلسفه اخلاق است برای ما هم مطرح میشود. به نظرم باید تلاشی کنیم که جامعه با اینها انس بگیرد.
این تلاشها باید به چه شکلی باشد؟ به هر حال شما از یک سنت قوی اخلاق یاد کردید، دینی، حکمی، انتقادی که در سرزمین ما بوده و در سالهای اخیر هم آثار متعددی در حوزه فلسفه اخلاق در کشور منتشر و سعی شده بحثهای تطبیقی متعددی در حوزه نظر به وجود بیاید، اما یک غفلت یا یک خلئی به وجود آمده که باید پاسخ داده شود؟
راهکار این است که ما بتوانیم ضرورت فلسفه اخلاق را تبیین کنیم. بحث را در قالب اخلاق کاربردی بیاوریم که اختصاص به یک رشته یا یک گروه خاص ندارد یعنی هرکس در هر جایی که هست نیاز به این تحولات اخلاقی دارد چون همه ما به لحاظ فطری دوست داریم رفتاری که در جامعه نشان میدهیم و شخصیتی که از خود نشان میدهیم، مقبول و شایسته باشد. اگر توجه کنید هیچ چیز به اندازه اخلاق مقبولیت ایجاد نمیکند، آن هم نه صرفا خوشرو بودن یا خوشاخلاق بودن که این یک نوع از سجایای اخلاقی است. اینکه افراد نوعی حکمت اخلاقی و نوعی حکمت عملی و فرزانگی در خود ببینند مهمترین عامل در مقبولیت اوست. آن چیزی که از یک معلم در ذهن ما باقی میماند فرزانگی اوست، یک دوست و پدر و مادر هم همین طور است. آن جنبهیی که میشود رویش حساب کرد و ماندنی است فرزانگی است. ما در همه رشتهها نیازمند این فرزانگی هستیم و مهمترین عامل در اینکه چگونه بتوانیم این فرزانگی را به نمایش بگذاریم این است که اخلاق حرفهیی مربوط به حوزه خودمان را فرا بگیریم. در بسیاری از نهادهایی که در کشور ما هستند به شکلهای مختلف آموزشهای ضمن خدمت برگزار میکنند که میتوانند بخشی از آن را به اخلاق حرفهیی اختصاص دهند و اگر درست برگزار شود، قطعا از آن استقبال خواهد شد. صرف نظر از بحث معرفت و دانایی و عشق به فلسفه و دین همه ما دوست داریم شخصیت مقبولی داشته باشیم و آن همان فرزانگی اخلاقی است. این درباره شخصیت فردی است و در مورد روابط اجتماعی هم هیچ عاملی به اندازه اخلاق در تنظیم روابط اجتماعی ما موثر نیست و غالبا میبینیم که عمده رفتارهای ناهنجار ما از نظر اخلاقی ریشه در جهل اخلاقی ما دارد، اینکه نمیدانیم چگونه درست رفتار کنیم بنابراین نیاز به آموزش دیده شود. این مبتنی بر یک نوع عقلانیت اخلاقی است تا بتوانیم از اصول اخلاقی به عنوان معیارهایی که ارزش مطلق دارند، دفاع کنیم و متناسب با شرایط مختلف و گروههای مختلف آموزش دهیم.