بیش از سه دهه از مطرح شدن وحدت حوزه و دانشگاه و تلاش در آن راستا می گذرد اما هنوز با مسایلی چون اتهام زنی این دو نهاد نسبت به یکدیگر مواجهیم. چه عواملی زمینه های عدم تحقق این مفهوم را آفریده اند؟ آیا این وحدت، شدنی است؟
حجت الاسلام والمسلمین مرتضی جوادی آملی دانش و بینش تولید شده در دانشگاه و حوزه را با توجه به تفاوت منابع آنها و وحیانی بودن منابع دانش در حوزه، متفاوت می داند و می گوید: آنچه می تواند نقطه امیدی باشد، باورهای قلبی و اعتقاداتی است که دانشگاهیان، اساتید بزرگوار و دانش پژوهان دارند. زمانی آن وحدت آرمانی حاصل می شود که دانش ها، بینش ها، روش ها و حتی سلیقه ها به هم نزدیک شود.
او بر نقش بی توجهی به تخصص و تجربه های متخصصان و دانشمندان در حوزه های مختلف به عنوان یک آسیب جدی برای وحدت حوزه و دانشگاه تاکید می کند و در مورد دلایل عدم دستیابی به وحدت مدنظر امام خمینی معتقد است: توزیع قدرت واقعا توزیع عادلانه ای نیست. همین مساله باعث شده که آن نگاه متعادل بین این دو جریان اتفاق نیفتد که خود، آسیبی جدی به مساله وحدت است. این را باید به درستی چاره اندیشی کرد. یکی از آسیب های دیگر، مساله سطحی نگری و قشری نگری است که متاسفانه جامعه امروز ما به شدت با آن رو به روست. این استاد دانشگاه می گوید: برای روحانی قلمرویی از فعالیت تعریف شده است. اینکه بخواهد در همه صحنه ها حضور تاثیرگذار داشته باشد و اهل آن را احیانا باز بدارد، آسیب زدن به قشر روحانیت و این جایگاه است.
به گزارش جماران، متن گفت وگوی شفقنا با حجت الاسلام و المسلمین دکتر جوادی آملی را بخوانید:
*در عین تاکید بسیاری از بزرگان بر ضرورت وجودی وحدت میان حوزه و دانشگاه، عده ای دیگر آن را غیرممکن می دانند. تحلیل برخی از آنها نیز این است که حوزه و دانشگاه، دو مقوله متفاوت از هم هستند، نه نگاهشان به هستی و نه متد علمی آنها یکسان نیست. نظر شما چیست؟
باید این را باور داشت که دانش ها و بینش ها هویت ساز هستند و هر اندازه که دانش ها عمیق تر و وسیع تر شوند، بینش های خاص به خود را تولید و هویت مستحکم تری را ایجاد می کنند. دانش هایی که در حوزه، مبتنی بر منابع وحیانی شکل می گیرد، با دانش هایی که در مراکز دانشگاهی شکل می گیرد -در شرایط دیگری که احیانا برخوردار از چنین منابعی نیست- متفاوت است. طبیعی است که چنین بینش ها، اهداف و شئونی متفاوت می شود و هویت های مختلفی را ایجاد می کند. این یک واقعیت است و نباید از آن فرار کرد اما واقعیت دیگری هم در کنار این وجود دارد و آن، باورهای اعتقادی دانشگاهیان و حوزویان است. اگر بخواهیم صرفا به دانش و بینشی که مبتنی بر آن دانش شکل می گیرد، نگاه کنیم شاید دسترسی به وحدت کار آسانی نباشد و دور از انتظار باشد.
*در نگاهی گسترده تر، وجوه اختلاف وحدت حوزه و دانشگاه را چه مواردی می دانید؟
عمده موارد اختلاف به لحاظ منابع تامین دانش است. دانشگاه ها زنجیره وابسته بهم هستند؛ علومی که در آنجا خوانده می شود، اساتیدی که این علوم را از این دانشگاه ها فرا می گیرند و نوع فرهنگی که این دانش ها با خود می آورد مبتنی بر یک سلسله منابع وحیانی نیست بلکه تنها به عقل، دانش، حس و تجربه بشری اکتفا می کند. این موضوع، اجازه تأمین دانش یکسان را نمی دهد بنابراین یکسان دیدن هویت دانشگاهی که دانش، آن را می سازد و بینش برخاسته از آن دانش در حال تامین آن است با حوزه، انصافا یک ساده انگاری است. این یک واقعیت است اما آنچه می تواند نقطه امیدی باشد، باورهای قلبی و اعتقاداتی است که دانشگاهیان، اساتید بزرگوار و دانش پژوهان دارند. این موارد، سرمایه هایی است که باید برای وحدت حوزه و دانشگاه بر آنها فکر کرد اما تا آن رویکرد به لحاظ دانش پیش نیاید و نظریه ای که آیت الله جوادی آملی در بحث علم دینی مطرح کرده اند، اتفاق نیفتد، رسیدن حوزه و دانشگاه به یک وحدت قابل قبول، دور از انتظار است.
* با وجود این اختلافات، موضعی که قرار است حوزه و دانشگاه بر آن وحدت کنند کجاست یعنی اشتراکاتی که باید در این راستا مورد توجه قرار گیرد، کدام هستند؟ این نقاط اشتراک را همان باورهای قلبی و اعتقادات دانشگاهیان می دانید؟
همان باورهای قلبی و اعتقادات، یکی از محورهایی است که ممکن است انشاالله وحدت بر آن اتفاق بیفتد. دیگری نیز محبت و علاقه ای است که همه حوزویان و دانشگاهیان به رشد و تعالی کشور دارند و به ایران قوی و مقتدر می اندیشند. از این موضوع می توان به عنوان وحدت غرض نام برد. شاید یکی از مولفه هایی که امام راحل(رض) برای ایجاد وحدت بین حوزه و دانشگاه بر آن تکیه داشتند، مساله وحدت غرض باشد که تعالی، رشد و توسعه ایران اسلامی و پیشرفت جامعه ایرانی است که از تمدن و فرهنگی غنی برخوردار است. باور همه کسانی که به وحدت می اندیشند، این نکته است که هیچ فردی از حوزویان و دانشگاهیان نیست که این غرض متعالی را در خود نپرورانده باشد اما دسترسی به این غرض به خاطر بینش ها، دانش ها و روش هایی است که در این دو مرکز علمی، مستقل از یکدیگر در حال شکل گرفتن است. طبیعی است که هویت سازی هم به همراه دارد و شکل وحدت، کار دشواری خواهد بود. من تاکید کنم که نظر آیت الله جوادی آملی در این خصوص همین است که راه دسترسی به یک دانش واحد به معنای اینکه منبع واحدی را پیدا کنند و تولیدات آنها همسو باشد، این است که به منابع اصلی بازگشت شود، عقل را هم از
منابع دین معرفی کنند و آنچه را که دانش بشری هم به شمار می رود، در حوزه مجالی واسع تر ببینند. متاسفانه امروز، تولیدات همسو نیست. دانشی که سکولار و نسبت به جریان های انسانی و آنچه که سعادت انسانی در نظر گرفته می شود و نظایر آن بی تفاوت است، نمی تواند خود را با آن دانشی که به شدت به اینگونه مسایل توجه دارد، یکسان ببیند و بخواهد زمینه های وحدت را فراهم کند.
*یعنی محتوایی که تولید می شود، مشترک نیست اما برای تامین وحدت حوزه و دانشگاه باید هدف این دو نهاد و جهتی که این تولیدات به سمت آن می رود را مشترک در نظر گرفت؟
بله! بیشتر همین است و واقعا هم امر دشواری است. برای اینکه این دانش ها بینش تولید می کنند، این بینش ها روش تولید می کنند و این روش ها راه هایی را می سازند که طبعا متفاوت هستند و حتی سلیقه هایی تولید می کنند که بهم نزدیک نیست. انتظاری که از وحدت وجود دارد، به این سادگی به دست نمی آید. زمانی آن وحدت آرمانی حاصل می شود که دانش ها، بینش ها، روش ها و حتی سلیقه ها بهم نزدیک شود. آن زمان است که آن وحدت آرمانی اتفاق خواهد افتاد. امام(رض) پایه گذار چنین تفکری بودند که دانشمندان و محققان حوزوی و دانشگاهی باید بیندیشند که چگونه می توان چنین فضایی را فراهم کرد.
* امام خمینی در یکی از سخنرانی های خود، اتحاد حوزه و دانشگاه را موجب اتحاد تمام ملت می دانند. بر این اساس وحدت حوزه و دانشگاهی که موجب اتحاد یک ملت می شود چه مولفه هایی دارد و چه حدود و ثغوری باید برای آن قایل شد؟
فرمایش امام(رض) فرمایش درست و اساسی است، برای اینکه تمامی شئونی که جامعه با آن رو به رو است، اعم از شأن اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و شأنی که معیشت انسان ها را تامین می کند، همه و همه زاده آن دانش ها و بینش هاست. اگر این دانش هاو بینش ها یکسان باشد، جامعه هم وحدتی را در این رابطه احساس خواهد کرد و براساس همان ساز و کاری که آن دانش ها تولید می کنند، پیش خواهد رفت. در صورتی که اگر دانشی به سمت تمدنی پیش رود و دانش دیگر بخواهد به سمت تمدنی دیگر پیش رود، یکی بخواهد مسجد و کلیسا و دیگری مراکز دیگر را تقویت کند، هر دو اینها دو نوع تمدن ایجاد می کنند و جامعه دچار چالش و تقابل خواهد شد. اگر این مراکز علمی که خاستگاه علم، دانش و بینش هستند، واقعا یکسو بنگرند، وحدت جهت را در خود ایجاد کنند و واقعا به این باور برسند، طبعا مردم هم متاثر از مراکز علمی، حوزوی و دانشگاهی خود خواهند شد و به آن وحدت خواهند رسید.
گفته های شما به این معناست که مسوولیت بیشتری به عهده دانشگاهیان قرار می دهید و نه حوزویان؟
خیر! حوزویان هم در حوزه فرهنگ و ایجاد یک تمدن دینی نقش بسیار مهمی دارند. یکی از جهاتی که به عنوان تهدید و آسیب برای این وحدت به شمار می رود، مساله بی توجهی به تخصص و تجربه هایی است که متخصصان و دانشمندان در حوزه های مختلف دارند. در حال حاضر کارشناسان عمیق مسایل دینی به لحاظ مسایل فرهنگی و تمدنی نظراتی دارند که متاسفانه مورد توجه نیست. همانطور که کارشناسان در حوزه مسایل اقتصادی، صنعت، تولید، کشاورزی و امثال آن تجربیات و دانش های ارزشمندی را به میدان می آورند و متاسفانه مورد توجه قرار نمی گیرد. این بی مهری، بدترین آسیب را به موضوع وحدت حوزه و دانشگاه می زند. یکی دیگری را متهم می کند که امروز قدرت در اختیار شماست و این قدرت اجازه نمی دهد که دانش و تخصص، کار خود را انجام دهد. شاید یکی از بهترین زمینه ها برای ایجاد فضای وحدت، مورد توجه مسوولان و کارگزاران قرار گرفتن این مساله، به میدان آمدن واقعی تخصص و اهتمام کردن به تخصص هایی که از ناحیه حوزویان و همینطور دانشگاهیان ارائه می شود و کارشناسی شده هم هست، باشد. چراکه آن همدلی و هماهنگی حوزویان و دانشگاهیان، نقش بسزا و تعیین کننده ای را در اینگونه مسایل
دارد.
*چه دلایلی باعث شده است که امروز دستیابی چندانی به وحدت مورد نظر امام خمینی نداشته باشیم بلکه شاهد اتهام زنی حوزه و دانشگاه نسبت به همدیگر هستیم؟
برخی از این مسایل، اندیشه ای و برخی از آنها نیز انگیزه ای است. به لحاظ مسایل انگیزه ای می توان گفت در حال حاضر، توزیع قدرت واقعا توزیع عادلانه ای نیست. همین مساله باعث شده که آن نگاه متعادل بین این دو جریان اتفاق نیفتد که خود، آسیبی جدی به مساله وحدت است. این را باید به درستی چاره اندیشی کرد. آسیب متعادل نبودن توزیع قدرت به کل جامعه، نظام و مردم بازمی گردد. به هر حال بایستی مسوولیت با قدرت همسان باشد. اگر جایی قدرت هست، باید پاسخگویی هم وجود داشته باشد یا اگر پاسخگویی متوجه جایی هست، قدرت هم باید به آنجا مرتبط باشد. اینگونه از مسایل انگیزشی متاسفانه در جامعه ایران کم نیست. طبیعی است که آسیب جدی را ایجاد می کند و نمی گذارد که آن روابط علمی مبتنی بر این همدلی ها شکل بگیرد. باید باور کرد که دانشگاه های ما در بین هزاران هزار دانشگاهی که در سراسر جهان هستند، حلقه زنجیره ای به شمار می روند و به شدت از آنها متاثرند. دانشگاه های ما در نظر می گیرند که در اغلب دانشگاه های جهان چه اتفاقاتی از نظر علمی، فکری، بینشی و روشی در حال رخ دادن است و متاثر از آن حرکت می کنند. طبیعی است که توجه نکردن به دغدغه های آنها،
آسیب را متوجه هم دانشگاه و هم حوزه و طبعا کشور، نظام و مردم می کند. این به لحاظ مساله انگیزه ای است که شاید بزرگترین آسیب ها به وحدت از این ناحیه وارد می شود. به لحاظ مسایل اندیشه ای هم که منابع واحدی در دست نیست که بتواند مبانی و روش های مناسبی را تولید کند.
*علاوه بر موانعی که بر بحث وحدت سایه انداخته اند و شما به آنها اشاره کردید، مساله دیگر این است که وحدت حوزه و دانشگاه در پروسه شکل گیری خود ممکن است با چه آسیب هایی رو به رو شود؟ به طور مثال برخی معتقدند حوزه در حال حرکت به سمت دانشگاهی شدن است و برخی حوزویان به شدت دچار از خود بیگانگی برای نزدیک شدن به فضای دانشگاهی هستند که آن را آسیبی جدی برای حوزه تلقی می کنند، در این مورد چه تحلیلی دارید؟
پیش از پرداختن به این موضوع باید گفت یکی از آسیب های دیگری که واقعا جدی است و باعث دل آزاری دانشگاهیان و حوزویان می شود، مساله سطحی نگری و قشری نگری است که متاسفانه جامعه امروز ما به شدت با آن رو به رو است. مراکز بازتاب دهنده فعالیت های اجتماعی و فرهنگی، بیشتر متمایل هستند که مباحث سطحی، قشری، ظاهری و آمارهای آنچنانی را ارائه کنند. خود این موضوع نوعی سرخوردگی و دل آزاری را نتیجه می دهد چون تنها مساله ای که برای یک عالم اهمیت دارد، ارج نهادن بر علم و دانش است و اگر بخواهد بر این گونه از امور سطحی توجه داشته باشد، واقعا نگران می شود. اتفاقا یکی از مسایلی که باعث می شود حوزه ها یا حتی دانشگاه ها از هویت خود تهی و خالی شوند، همین قشری نگری و سطحی نگری است که احیانا برای مدیران و مسوولان این دو جریان ممکن است پیش آید. مشکل جدی حوزه ها این است که به لحاظ یک کار عالمانه و کار وزین علمی احیانا ممکن است که آینده روشنی را نبینند و طبعا به دنبال آن هستند که بتوانند دانش خود را در محلی عرضه کنند. اگر بنا باشد مسیر جامعه با قشری نگری به سمتی رود که آن اهتمام لازم را به علم، دانش و معارف ندهد، یک روحانی واقعا
احساس خلأ می کند زیرا باید با مردم ارتباط برقرار کند و این معارف و دانش ها را با مردم در میان بگذارد اما مردم در حال هدایت در مسیر دیگری هستند. این طبیعی است که احساس نگرانی و خلأ می کند، چه بسا حتی به مراکز خارج از دانشگاه هم بخواهد بیندیشد. به هر حال این نگرانی برای حوزویان جدی است. متاسفانه به رغم این که اصل و مغز دانش در حوزه موج می زند و شرایط علمی فراهم هست اما فضا به لحاظ شرایط اجتماعی و فرهنگی به آن شکل مهیا نیست که طلاب و فضلا در مسیری حرکت کنند که به غنا و تقویت حوزه بیانجامد. این از مسایلی است که جامعه دینی را هم تهدید می کند. اگر حوزه متشکل از عالمان، فضلا و دانشمندانی باشد که به عمق و به وسعت دانش بیشتر توجه دارند و می خواهند جامعه را متعالی کنند، رشد دهند، از سطحی نگری خارج کنند و آنها را بیشتر با عقلانیت دینی پیش برند تا یک سلسله مسایل ظاهری و سطحی، فضای مناسب تر و در حالت عکس آن طبعا موجب شکل گیری چنین اتفاقی می شود.
*این قشری نگری را حاکم بر جامعه علمی و فرهنگی می دانید یا حوزوی یا کلا بطن جامعه با این مساله درگیر است؟
کسانی که متولی مسایل فرهنگی هستند، نقش اساسی دارند که رویکرد سطحی نگری را در جامعه ایجاد نکنند. طبیعی است که وقتی افرادی می خواهند دانش خود را در موطن اجتماع آورند اما احساس می کنند که جامعه به آنها بها نمی دهد بلکه مسیر آن در جهت دیگری می رود، فاصله می گیرند و به دنبال جایی برای مطرح کردن آن می گردند. وقتی یک دانش پژوه، عالم و طلبه، علمی را تحصیل کرد، می خواهد به صورت بیان آزاد، کتاب، نوشته، درس یا کرسی تدریس آن را مطرح کند. اگر بهای لازم برای این موقعیت ها در جامعه -نه در حوزه و نه در دانشگاه و امثال آن- دیده نشود، احساس خلأ می کند و احساس می کند که آینده روشنی در کارش نیست. طبیعی است که فرد در چنین شرایطی از سنگری به سنگر دیگر می رود که شاید در آنجا هم چنین سرخوردگی ای برای او وجود داشته باشد. اینکه مسیر برخی حوزویان در حال رسیدن به دانشگاه است، این نیست که آنها به حق احساس کنند که احیانا آنجا بهتر است اما می خواهند از فضایی که احساس می کنند مطلوب نیست، آزاد شوند. چه بسا به آنجا روند اما مطلوب خود را در آنجا نیابند.
* این تهدیدی برای هویت حوزه به شمار می رود یا فرصتی برای به روز شدن فضا و متدهای سنتی آن؟ آیا ورود حوزویان به دانشگاه ها یکی از راه های یافتن زبان امروز مردم است یا اینکه آسیب های آن بر منافعش غلبه می کند؟
ظاهرا که تاکنون تجربه این چنین نبوده است. شاید برخی افراد موفق بوده اند اما این یک فضای غالب نیست بلکه فضای مغلوب است. به هر حال اگر بخواهند زبان جامعه را پیدا کنند، باید مطابق با آن جامعه یک خوراک شایسته و مناسب هم داشته باشند. وقتی از حوزه به آن سمت بروند، زبان را پیدا می کنند اما غذای مناسب برای اینکه بتوانند به جامعه اعطا بکنند را نخواهند داشت. تا انسان بار قوی و غنی ای در حوزه های علمی، فرهنگ و مسایل اجتماعی و دینی پیدا نکند، آن زبان ها کاهی اوقات تهدید را بیشتر از فرصت می کند زیرا به هر حال شرایطی که در آن سمت وجود دارد، مسایل اجتماعی و اقتصای دیگری دارد و شاید شرایط را متفاوت کند.
*می خواهم به مساله قشری گری برگردیم که آن را به عنوان یکی از موانع وحدت حوزه و دانشگاه مطرح کردید. متولیان مسایل فرهنگی طیف گسترده ای از سیاستگذاران فرهنگی گرفته تا رسانه، جامعه دانشگاهی و حوزویان را در برمی گیرد. چه راهکاری وجود دارد که جلوی این آسیب ها گرفته شود و جامعه و خود آن جامعه علمی را به سمت تولیدات پرمحتواتر و برون رفت از قشری نگری مورد اشاره شما هدایت کرد؟
اولین جهت این است که متولیان فرهنگی و کسانی که کارگزار این امور هستند، خود اهل دانش و بینش و فرهیخته باشند. یکی از ضعف های که متاسفانه جامعه امروز ما با آن رو به روست، این است که از قشر فرهیخته، دانشمند و عالم که به این گونه مسایل بها می دهد، بهره لازم برده نمی شود و در حقیقت آنها در شرایط محدودتری مسیر علمی را می گذرانند. در حالی که آنهایی که شاید ظاهر آراسته تری داشته باشند، بیشتر در میدان حاضر هستند. این خود، زمینه قشری گری را فراهم می کند زیرا آنهایی که فرهیخته نیستند، به چنین امری باور ندارند و اصلا فرهیختگان با آنها همکاری نمی کنند که بتوانند به این مسایل فرهنگی عمق ببخشند و آنها را توسعه دهند. بر این اساس مجبور هستند که به همین قشری نگری بپردازند و مسایل آماری را مطرح کنند که این یکی از بزرگترین تهدید هایی است که برای کشور وجود دارد.
* مدل آرمانی وحدت حوزه و دانشگاه، چه ویژگی هایی دارد و حوزویان و دانشگاهیان باید چه گام هایی را بردارند تا به آن وحدت آرمانی نزدیک شوند؟
من فکر می کنم که گام نخستین آن بحث رفع کدورت ها، نگرانی ها، ایجاد همدلی ها و پالایش کردن بسیاری از مسایل است که روی این روابط سایه افکنده و متاسفانه آن عمق دانشگاه و حوزه را تحت تاثیر خود قرار داده است. ایجاد شدن این همدلی در گام نخستین، زمینه را برای آن وحدت فراهم خواهد کرد. رسیدن به ارکان اصلی وحدت که دانش، بینش، روش و رسیدن به یک هدف واحد است، مسایل زمان بری است که نیاز به کارهای طولانی دارد اما گام نخستین، ایجاد همدلی، هماهگی و صمیمیتی است که آثار و برکات فراوانی را هم به همراه خواهد داشت. خود همین مساله زمینه ساز وحدت خواهد شد.
*گفتن این مطلب و لزوم ایجاد همدلی ساده است اما شاید سخت ترین مرحله همین باشد. برای همین ایجاد همدلی چه باید کرد؟
اگر مجموعه کشور به سمت فرهیختگی برود، فرهیختگان را در جایگاه خود بنشاند، به علم و دانش بها دهد و ارزش تخصص ها و تجربیات را واقعا بداند، بهترین همدلی را ایجاد خوهد کرد. احیانا حوزویان ممکن است احساس کنند که دانشگاهیان یا بالعکس دانشگاهیان احساس کنند که حوزویان به تخصص و دانش آنها بها نمی دهند و حتی آنها را در مسیر دانش های خود مستقل نمی دانند. به طور مثال دخالت کردن حوزه در مساله کشاورزی، صنعت، تولید و امثال آن و آوردن فردی در رأس آن که تخصصی ندارد ولو ممکن است یک روحانی باشد. اینگونه اقدامات، بی اهمیت جلوه دادن مساله تخصص و دانش است که دل آزردگی ایجاد می کند. آثار سوء چنین مسایلی بین جامعه حوزویان و دانشگاهیان کم نیست. اینها مسایلی نیست که واقعا مورد غفلت باشد بلکه مورد تغافل است. به این معنا که نمی خواهند این مسایل یا آثار سوء این حرکت ها را ببینند. برای برخی که این مسایل را نمی شناسند، این ندیدن، غفلت است و برای آنها که می شناسند، تغافل است. امروز بیشتر مورد تغافل است زیرا به هر حال می دانند که قرار دادن کسی که هیچ تجربه تولید، صنعت و کشاورزی را ندارد در رأس چنین جریانی یا مسایلی مشابه، آثار سویی
خواهد داشت.
*به عنوان کسی که خود در کسوت روحانیت قرار دارد، در ارتباط با جامعه و همینطور با دانشگاه، انتظارتان از روحانیت چیست؟
واقعا روحانیت هم در نزد مردم و هم در پیشگاه خداوند عالم، کم موقعیت و جایگاهی نیست. روحانیان قدر و منزلت خود را بدانند. حرمتی که مردم و جامعه اسلامی برای روحانیت قایل هستند و همچنین عنایتی که خدای عالم به این جریان فکری دارد، کم نیست. متاسفانه روحانیون به درستی به مقام و موقعیت خود واقف نیستند و احیانا ارزان می فروشند و ممکن است خود را در هر جایی برند. طبیعی است که این موضوع، آن مناسبات و روابط درست را با جامعه و دانشگاه ایجاد نخواهد کرد. برای روحانی هم قلمرویی از فعالیت تعریف شده است. اینکه بخواهد در همه صحنه ها حضور تاثیرگذار داشته باشد و اهل آن را احیانا باز بدارد، آسیب زدن به قشر روحانیت و این جایگاه است. شاید شرایطی که امروز برای روحانیت وجود دارد هم به آن مربوط باشد.