به گزارش جماران، متن سخنرانی فرشاد مومنی در دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی در روزنامه اعتماد به شرح است:
ساختار نامناسب اقتصادی دغدغهها را به سمت هم و غم روزمره میکشاند و دلمشغولیها هم افق زمانی اندکی را فراتر از حال مورد توجه قرار میدهد. توسعه برای ما مساله مرگ و زندگی است و اگر اصول و موازین تبادل فکری در حوزه توسعه در محاق باشد تبعات بسیار سنگینی را به جامعه تحمیل خواهد کرد. برای اینکه از یک طرف فرصتی برای لحاظ کردن تجربههای تاریخی و همتی برای استفاده از این تجربهها فراهم شود به تجربه تاریخی در ایران اشاره میکنم. با هدف که مشخص شود بسنده کردن به متغیرهای خرد و کلان چگونه میتواند در غیاب نگرشهای توسعهیی هزینههایی غیرقابل جبران به همراه داشته باشد. استفاده از ابزارهای تحلیلی سطح خرد برای حل و فصل مسائل توسعه در کشور است. نمونه بسیار منفی آن ماجرای شوک درمانی است. در غیاب بسترهای سطح توسعه مناسب برای عملکرد مثبت دستکاریهای قیمتی به سبکی که کم و بیش در همه کشورهای در حال توسعه مشاهده شده در ایران هم با طیفی از فجایع انسانی و زیست محیطی مواجه شدیم. همچنان درهای اقتصادی ایران بر همان پاشنههای قبلی میچرخد. مثال تکاندهنده دیگر تجربه دوره پهلوی است. در فاصله سالهای ٤٢ تا ٥١ اقتصاد ایران رشد متوسط ٤/١١ درصد را تجربه کرده است. یعنی ١٠ سال رشد دو رقمی در این سطح داشته و در دوره ٥٢ تا ٥٦ متوسط شاخص جی.دی.پی در ایران به ١٥ درصد رسید اما این رشد تاثیری بر رضایت مردم نداشت. بنابراین اگر توسعه اقتصاد و دل بستن به شاخصهای فاقد کارکرد را در گرهگشایی از اقتصاد موثر بدانیم اشتباه کرده ایم. بلوغ فکری باید به جایی برسد که از تجربیات گذشته درس بگیریم. طبیعتا در شرایطی که دلمشغولیهای اقتصادی روزمره شده و به سطح امروز و فردا رسیده وقتی میشنویم اثری در خصوص توسعه به انتشار رسیده مایه امیدواری ما است. این تلاشها به ما حکم میکند که از این فرصت استفاده کنیم و ذهن سیاستگذاری کلان را به سمت اقدامات بلندمدت و تحولات نهادی سوق دهیم. به ویژه اینکه در سال جاری ماشین فرو افتاده برنامهریزی در کشور بعد از ٩ سال مجددا در حال شروع به کار است. یکی از درخشانترین کتابهایی که طی چند سال اخیر در زمینه مطالعات توسعه به زبان فارسی ترجمه شده کتاب «چرا ملتها شکست میخورند» است. البته به این کتاب هم نقدهایی هم وارد است اما اساسا کتابی وجود ندارد که مورد نقد واقع نشده باشد. کوتهنگری نظام وار منطق رفتاری خاصی را ایجاد میکند که بر اساس آن جامعه به سمت فرهنگ همه یا هیچ کشیده میشود. برخی گمان میبرند نقدهای وارد بر یک کتاب باید منجر به خوانده نشدن آن شود. اما کتابی میتواند ممتاز باشد و در عین ضعفهایی هم داشته باشد. نقد یک اثر به معنای ارزش قایل شدن برای آن و تلاش برای بالندهتر شدن آن است.
ما در این کتاب با نوآوری به عنوان یکی از کلیدهای اصلی توسعه است کما اینکه در ایران هم مرتبا امواجی از نوع کارآفرینی را شاهد هستیم. گمان برده میشود که با آموزش آکادمیک نوآوری میتوانیم توسعه را در ایران گسترش دهیم. غافل از اینکه این مساله مقدمات و لوازمی دارد و باید روی طراحی و تمهید این مقدمات وقت بگذاریم. به اعتبار شرایط کنونی ایران گفته میشود که یادگیری مقدم بر نوآوری است یعنی افراد، خانوارها، بنگاهها و کشورها ابتدا باید به مرتبه یادگیری برسند. این مساله هم در سطح نهادی و هم در فناوری مطرح است و این دو عامل نقشی کلیدی در توسعه کشورها دارند. اهمیت این مساله در ایران به این خاطر است که در نظام آموزشی جایی برای معرفت تاریخی به صورت بایسته وجود ندارد. این مساله باعث میشود ما مرتبا در حال تجربه آزمونهای بیفرجام باشیم. یعنی جامعه در معرض آزمون و خطاهایی قرار میگیرد و هزینهها و خسارتها آشکار میشود اما مجددا این آزمودهها را به تجربه میگذاریم. یکی از تکاندهندهترین این تجربهها، سیاستگذاری پس از دوره شوک نفتی است. این سیاستگذاری در دوره ٥٣ تا ٥٦ و دوره ٨٤ تا ٩٠ یکسان بوده است. بالغ بر ٨٥ درصد
اشتباهات رخ داده در دوره اول شوک نفتی عینا در شوک آخر نفتی هم تکرار شده است. این مساله به آن معنا است که افراد زیادی در ایران میدانستند اقدامات پس از سال ٨٤ خطا بوده اما برآیند نیروها طوری بوده که این افراد نمیتوانستند در تصمیمگیریها و تخصیص منابع اثرگذار باشند. بنیه یادگیری در ایران در حد نصاب نیست و آزمودههای پیشین تکرار میشوند. در این کتاب به اهمیت نهادها اشاره شده و بحثی بسیار سرنوشتساز برای امروز و فردای ایران طرح شده است. کتاب میگوید در حالی که در ربع پایانی قرن هفدهم وقتی تقریبا همه کشورهای اروپایی همتراز بودند چرا مقام پیشگامی در انقلاب صنعتی به انگلستان رسید. عنصر یادگیری اینجا اهمیت بسزایی دارد. پاسخ اجمالا این است که انگلستان نخستین کشوری بود که مالیه دولت را هنجار کرد. توسعه تکنولوژی از چنین متغیرهایی تبعیت میکند. به سبک همه دولتها در گذشته، حال و آینده وقتی با کسری مالی روبهرو میشوند به سمت رفتارهای ناهنجار با شهروندان کشیده میشوند چرا که به تعبیر وبر امتیاز انحصاری اعمال خشونت را دارند. بنابراین به شیوههای آشکار و پنهان به حقوق مالکیت تعرض میکنند و در نتیجه انگیزههای کارایی و
بهرهوری به حداقل میرسد. وقتی امنیت حقوق مالکیت وجود نداشته باشد بنگاههای تولیدی افق نگرش خود و مقیاس فعالیتشان را اندک در نظر میگیرند و در زمینههای زودبازده سرمایهگذاری میکنند. به همین خاطر تقسیم کارهای عقلایی از موضوعیت میافتد و توسعه اتفاق نمیافتد. این مساله که انگلستان نخستین کشور هنجار کننده مالیه دولت بود به این خاطر است که پس از انقلاب افراد با هجوم به کاخ پادشاه او را به تعهد کافی درباره کنترل پارلمان بر پادشاه وادار ساختند و در نتیجه چرخههای خشونت و نارضایتی پیشین تکرار نشد. دستاورد این تصمیم جدید به صورت امنیت بخشی به حقوق مالکیت ظاهر شد و از دل این امنیت پیشگامی در انقلاب صنعتی نصیب انگلستان شد. یکی از ایدههای برون رفت از رکود تورمی این است که اقتصاد ایران دچار پدیده دور باطل رکود تورمی شده و باید این چرخه را متوقف کرد. این همان بومی سازی مباحث مطرح در کتاب است. در این اقتصاد سیاسی کاهش یا افزایش درآمدهای نفتی تفاوتی نمیکند و ایران با رکود تورمی درگیر است. برای برونرفت از این شرایط نهادهای استخراجی یا استثماری یا بهرهکش باید جای خود را به نهادهای تولیدمحور بدهند. شکل دادن به چنین
ساختار نهادی با چالشهای بسیار جدی اقتصاد سیاسی روبهرو است. اگر قرار باشد در این اقتصاد تولیدمحوری شکل بگیرد باید اولویتهای تخصیصی تغییر کنند و ساختار نهادی متمرکز بر تجارت پول و واسطهگری و واردات باید با نهادهای جدید جایگزین شوند. این تغییر به سادگی امکانپذیر نیست. تحولات ٢٥ سال اخیر ایران هربار با توجیه رشد اقتصادی یا عدالت اجتماعی شکل گرفتهاند و دولتها با انگیزههای متفاوت رویههای کوتهنگرانه را به رویههای دورنگرانه ترجیح دادهاند. آن چیزی که تحت عنوان دوراهی سیاستمدار مطرح میشود در ایران به خوبی دیده میشود، درآمد نفتی کاهش مییابد و دولت در ایران ساختار هزینهیی متصلب دارد و حاضر نیست هزینههای خود را کاهش دهد. دولتها ترجیح میدهند از دردسرهای بازآرایی ساختار هزینهها صرفنظر و راههای جدید کسب درآمد را کشف کنند. در ماجرای شوک قیمت حاملهای انرژی ٣٠ درصد رشد منفی در اشتغال منفی در همان سال اول به وجود آمد. این مساله در نیم قرن گذشته اقتصاد ایران بیسابقه بود. با این حال هنوز هم یک گزارش جامع در این باره نداریم که امکان یادگیری برای آینده مهیا شود. راههای جدید برای کسب درآمد محدودند و ساختار
نهادی اجازه بروز انگیزههای تولیدی و نوآورانه را نمیدهد. همانطور که در حال حاضر هم میبینیم بحثهایی درخصوص بالا بردن نرخ ارز و حاملهای انرژی میشنویم و این لیست بلندتر خواهد شد. این مساله ضعف ساختار پولی را نشان میدهد و البته اینکه یادگیری در اقتصاد ایران جایی ندارد و دور باطل تصمیمهای اشتباه متوقف نشده است.
٭ متن سخنرانی فرشاد مومنی در دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی