«جامعه زمان پیامبر، بی ادب، خشن و نامتوازن بود و پیامبر(ص) با ویژگی های خود از جمله مهربانی، نجابت و صلح، تحول انسانی به وجود آورد؛ در سیره رسول خدا، جنگ، محور نبود و اساس کار بر صلح حتی با کافران گذاشته می شد».
دکتر صادق آیینه وند، استاد برجسته تاریخ اسلام می گوید: غالب اخلاقی که امروز مسلمانان دارند، ریشه غیر اسلامی دارد، قرآنی و سیره ای نیست و از فرهنگ ها، تمدن ها، فکرها و مکتب ها دیگری بیرون آمده، با اسلام ادغام و بر جامعه حاکم شده است. او علما و مراجع تقلید بزرگ به ویژه حضرت آیت الله العظمی سیستانی را گره گشایی مشکل جهان اسلام می داند و اظهار می کند: در میراث اسلامی به دلایل احادیث جعلی بسیار و با دخل و تصرف می توان هر فکر و مکتبی را ارایه داد به همین دلیل علمای اسلام موظفند با تشکیل هیأتی معیار و ملاک اصلی که برخاسته از سیره رسول الله است را مشخص کنند و تناقض ها را حذف نمایند. رییس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، معتقد است: زمانی که غیر مسلمانی آرزوی جامعه شما را داشته باشد و مسلمان و متحول شود و بگوید که این زندگی، دنیا و آخرت را آباد می کند؛ می توانیم بگوییم که آن جامعه آرمانی است.
به گزارش جماران، متن گفت وگوی شفقنا با دکتر آیینه وند را بخوانید:
* برخی با برجسته ساختن جنگ های صدر اسلام، اسلام را دین جنگ و شمشیر می نامند این در حالیست که به تعبیر قرآن، پیامبر اکرم (ص) به عنوان پیام آور اسلام، «رحمة للعالمین» بودند. در اندیشه و عملکرد حضرت محمد(ص) جنگ و صلح هر یک به صورت مجزا چه جایگاهی داشت؟
اساس کار رسول خدا بر صلح بود، هیچ گاه دیده نشده که آن بزرگوار به دنبال جنگ، نزاع و تنش باشد به جز یک مورد، اینکه کسانی مانع ابلاغ کلمه الله و تبلیغ دین اسلام شوند. برخی اسلام را نمی پذیرفتند، از نظر پیامبر این مانعی نبود و اگر سد راه نمی شدند، کاری به آنها نداشت ولی اگر کسانی می آمدند و می گفتند که ما نمی پذیریم و اجازه هم نمی دهیم به کسی تبلیغ کنید و در واقع مقابل ابلاغ کلمه الله می ایستادند و مانع تبلیغ پیام اسلام می شدند، در اینجا جنگ اتفاق می افتاد؛ حتی جنگ بدر هم به خاطر اموالی بود که از مسلمانان گرفته بودند و مسلمانان برای تلافی می خواستند کاروان قریش را مصادره کنند؛ در این جنگ هم دشمنان پیامبر سر به شورش گذاشتند و رسول خدا آغاز کننده این جنگ نبود.
* در تاریخ اسلام، صلح ها و جنگ های زیادی به وقوع پیوسته، اما در بیشتر سیره های موجود، با برجسته کردن غزوات و اقدامات نظامی پیامبر (ص) صلح های ایشان مورد غفلت قرار گرفته و همچنان ناشناخته مانده است. پیامبر به جز صلح مشهور ایشان یعنی صلح حدیبیه، اقدام به مصالحه دیگری کرده است؟
بله! پیامبر پیش از صلح حدیبیه و در سال دوم هجرت، پیمان مدینه را داشتند یعنی صلح با یهودیان و مشرکان مدینه. در آنجا حتی کسانی که اعتقاد به اسلام نداشتند، همه با هم صلح می کنند و با یکدیگر برای یک اصول و مبانی، معاهده ای می بندند بنابراین مشخص است که رسول خدا نه تنها با مسلمانان و مشرکان بلکه با اهل کتاب صلح بستند.
بعد از صلح حدیبیه، صلح دیگری اتفاق نیفتاد و فتح مکه را داشتند. فتح مکه هم بهترین نمونه صلح خواهی رسول خدا بود. رسول خدا خطاب به سران قریش و همه کسانی که ایشان را آزار می دادند، فرمودند: «اذهبوا انتم الطلقاء؛ بروید، شما آزاد هستید به منت اسلام» پیامبر حتی خانه ابوسفیان را محل امن قرار داد. از این بهتر دیگر نمی شود، نمونه ای از صلح خواهی، آرامش و پرهیز از جنگ را مطرح کرد. در فتح مکه کسانی بودند که می خواستند آشوب، جنگ و کشتار راه بیندازند؛ رسول خدا از آنها اعلام برائت کرد و امام علی(ع) را برای دلجویی کسانی که تحت فشار قرار گرفته بودند یا به آنها حمله شده بود، فرستاد.
* اصل موضوع و پیامی که پیامبر به طور مشترک در صلح های خود در نظر داشتند و خواستار این بودند که آنها به مسلمانان منتقل شود، چه بود؟
حتی جنگ پیامبر هم صلح است، ایشان تأکید می کردند برای خدا و برای رساندن پیام خدا که رحمت، صلح، خیر، برکت و هدایت است، به پا خیزید، اگر توانستید با نصیحت، اندرز و گفت وگو حل کنید و اگر دشمن ایستاد و به هیچ وجه کنار نرفت و سد راه دیگران شد با آن بجنگید، اما در این میان آب دشمن را آلوده نکنید، پیران، زنان و کودکان را نکشید، متولیان صومعه ها را از بین نبرید و شبیخون نزنید بلکه برای خدا و برای رضای خدا حرکت کنید. پیامبر حتی در جنگی هم که بر او تحمیل شده، تأکید به رعایت این اصول می کرد؛ این جنگ نیست بلکه خود صلح است. کسی که جنگ بر او تحمیل شده حالت کینه کشی و انتقام در آن وجود ندارد.
* جامعه زمان پیامبر چه ویژگی هایی داشت و شخصیت مهربان و صلح طلب پیامبر چگونه توانست بر آن جامعه تأثیر بگذارد؟
غالب جامعه زمان پیامبر بی ادب بودند، اخلاق جاهلی داشتند، خشن و نامتوازن بودند و زود تحریک می شدند، در این شرایط یک فرد چقدر عظمت، کرامت و خلق می خواهد تا با این جامعه برخورد کند و آنها را متحول سازد، معجزه رسول خدا اینجاست که از مردم آن زمان، انسان هایی می سازد که پیامی برای ابرقدرت ها می شوند در حقیقت معجزه رسول خدا در تحول انسانی بود. پیامبر به مردم پشتوانه و اعتماد بسیار داد و در این راه بسیار رنج برد تا حدی که فرمودند: «ما اوذی نبی مثل ما اوذیت؛ هیچ پیامبری به اندازه من آزار ندید».
برای ایجاد تحول انسانی می توان به نمونه ای از رفتار پیامبر اشاره کرد؛ یک عرب بادیه نشین و تحریک پذیر به درِ مسجد آمد، شترش را بست و همان جا دستشویی کرد، یقیه رسول خدا را گرفت به صورتی که آثار لباس بر گردن رسول خدا افتاد و گردن ایشان قرمز شد؛ آن مرد خطاب به پیامبر گفت؛ به عدالت رفتار کن! اصحاب می خواستند به او حمله کنند که پیامبر فرمود او دوست من است، رهایش کنید تا مشکلامان را حل کنیم، رسول خدا با آرامش با او صحبت کرد و برای او توضیح داد که اگر من به عدل رفتار نکنم چه کسی رفتار می کند و در نهایت او را قانع کرد. سپس فرمود حال یک مشکل است شما پیامبر مسلمانان را آزردی آنها الان از تو خشم و کینه در دل دارند، برویم و آنجا اعلام کن که با هم به تفاهم رسیدیم. مورخان نوشته اند که شأن نزول آیه خلقا عظیم در این هنگام بوده است.
بر اثر نقلی که مورخان و مفسران نوشته اند، اگر خون انبیاء روی زمین بریزد، عذابی از سوی خداوند نازل می شود. زمانی که در جنگ احد دندان پیامبر را شکستند، ایشان نگذاشتند خونی بر زمین بریزد و برای اینکه عذابی نازل نشود، دعا کردند که خداوند آنها را ببخش آنان نمی فهمند.
اگر خیلی ناراحت می شدند نه توبیخی و نه خطابی، تنها می فرمودند: اینان را چه می شود که این کار را می کنند» تکبر و تکاثری از پیامبر دیده نشد؛ با اینکه سر در آسمان و عظمت زمینی و الهی داشتند، کاریزما داشت، مجذوب دلها بود؛ هیبتی داشت که هر کس می دید تحت تاثیر قرار می گرفت و به لرزه می افتاد به همین دلیل پیامبر مجبور بود به گونه ای صحبت کند که آرامش ایجاد کند و سخنش را بگوید.
پیامبر در صحبت و ارتباط با مردم موانع را برمی داشت، می فرمود هر کس حاجتی دارد به من معرفی کنید. شاید خودش نتواند، اما شما موظف هستید حاجتمند را معرفی کنید تا مستقیم با من صحبت کند. در پیمان و وفا بسیار دقیق بود و آن را محترم می شمارد تا حدی که یک نفر سه بار با رسول خدا وعده کرد و مدام فراموش می کرد یا بر سر قرار نمی آمد؛ رسول خدا هر سه بار بر سر قرار آمد و منتظر آن مرد بود. ویژگی های جامعه اخلاقی، انسانی و تواضع این بزرگوار موجب محبوبیت بسیار ایشان در دل افراد شده بود و ایشان با عظمت خود از آنها انسان هایی طراز نوینی ساخته بود.
رسول خدا یک برخورد اجتماعی و اخلاقی ویژه ای داشتند که این باعث جذب مسلمانان و حتی مشرکان به اسلام می شد، پیامبر نسبت به جامعه رأفت و مهربانی خاصی ارایه می کردند و موجب جذب مردم می شدند حتی کسانی که عناد داشتند وقتی رفتار پیامبر را می دیدند، متحول می شدند. پیامبر وفادار و پیمان نگه دار بود، اسرار را حفظ می کرد، به همگان، زن، مرد و کودک احترام می گذاشت؛ ایشان احترام خاصی برای زنان قائل بودند. کسی حق نداشت در مجلس پیامبر از زنان به بدی یاد کند؛ این یک اصل بود. پیامبر زنان را مانند شیشه ای می دانستند؛ شیشه مظهر لطافت، روشنایی، شفافیت و برکت و در عین حال شکننده است، این شکنندگی به روح لطیف زن بازمی گردد. این کرامت زن را نشان می دهد بنابراین وقتی می فرماید که لعیمان زن را گرامی نمی دارند و کریمان زن را گرامی می دارند، در واقع شناخت کرامت مرد را به رفتارش با زن منصوب می کند؛ مورخان و تاریخ نویسان نوشته اند که ایشان برای زن، همسران خود، زنان صحابه و زنانی که در جنگ ها شرکت می کردند؛ احترام ویژه ای قائل بود. این نگاه منفی که الان ما در جامعه نسبت به زن می بینیم، نمی دانم از کجا آمده است چون در سیره رسول خدا و امام علی که حکومت داشتند، دیده نشده توهین و عدم کرامتی نسبت به زن اجرا شده باشد.
علاوه بر این ویژگی ها، آن بزرگوار با اینکه سر در کهکشان و پا در زمین داشتند، متواضع بودند؛ حتی وقتی کسی برای اولین بار داخل مجلسی می شد که پیامبر در آن حضور داشتند، سوال می کرد کدامیک از شما رسول خداست? هیچ ویژگی خاصی در رفتار، نشستن، پوشش و گفتار آن بزرگوار دیده نمی شد که تمایزی بین او و خلق خدا دیده شود؛ پیامبر فرمود: انی لا احب اثر؛ من اثر دوست ندارم و به هیچ وجه به کار نمی برم. اثر به معنای امتیاز خواهی و ویژه گزینی و معادل رانت امروزی است. وقتی می خواستند آب ویژه ای برای ایشان بیاورند فرمودند: «از همان آبی که مردم خوردند برای من هم بیاورید» کرامت، نجابت، عظمت، تواضع و اخلاق ویژه پیامبر موجب محبوبیت ایشان در میان مردم شده بود و پیامبر هم مردم را دوست داشت و به مردم وزن می داد.
* پیامبر با تمام تلاش هایی که کردند توانستند جامعه آرمانی مدنظر خودشان را به وجود بیاورند؟
رسول خدا در ایجاد تحول در یک جامعه جاهل و غیر متحول موفق بودند و شرایط و اقتضائات بیشتر از آن نبود و تحول در حد اولی بود؛ به گونه ای که جامعه پیامبر برای جوامع پس از خود الگو شده بود. عده ای می گویند که جامعه زمان پیامبر، جامعه مطلوبی نبوده است، باید گفت که جامعه مطلوب را امام زمان ایجاد می کند.
* هر چه از صدر اسلام می گذرد، شاهد فاصله گرفتن جهان اسلام از خلق و خو و آموزه های پیامبر هستیم. به عنوان مثال نرم خویی یکی از ویژگی های بارز پیامبر بود، اما مردم جهان اسلام امروز تندخو جلوه می کنند و انواع گروه های افراطی را می پرورانند؛ پیامبر صلح طلب بودند، اما امروز خشم، خشونت، جنگ و درگیری افزایش یافته است. چرا ما تا این حد از آموزه های پیامبر فاصله گرفته ایم؟
یکی از مورخان و محدثان می گوید که 400 حدیث راجع به زن وجود دارد که هیچکدام هم سند ندارد و همه نفرت پراکنی ها نسبت به زن از این احادیث است و از بیرون اسلام آمده است. غالب این اخلاقی که در گذشته و امروز مسلمانان دارند غیر از عصر رسول خدا که جاهل بودند، ریشه غیر اسلامی دارد، قرآنی و سیره ای نیست و از فرهنگ ها، تمدن ها، فکرها و مکتب ها دیگری بیرون آمده، با اسلام ادغام و بر جامعه حاکم شده است به همین دلیل روح خشن قبیله ای جاهلی با آن تکاثر و تکبر در نگاهی که نامش نگاه اسلامی است، متبلور شده است و نتیجه آن در گذشته خوارج و امروز داعش و القاعده است؛ اینها پشت سر هم حرکت می کنند و هیچکدام به سیره رسول خدا، امام علی و حتی سیره اصحاب رسول خدا ارتباطی ندارند.
* چرا این مساله را حل نمی کنیم و میان اسلام حقیقی و غیر حقیقی تمیز قایل نمی شویم؟ شاید اگر این آگاهی به وجود بیاید و مشخص شود که چه مواردی مربوط به خارج از اسلام است، شاهد بسیاری از خشونت ها و انحرافات نباشیم.
علمای اسلام و مراجع بزرگ باید جمع شوند، آنها را پالایش کنند و راه جدید اسلام را بیان کنند. در میراث اسلامی هر فکر و مکتبی که بخواهید می توانید ارایه دهید، خشن ترین مکتب را می توان به اسم اسلام از متون جعلی در آورد و نرم ترین و اخلاقی ترین مکتب را نیز می توان استخراج نمود که نباید اینگونه باشد، معیار اسلام باید قرآن و سیره رسول خدا باشد. امام علی به ابن عباس گفت حتی با خوارج به سیره رسول خدا بحث کنید. آنچه که از سیره مورد اتفاق نظر همگان است می تواند معیار باشد که براساس همین معیار مشخص شده می توانیم بسنجیم که چه مواردی جعلی وارد شده و مشخص کنیم که چه کسانی ادعای مسلمانی و چه کسانی واقعا منطبق با اسلام هستند؛ در این میان علمای اسلام باید با این معیار و ملاک تناقض ها را حذف کنند؛ در شرایط فعلی شخصیتی مانند حضرت آیت الله العظمی سیستانی برای این کار از سایرین ارجح تر هستند؛ من از محضر ایشان تقاضا دارم که هیاتی را به رهبری خود در جهان اسلام تشکیل دهند تا این هیات با علمای بزرگ شیعه و سنی بنشیند و از حیث سیره یک بازآفرینی فکری کنند تا مشکلات جهان اسلام برطرف شود.
* امروز جامعه ما از جامعه آرمانی که مدنظر پیامبر بود، چقدر فاصله دارد؟
جامعه آرمانی که فارابی مطرح کرده بسیار زمان می برد ولی می توان به آن رسید؛ امروز شرایط و امکانات فراهم تر است و فقط باید خطوط و مشی، ترسیم و روشن شود تا بتوانیم آن را به عنوان الگو پیاده و عملیاتی کنیم؛ آن زمان می توانیم بگوییم که فلان شهر نمونه ای از مدینه رسول خدا با ویژگی های معرفتی، تولیدی، تمدنی، فرهنگی و فکری است. اسلام تنها در جهاد خلاصه نمی شود، اسلام در معرفت، تولید تمدن، خدمت بشریت و سرافرازی دنیای و آخرت است. «من کان فی هذه اعمی فهو فی الآخرة اعمی؛ هر کسی دنیای نابینا داشته باشد تا آخرت نابیناست».
«الدنیا مزرعه الاخره؛ دنیا مزرعه آخرت است» باید در دنیا خوب باشی تا در آخرت هم بتوانی مسیر خوبی داشته باشی. کسی که مسیر بدی را انتخاب می کند انتهای خوبی هم نخواهد نداشت به همین دلیل امکان ندارد با دنیای بد به یک آخرت خوب رسید. باید نگاه صوفی، منفی و ضد توسعه به دنیا را کنار ریخت و براساس سیره معصوم حرکت کرد. سیره معصوم بین دنیا و آخرت جامعیت دارد. امام باقر می فرمایند: «بهترین چیز این است که دین و دنیا با هم جمع شوند» یعنی نقطه ابتدایی مادی با حرکت الهی شروع شود. اینها ادغام می شوند تا به یک نقطه روشنی می رسند.
انسان باید در دنیا به گونه ای رفتار کند که انگار برای همیشه زنده است؛ توسعه، رفتار، رشد و همه امکانات را در نظر بگیرد و به فکر آباد کردن این دنیا باشد، منتها دنیا دوست نباشد؛ صوفیان و درویشان به اشتباه عشق به دنیا و توسعه را یک جا جمع می کنند، اسلام به جامعیت و شمولیت تأکید دارد چون «انّما العزّة لله و رسوله و للمومنین؛ عزت را یک جامعه مقتدر، متمدن با اقتصاد و تکنولوژی بالا ایجاد می کند نه فقر و ضعف؛ بنابراین یک جامعه قوی، الگو و نمونه این دنیاست و آخرت آبادی هم پشت سر آن است. منتها شمولیت مثل تمدن مادی، خشک نیست بلکه تمدن جامعه الهی است که ماده را به معنا تبدیل می کند و معنا را در جامعه تسری می دهد.
اگر ما به الگویی برسیم که غیرمسلمانان آرزوی چنین جامعه ای را داشته باشند و مسلمان متحول شود و بگویند که این زندگی دنیا و آخرت را آباد می کند؛ می توانیم بگوییم که آن جامعه آرمانی است.