وزیر علوم در دولت های سازندگی و اصلاحات با بیان اینکه دانشگاه ها باشگاه سیاسی نیستند، تاکید کرد: دانشگاه ها نباید تاوان فقدان احزاب سیاسی، نهادهای مدنی یا مطبوعات آزاد را در کشور بپردازند.
به گزارش جماران به نقل از ایرنا، دکتر «مصطفی معین» یکی از شناخته شده ترین چهره های علمی، سیاسی و اجتماعی کشور است. وی متولد 11 فروردین 1330 و استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی تهران است.
این سیاستمدار اصلاح طلب طی سال های 1368-1372 در دولت اول آیت الله اکبر هاشمی رفسنجانی و سال های 1376-1382 در 2 دولت سیدمحمد خاتمی و در مجموع به مدت 10 سال عهده دار مقام وزارت علوم بوده است. معین همچنین در سال 1384 و در نهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری، نامزد اصلاح طلبان پیشرو در انتخابات بود.
وزیر اسبق علوم سابقه 20 ساله عضویت حقیقی و حقوقی در شورای عالی انقلاب فرهنگی، سه دوره نمایندگی مجلس شورای اسلامی از حوزه های شیراز، تهران و اصفهان در اولین، سومین و پنجمین دوره مجلس شورای اسلامی و ریاست انجمن آسم و آلرژی ایران، کرسی یونسکو در آموزش سلامت و تدریس در دانشگاه را در کارنامه خود دارد.
از زمانی که موضوع استیضاح رضا فرجی دانا در مجلس شورای اسلامی جدی شد، پیگیر گفت و گوی تفصیلی با مصطفی معین بودیم اما شرایط این گفت و گو مهیا نشد تا اینکه در آستانه روز 16 آذر موفق به انجام این مصاحبه شدیم.
معین به گرمی میزبان ما در منزلش شد و به سوالات فراوان ما پاسخ گفت. به برخی از سوالات بسیار جدی پاسخ داد و در مورد برخی دیگر نیز با خنده؛ اما در نهایت سوالی را بدون پاسخ نگذاشت. با اینکه از قبل محورهای صالی سوالات مان را برای وی ارسال کرده بودیم، برای پاسخ به برخی پرسش ها چند لحظه ای تامل می کرد و بعد پاسخ می گفت ولی با این حال تاکید کرد که «تیتر و لید حق مصاحبه کننده است.»
با حوصله بخش های مختلف کتابخانه شخصی اش را به ما نشان داد و دلیل قرار دادن عکس افراد مختلف از جمله امیر کبیر، دکتر محمد مصدق، آیت الله سیدمحمود طالقانی، مارتین لوتر کینگ، ارنستو چه گوارا، نلسون ماندلا و ... را برای ما توضیح داد. از علاقه اش به «برف» برایمان سخن گفت و برنامه های فشرده روزانه اش را تشریح کرد.
وقتی از معین سوال کردیم که چرا 2 عکس از نلسون ماندلا در کتابخانه اش دارد؟ برای ما توضیح داد که به دلیل علاقه فراوان به رهبر ضدنژادپرستی آفریقای جنوبی 2 بار با وی دیدار کرده است؛ یک بار ماندلا را قبل از دوران ریاست جمهوری اش به تهران دعوت کرده و در دانشگاه تهران به وی دکترای افتخاری داده است و بار دیگر در سفر به این کشور بار دیگر با وی دیدار کرده است.
مرحوم آیت الله سیدمحمود طالقانی را نیز یک روحانی شاخص توصیف و از اینکه نتوانسته قبل از فوتش در سال 1359 با وی دیداری داشته باشد، ابراز تاسف کرد.
آنچه که در زیر می خوانید، متن کامل گفت و گوی ایرنا با وزیر اسبق علوم و استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران است.
آقای دکتر! این روزها مشغول چه کاری هستید؟ آیا به فعالیت های آموزشی تان در دانشگاه علوم پزشکی تهران ادامه می دهید یا نه؟ فعالیت سیاسی هم دارید؟
- در ابتدا از شما به خاطر پیگیری انجام این مصاحبه تشکر می کنم. من عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران هستم و دانشگاه خانه من است. طبیعی است که یک استاد دانشگاه هم فعالیت های آموزشی و پژوهشی دارد و هم باید نقش تربیتی و اجتماعی داشته باشد.
در عین حال مسوول مرکز تحقیقات ایمونولوژی، آسم و آلرژی هم هستم. قسمت مهمی از وقت من صرف مدیریت مرکز و طرح های پژوهشی، سپس آموزش و در نهایت فعالیت های اجتماعی می شود. بعد از خروج از دولت آقای خاتمی سعی کردم حضور جدی تری در عرصه های عمومی داشته باشم.
خوشبختانه پزشک به دلیل طبابت و مسایل تشخیص و درمان، ارتباط مستقیمی با درد و رنج مردم دارد، ولی هدفم این بوده است که در زمینه های اجتماعی و فرهنگی و مشکلات مردم اطلاعات و شناخت بیشتری پیدا کنم. از سال 1382 بدنبال ایجاد نهادهای مدنی و سازمان های مردم نهاد( NGO) در زمینه های مختلف اخلاقی، توسعه علمی، بررسی و مطالعه آسیب های اجتماعی و رشد و توسعه بوده ام.
این نهادها جلسات مرتب سخنرانی، وب سایت و نشریه و پروژه های مطالعاتی دارند و قسمت قابل توجهی از وقت من در آنها صرف می شود. برنامه هایم متراکم و در عین حال متنوع است و فکر می کنم به یاری خدا در بلند مدت بتواند آثار مفید اجتماعی داشته باشد.
یکی از وعده های مهم آقای روحانی در انتخابات سال 92 بازگرداندن نشاط به دانشگاه ها بود. با این حال حساسیت نمایندگان به وزارت علوم به حدی بود که نمایندگان به جعفر میلی منفرد رای ندادند، به گفته آقای رییس جمهوری آن قدر فشار از چپ و راست وارد شد که جعفر توفیقی معرفی نشود و رضا فرجی دانا نیز تنها 9 ماه وزیر بود. بالاخره بعد از کش و قوس های فراوان و استیضاح رضا فرجی دانا، نمایندگان به محمود نیلی احمد آبادی و فخرالدین دانش آشتیانی هم رای اعتماد ندادند تا اینکه بالاخره محمد فرهادی رای اعتماد گرفت. بلاتکلیفی در آموزش عالی چه تبعاتی می تواند در پی داشته باشد؟ اختلاف دولت و مجلس در این زمینه برای چیست و اساسا چرا مخالفان دولت تا این اندازه به حوزه دانشگاه ها حساس هستند؟
- : شعار اصلی دولت آقای روحانی، تدبیر و امید بود و طبیعی است که انتظار نیز این باشد که با تدبیر و برنامه ریزی واقع بینانه، خردمندانه و علمی با مفاسد و معضلات به میراث مانده از دولت گذشته برخورد شود. در عین حال وفای به عهد هم یک اصل ارزشمند اخلاقی و اعتقادی ماست و در عین حال توجیه کاملا سیاسی و اجرایی هم دارد. وقتی نامزد ریاست جمهوری در زمان انتخابات ریاست جمهوری وعده هایی را می دهد، جامعه انتظار دارد به آن وعده ها هم پایبند باشد.
در حوزه آموزش عالی باید شخصا از دولت آقای روحانی سپاسگذاری کنم زیرا تلاش کردند تا به تعهد خود عمل کنند. نشاط در دانشگاه ها که آقای روحانی مطرح کرد، از نظر من می تواند بدین معنا باشد که ایشان می خواستند دانشگاه را از رخوت، رکود و سکوتی که در دوره هشت ساله قبلی به آن تحمیل شد، خارج کنند.
نشاط علمی، اجتماعی و سیاسی در دانشگاه، نمادی از زنده بودن جامعه بزرگ پیرامونی است، زیرا جامعه ما به دانشگاه اقبال ویژه ای دارد و بافت آن هم نسبتا جوان است. وقتی دانشجویان که نخبگان جوان کشور هستند، سرزنده، پرتحرک و پویا بوده و در همه عرصه های علمی و اجتماعی حضور داشته باشند، جامعه ما نیز زنده و امیدوار به آینده می شود.
وقتی دانشگاه پویا و با نشاط خواهد بود که از آزادی عمل برخوردار باشد؛ استقلال دانشگاه باید در چارچوب قوانین و سیاست های کلی نظام به رسمیت شناخته شود و استاد و دانشجو در دانشگاه احساس امنیت کنند. می خواهم بگویم آزادی های علمی و آکادمیک به همراه امنیت شغلی، امنیت فکری و سیاسی دانشجویان و استادان یک سنت تاریخی و آکادمیک در سطح جهانی است.
دانشگاه باید بتواند در مورد برنامه های آموزشی، پژوهشی، مسائل جذب استاد، پذیرش دانشجو، جذب و مدیریت منابع مالی، استقلال عمل داشته باشد. این مسائل از جمله سنت های دانشگاهی در کشورهای پیشرفته دنیاست و از گذشته های دور به رسمیت شناخته شده و نوآوری و ابداع ما در ایران نیست. به نظر من استقلال دانشگاه ها تضمین کننده نشاط و پویایی دانشگاه و دانشگاهیان و جامعه خواهد بود.
در عین حال دانشگاه ها نباید تاوان فقدان احزاب سیاسی، نهادهای مدنی یا مطبوعات آزاد در کشور را بپردازند. این شاخص کشورهای جهان سومی است که دانشگاه ها محل تمرکز رقابت های سیاسی، حزبی و جناحی می شوند، چرا که تنش های حاصله از آن برای فضای علمی دانشگاه آسیب زاست. رسالت های اصلی دانشگاه رسالت علمی، آموزشی، پژوهشی، تربیتی و در نهایت اجتماعی است.
دانشگاه نمی تواند جایگزین احزاب سیاسی، ابزار فعل عناصر، باندها یا جناح های سیاسی باشد. دانشگاه باشگاه سیاسی نیست بلکه نهادی علمی با رسالت های اجتماعی، علمی و فرهنگی در سطح ملی و جهانی است.
در کشورهای توسعه یافته، همه جناح های سیاسی، خود را مدافع نهاد دانشگاه می دانند زیرا نهادی ملی است. در کشور ما نیز همه باید از دانشگاه حمایت و پشتیبانی کنند زیرا این نهاد محور توسعه، پیشرفت و محل آموزش و پژوهش و کادرسازی است.
امروز نظریه پردازان اقتصادی می گویند محور اصلی توسعه، منابع انسانی آموزش دیده و با مهارت هستند. از بُعد اقتصادی، بیشترین ارزش افزوده در سرمایه گذاری در دانشگاه، آموزش و پرورش و تربیت نیروی انسانی حاصل می شود. با این حساب همه، از مسوولان گرفته تا جناح ها و نخبگان سیاسی باید خود را مدافع این بخش های زیربنایی بدانند و در خدمت آن باشند، اما هیچ گاه این طور نبوده و دانشگاه تاوان آن را داده است.
متاسفانه در گذشته های دور و نزدیک شاهد تحمیل خشونت به دانشگاه و دانشجو بوده ایم. این مساله باعث عدم رشد، توسعه و پیشرفت کشور در میان مدت و بلندمدت خواهد شد. امیدوارم با ثباتی که اکنون در مدیریت آموزش عالی کشور ایجاد شده، بتوانیم فضایی سالم برای فعالیت های علمی و اجتماعی داشته باشیم و دانشگاه ها بتوانند بیش از گذشته به رسالت خود عمل کنند.
فکر نمی کنم و نشنیده ام که در کشورهای توسعه نیافته یا حتی عقب افتاده، زمانی که دولت جدیدی انتخاب می شود، پنج یا شش بار وزرای علوم را استیضاح کنند یا به آنها رای اعتماد ندهند. در کشور ما هم این موضوع چه قبل و چه بعد از انقلاب بی نظیر بوده است.
این پدیده قابل مطالعه است و از آنجایی که در سیاست های کلی نظام تصویب شده که حرف اول را به لحاظ علمی در سطح منطقه بزنیم، باید آسیب شناسی شود. از سوی دیگر جهشی علمی از دولت اصلاحات به این طرف داشتیم که نباید خدای ناکرده به دلیل این نوع از بی ثباتی ها دچار خدشه شود.
اشاره کردید دانشگاه ها تاوان وجود فقدان احزاب سیاسی در کشور را می دهند. مسوولان فعلی وزارت علوم می گویند مخالف آرامش گورستانی در دانشگاه ها هستیم. می خواهیم دانشجویان سیاسی باشند اما تبدیل به پیاده نظام احزاب سیاسی نشوند. با توجه به اینکه در کشور ما احزاب فعالیت چندانی ندارند این مساله چگونه ممکن است؟ بعضا در سال های گذشته علاوه بر حاکم بودن تک صدایی در تشکل های دانشجویی، شاهد آرامش گورستانی هم بوده ایم؟
- در زمان استیضاح آقای دکتر فرجی دانا، مطلبی در صفحه فیس بوک خودم با عنوان «دانشگاه یتیم» نوشتم؛ یعنی دانشگاهی که پدر ندارد. در آن مطلب نوشتم که دانشگاه در کشور ما نهادی غیر خودی محسوب می شود زیرا نهادی است که از غرب وارد شده، خودی محسوب نمی شود و به عنوان یک فرصت بزرگ یا به تعبیر امام خمینی (ره) به عنوان «مبدا همه تحولات»، دیده نمی شود.
حداقل در نگاه بسیاری از سیاسیون، دولتمردان یا قانونگذاران چنین نگاهی عملا وجود ندارد. شعار این موضوع را سر داده اند اما در مقام عمل با سوء ظن به دانشگاه نگریسته شده است. سیاسیون ما به جای آنکه دانشگاه را فرصتی بزرگ ببینند، یک تهدید دیده اند. این نوع نگاه را می توان در برخوردهای صورت گرفته با دانشگاه، خشونت هایی که به آن تحمیل شده و سلب اختیارات از آنها دید.
در زمانی که مسوولیت داشتم، تلاش ما این بود تا با تمرکززدایی، اختیارات آموزشی، پژوهشی، مسوولیت های اداری، استخدامی و جذب و مدیریت منابع مالی و منابع انسانی را در قالب هیات های امنا به دانشگاه ها واگذار کنیم. تلاش کردیم هیات های امنا تبدیل به اصلی ترین رکن مدیریت دانشگاه تبدیل شوند. هیات های امنا با افراد شاخص و صاحب نظری که در آنها حضور داشتند، نهادهایی واسط بین دانشگاه، ستاد وزارت علوم، دولت و جامعه بودند.
در سال های گذشته هیات های امنا از آن حالت فعال خارج و جنبه صوری پیدا کردند؛ اختیارات را از دانشگاه ها گرفتند، بخشی در ستاد وزارت علوم و بخش دیگری را در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی متمرکز کردند.
می توانید نمونه ای از اختیاراتی که از دانشگاه ها گرفته شد را برای ما بیاورید؟
- به عنوان نمونه شیوه جذب اعضای هیات علمی به سال 1359 و زمان انقلاب فرهنگی برگشت و در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی متمرکز شد. برنامه ریزی، تخصیص اعتبارات و برخی از اختیارات دیگر دانشگاه ها به ستاد وزارت علوم برگشته است. اگر قرار است به دانشگاه اعتماد شده و با حسن ظن به آن نگریسته شود، باید این اختیارات به دانشگاه ها برگردد.
خودگردانی دانشگاه ها یک اصل و سنت دانشگاهی است که اگر نباشد، سکوت گورستانی که اشاره کردید، نه تنها در حوزه سیاسی بلکه در جنبه های اجرایی نیز رکود حاکم خواهد شد.
جامعه ما جامعه ای آسیب دیده است که شاهد خشونت، جرائم زیاد، فساد، تصادفات در جاده ها، ترافیک، آلودگی هوا، طلاق، خودکشی، بزهکاری کودکان، بیکاری و اعتیاد در آن هستیم و دانشجویان باید نسبت به جامعه خود احساس مسوولیت کنند.
دانشگاه باید به فکر جامعه باشد و از آن شناخت علمی داشته و برای رفع این آسیب ها و معضلات راهکار علمی پیشنهاد دهد. اگر دانشگاه ها فاقد حرکت و مسوولیت، پژوهش، نوآوری و کارآفرینی باشند، درحد مدرسه ای هم نخواهند بود. طبیعی است که وجه اصلی حرکت دانشگاه، وجه آموزشی، پژوهشی و کادرسازی است ولی التزام اجتماعی دانشگاه و جهت دهی به تحولات سیاسی نیز مطرح هستند.
یکی از اختلافات دولت و مجلس بر سر این بود که نمایندگان می گفتند وزارت علوم از «حلقه معین» خارج نمی شود. وجود این حلقه را قبول دارید؟
- بستگی دارد که شما حلقه را چگونه تعریف کنید. اگر منظورشان از حلقه، شبیه سازی با باندهای زیرزمینی افراطی است که زمانی مثلا در شهرری بود و از دل آن ترور یک اصلاح طلب یا قتل های زنجیره ای بیرون می آمد، نه ! اصلاح طلبان از این نوع حلقه ها ندارند.
ولی اگر منظور نمایندگان وابسته به «جبهه پایداری»، حلقه دوستانه ای است از افرادی با ویژگی های مشترک مانند فراجناحی بودن، قصد خدمت داشتن، نیت پاک برای خدمت به جامعه و توسعه کشور، عشق به دانش و پژوهش و اخلاق و معنویت، بله چنین انگیزه ها و تلاش های جمعی وجود داشته است و وجود خواهد داشت.
شرط عضویت در این گونه «حلقه ها»، برخورداری از حسن شهرت، شایستگی و صلاحیت است. این افراد به طور طبیعی کنار هم جمع شده و می شوند و «دلواپس» از دست دادن رانت ها و سوءاستفاده از پست و مقام و فسادهای کلانی که در همین 2 دولت قبلی شاهد بودید، نبودند و نیستند! برخی افراد به صورتی بیمارگونه، همه مسائل را از زاویه سوء ظن و بدبینی و نگرانی ارزیابی می کنند. تصادفا در روز عدم رای اعتماد به آقای دکتر دانش آشتیانی، اخبار ساعت 2 بعد از ظهر رادیو را گوش دادم. در همان خبرهای اول، صدای نماینده مخالفی پخش می شد که تاکید داشت چرا «آنهایی که وابسته به آقای معین» هستند به کار گرفته شده اند!؟ خوب! اینها واقعا نگران چه چیزی هستند؟! همین رفتار غیر اخلاقی در میزگرد تلویزیونی و تریبون مجلس تکرار شد، بدون آنکه به فردی که از او نام برده شده فرصت دفاع داده شود!؟
من در همین ارتباط مطلبی را در صفحه فیس بوک خودم گذاشتم که با این شعرسعدی آغاز می شد: «سلسله موی دوست، حلقه دام بلاست؛ هرکه در این حلقه نیست، فارغ از این ماجراست»
آری حلقه دوستی های ما، حلقه علمی، معنوی و اخلاقی است و به آن افتخار می کنیم، منتهی اعضای آن فراتر از جناح های سیاسی، تفکرات حقیر و تنگ نظرانه هستند.
یکی از چالش های امروز دانشگاه های کشور کسری بودجه یک هزار و 500 میلیارد تومان دارند که یک هزار و 300 میلیارد تومان آن مربوط به عدم تخصیص بودجه در سال های 1390 و 1391 است. دانشگاه ها برای جبران این کسری بودجه چه اقداماتی باید یا می توانند انجام دهند؟ عدم ارتباط صنعت با دانشگاه، و دانشگاه بدون پژوهش چگونه می تواند ما را به نقطه اول علمی در منطقه برساند؟
- البته کسری بودجه واقعیتی تلخ است. در دانشگاهی که آموزش باکیفیت درست و پژوهش و نوآوری نباشد، درواقع با مدرسه ای چه بسا با کیفیت آموزشی پایین تر از مدارس متعارف، افراط در مسائل سیاسی یا بی انگیزگی و رکود مواجه هستیم.
در یک تقسیم بندی کلی، کشورهایی که کمتر از نیم درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) خود را به پژوهش اختصاص می دهند، عقب افتاده، کشورهایی که بین نیم درصد تا یک درصد را اختصاص می دهند، در حال توسعه و کشورهایی که از یک درصد به بالا اختصاص می دهند، توسعه یافته تلقی می شوند.
البته باید توجه کنید که GDP کشورهای توسعه یافته دهها برابر کشوری در حال توسعه ای مانند ایران است. در کشورهایی مانند کره جنوبی یا ژاپن سه درصد از تولید بسیار عظیم ناخالص داخلی به پژوهش اختصاص می یابد و سرانه پژوهشی آنها ده ها برابر از ما بیشتر است.
از طرفی این کشورها شاید به دلیل توسعه یافتگی چندان احساس نیاز به سرمایه گذاری در پژوهش و توسعه فناوری را نداشته باشند ولی با آینده نگری خود، این سرمایه گذاری را انجام می دهند. قرار بود براساس برنامه چهارم توسعه و تا سال 1388 سهم پژوهش از GDP در ایران به سه درصد برسد، اما براساس اطلاعاتی که دارم و البته به روز نیست، سهم پژوهش کاهش یافته و به کم تر ازسه دهم تا پنج دهم درصد از تولید ناخالص داخلی تنزل یافته است.
اگر این گونه است که شما می فرمایید، پس چگونه با وجود عدم تخصیص هایی اتفاق افتاده، تولید علمی کشور در دوره قبلی افزایش یافت؟
- : در دولت های آقایان هاشمی و خاتمی هم هیچ گاه سهم پژوهش به یک درصد نرسید و نهایتا به شش یا هفت دهم درصد رسید. اما می خواهم به شما بگویم رشد علمی به دلیل استعدادها و مزیت های انسانی کشور اتفاق افتاده است.
ایران دارای جامعه ای جوان و مستعد است و با نهایت همتی که پژوهشگران کشور علیرغم کمبود بودجه و تجهیزات مورد نیاز و تنها به دلیل باوری که به کار خود داشتند، این رشد اتفاق افتاده است. بسیاری از همکاران ما در دانشگاه ها واقعا نسبت به توسعه علمی کشور عشق می ورزیدند و ایمان دارند.
من در سه دولت حضور داشته ام ولی به شما می گویم در هیچ دولتی اولین اولویت، آموزش و پرورش، آموزش عالی و پژوهش نبوده و معمولا اولین اولویت، اقتصاد و سیاست بوده است. با این حال معتقدم توسعه علمی مقدم بر توسعه اقتصادی و سیاسی است، زیرا حرف اول و آخر را انسان های آموزش دیده و با مهارت و با انگیزه می زنند و سرمایه های اصلی کشور هستند.
دانشگاه های ما اکنون آسیب دیده اند، در پژوهش، آموزش، بالا بردن کیفیت آموزشی و حتی مسائل روزمره خود مانند مسائل رفاهی دانشجو، دچار مشکل هستند. اهدافی که در سند چشم انداز 20 ساله عنوان شده، با شعار محقق نخواهند شد و نیازمند مدیریت های کارآمد و دانشمند در آموزش عالی و دانشگاه ها و رعایت نرم های جهانی از نظر سرمایه گذاری ملی در بخش های پژوهش، نوآوری و فناوری است.
دولت جدید با توجه به شرایط موجود که از دولت گذشته به ارث برده باید با اولویت گذاری و حساسیت بیشتر به توسعه علمی، دانشگاه ها را در خدمت توسعه قراردهد. متاسفانه در لایحه بودجه، درصد افزایش اعتبارات آموزش عالی برای سال 94 در رده آخرین وزارتخانه هاست. در عین حال باید توجه داشت که در جامعه ما همچنان امید وجود دارد.
به نظر من خسارتی که به بخش های علمی، اخلاقی، اجتماعی و ارزش های معنوی کشور در دوره احمدی نژاد وارد شد، بیش از خسارت ها اقتصادی است. خسارت های اقتصادی یا سخت افزاری را می توان طبق معمول با صادرات بیشتر نفت جبران کرد ولی خسارت های علمی، اجتماعی، اخلاقی و معنوی را خیلی سخت بتوان جبران کرد و نیاز به زمان دارد. اگر سیاست های صحیحی اعمال شود، شاید نیاز به 2 نسل زمان برای جبران آن باشد زیرا چالش های فرهنگی و علمی بسیار جدی و زمان بر است.
دنیا به سمت دانشگاه های نسل سوم و دانشگاه های کارآفرین رفته است. ما برای اینکه یک دانشگاه کارآفرین داشته باشیم، چه موانعی پیش روی داریم و چه باید بکنیم؟
-: بحث پیچیده و تاحدودی هم جدید است. آموزش دانشگاه های ما بیشتر مبتنی بر تعلیم است تا یادگیری و دانشگاه ها با صنعت و فناوری رابطه نهادمندی ندارند. موانعی که شما می گویید، تنها درنظام آموزشی، پژوهشی یا دانشگاهی نیست بلکه موانع فرهنگی، اقتصادی، مدیریتی و ساختاری هم دارد. در کشوری که نظام ارزشگذاری و اجرایی آن، کار و تلاش و تولید، چه کار فکری یا پژوهشی باشد تا تولید صنعتی یا کشاورزی و یا خدماتی، یک ارزش بزرگ نباشد، طبیعی است که حتی در بحران بیکاری و عدم اشتغال هم کسی بدنبال کارآفرینی نخواهد بود و افراد، حداکثربدنبال واسطه گری و دلالی خواهند رفت.
این هم مهم است که تاکید نظام و ساختار اقتصادی کشور بر تولید باشد یا مصرف؟ مثلا در دولت گذشته صدها میلیارد دلار معلوم نشد که چه شد و بخش قابل توجهی نیز صرف واردات انواع میوه ها شد. قبل از انقلاب وقتی که پرتقال یافا یا سیب از اسرائیل وارد می شد، در دانشگاه ها با اعتصاب خریدن آن را تحریم می کردیم. منتهی در دولت قبل سیب، پرتقال، موز و ...از فرانسه، مصر و آمریکای جنوبی به کشور وارد می شد.
مگر نمی گوییم که ایران نهمین کشور از نظر زمین های قابل کشت در دنیاست، در حالی که جمعیت ما یک درصد جمعیت جهان است؟ مگر نمی گوییم که اگر کشاورزی محور اصلی توسعه هم نباشد، نباید در زمینه تولید محصولات آن، وابسته باشیم. این مسائل ضد توسعه اقتصادی و کارآفرینی است.
آموزش و پرورش و آموزش عالی در کشور ما بیشتر آموزش نظری می دهند. در کشورهای توسعه یافته حدود 50 درصد از دانش آموختگان نظام آموزش عالی و آموزش و پرورش، جنبه فنی - حرفه ای و یا علمی -کاربردی دارند و افراد بعد از دبیرستان و دانشگاه جذب بازار کار می شوند.
در کشور ما 90 درصد دانش آموختگان یقه سفید و پشت میز نشین هستند و تنها آموزش های تئوریک دارند. مرحوم دکتر ابتکار استاد دانشکده فنی، رییس گروه برنامه ریزی علمی-کاربردی ما در وزارت فرهنگ و آموزش عالی بودند.این بحث همواره در شورای عالی برنامه ریزی مطرح بود که چگونه در نظام آموزشی و خروجی دانشگاه، تعادلی در این زمینه می توان ایجاد کرد. یادم است بعد از مطالعات کارشناسی جامعی که انجام شد، سه روز از صبح تا شب در فرهنگسرای نیاوران در فضای طبیعی برای جمع بندی دورهم جمع شدیم و در نهایت نظام جامع علمی -کاربردی طراحی شد.
شاخه ها و شعب دانشگاه جامع علمی-کاربردی شروع به کار کردند ولی باز هم این سیاست آموزشی در دولت قبل لطمه خورد. قرار بود با تامین مدرسان این دوره ها با استفاده از همه ظرفیت های داخلی و خارجی، در این دانشگاه ها از امکانات و ماشین آلات دستگاه های اجرایی با مجوزهای صادر شده، استفاده شود ولی در دولت قبل به این نظام جدید اهمیت لازم داده نشد و دانشگاه جامع علمی-کاربردی از اهداف اصلی خود دور شد.
در دانشگاه های کارآفرین، دانشجو به گونه ای آموزش می بیند که به جای آنکه کارجو باشد، کارآفرینی کند. برای رسیدن به دانشگاه کارآفرین، دانشگاه های ما باید پژوهش محور و مبتنی بر نو آوری و ارتباط قوی با صنعت، شهرک های تحقیقاتی و مراکز فناوری پیشرفته باشند.
در دانشگاه های پژوهش محور و کارآفرین، میزان اعتبارات، تعداد پژوهشگران، نسبت مدرسان به دانشجویان، تعداد طرح های تحقیقاتی و ارتباط نهادمند آنها با صنعت و تولید و فناوری پیش رفته بالاست. جهت گیری اصلی در این دانشگاه ها به سمت پژوهش و نو آوری و تجاری کردن آنهاست که هنوز در دانشگاه های سنتی ما به وجود نیامده است.البته با تاسیس مراکز رشد و پارک های علم و فناوری که در دولت اصلاحات آغاز شد و شرکت های دانش بنیانی که به وجود آمد، زمینه جذب استعدادهای درخشان کشور و جوانان مستعد به وجود آمد تا آنها بتوانند در ارتباط با نو آوری، ابداع و اختراع و کارآفرینی تلاش و تمرین کنند.
خوشبختانه در دولت یازدهم، وزارت علوم با ابلاغ چند بخشنامه بر ایجاد و گسترش شرکت های دانش بنیان تاکید کرده و امیدوارم که این کار بتواند گسترش پیدا کند.
برنامه ششم توسعه در حال تدوین است. سیاست کلی نظام نیز بر اقتصاد مقاومتی تاکید دارد که لازمه آن اقتصاد دانش بنیان است. فکر می کنید نقش و جایگاهی که باید وزارت علوم برای خود در برنامه ششم ببیند، چه باید باشد؟ نقشی که اجرایی بوده و در حد شعار باقی نماند؟
-- قاعدتا این نقش باید محوری باشد در گذشته هم به لحاظ کارشناسی و برنامه ریزی، شورای بخش علمی- فرهنگی برنامه های توسعه کشور در وزارت علوم تشکیل می شد. از چند دستگاه صنعتی، خدماتی، وزارت بهداشت و آموزش و پرورش در آن حضور پیدا می کردند تا برنامه ریزی مشترک انجام شود.
نگاهی که در آن زمان نسبت به اقتصاد و برنامه توسعه بود، در حال گرایش به رویکردی علمی بود. عنوانی که برای برنامه چهارم توسعه انتخاب شد، دانایی محوری بود. البته ما در دولت با دوستان سازمان مدیریت بحث می کردیم که بگویید «دانش محور» زیرا دانایی را نمی توان از نظر کمی اندازه گیری کرد اما دانش را می توان، ولی اکثریت افراد عنوان برنامه مبتی بر دانایی را انتخاب کردند.
البته برنامه چهارم در دولت قبلی به طور کامل زیر پا گذاشته شد و اتهام اصلی نیز آن بود که در دولت اصلاحات تدوین شده بود. برنامه های توسعه براساس کارشناسی خیلی گسترده همه دستگاه ها تدوین می شود، در کمیسیون های تخصصی دولت بررسی و در جلسه هیات دولت تصویب می شود. در مجلس هم در کمیسیون های مختلف درباره آن بررسی و در صحن علنی تصویب می شود و شورای نگهبان نیز آن را تایید نهایی می کند. قبل از آن نیز سیاست های کلی نظام بنا به پیشنهاد شورای تشخیص مصلحت به تایید رهبری رسیده و برنامه های توسعه نیز در آن چارچوب تنظیم و تصویب می شود. همه این مراحل درباره برنامه چهارم توسعه طی شد اما در نهایت در دولت احمدی نژاد، همه این کارشناسی ها نادیده گرفته شد و به اجرا درنیآمد!
برنامه پنجم البته ناقص تر از برنامه چهارم بود. برنامه چندان کارشناسی شده ای نبود و با نگاه ایدیولوژیک تهیه شده بود. با این حال این برنامه نیز به اجرا در نیامد. فکر می کنم برای برنامه ششم در ابتدا باید سعی شود همان اهداف و اولویت های برنامه های چهارم و پنجم را که به اجرا درنیامده مورد بازنگری قرار داده، روزآمد کنند و به اجرا درآورند. در واقع فرصت های ایجاد شده برای پیشرفت کشور در دو برنامه توسعه قبلی از دست رفت. ان شاء الله که در برنامه ششم با تفضل الهی، با آگاهی و امیدی که مردم به تدبیر و برنامه ریزی دولت دارند و اهتمام دانشگاهیان، بتوانیم این خسارت ها را تا حدی جبران کنیم.
آن گونه که آقای فرجی دانا گفتند ما در 80 سال آموزش عالی کشور تعداد مشخصی دانشگاه ساخته بودیم و در طول هشت سال دولت گذشته نیز به همان تعداد. نتیجه این شده که امروز کنکور معنای خود را از دست داده است. بنا به گفته رییس سازمان سنجش 522 هزار صندلی خالی در دانشگاه ها داریم و رقابت تنها برای رشته های پزشکی است. ظرفیت دانشگاه ها بالا رفته اما نه بودجه آموزش عالی افزایش یافته و نه تعداد اعضای هیات علمی افزایش یافته است. به گفته آقای توفیقی در حال حاضر 70 هزار عضو هیات علمی کم داریم. این مسائل باعث شده تا کیفیت آموزشی تا حد زیادی پایین بیاید. برای رسیدن به کیفیت آموزشی چه اولویت هایی باید به اجرا گذاشته شود؟
- از قدیم گفته اند که «هنر نزد ایرانیان است و بس!». معمولا به جای اینکه مساله را حل کنیم، صورت مساله را حذف می کنیم، بعد هم خوشحال هستیم که دیگر مساله ای نیست. کنکور مساله بود، زیرا جامعه جوان و تقاضای اجتماعی برای ورود به دانشگاه بالا بود. ما خوشحال بودیم که رقابتی وجود دارد و افراد با استعداد و توانایی بیشتر وارد دانشگاه می شوند.
بدون ضابطه و بیشتر با اهداف سیاسی یا شاید شخصی یا از سر ناآگاهی، دانشگاه ها را در بخش دولتی، آزاد، پیام نور، موسسات غیرانتفاعی و غیردولتی گسترش دادند به نحوی که امروز صندلی ها خالی مانده و اداره مراکز آموزشی بویژه غیردولتی، دیگر توجیه اقتصادی ندارد. در عین حال کیفیت آموزشی نیز پایین آمده است.
یک شاخص مهم کیفیت آموزش و پژوهش در دانشگاه ها، نسبت استاد به دانشجوست. در سال 1368 و زمانی که در دولت آقای هاشمی وارد وزارت فرهنگ و آموزش عالی شدم، نسبت بین تعداد دانشجو به استاد درحدود 35 به یک بود ولی با برنامه ریزی جدی و گسترش دوره های تحصیلات تکمیلی، اختصاص بورس برای رشته های مهم و دارای اولویت، در پایان دولت اول آقای هاشمی این نسبت به 18 دانشجو در ازای یک هیات علمی رسید.
برنامه ما این بود که این نسبت را در دانشگاه های دولتی به 14 دانشجو به یک هیات علمی برسانیم زیرا دانشگاه آزاد شرایط خاص خود را داشت. ما چالش های جدی با دانشگاه آزاد داشتیم زیرا تاکید داشتیم همه دانشگاه ها باید در چارچوب ضوابط و مقررات آموزش عالی کشور قرار داشته و ارتقای کیفیت داشته باشند ولی مدیریت آن دانشگاه به ضوابط آموزش عالی تن نمی داد، تا اینکه بالاخره در دولت اصلاحات توانستیم آنها را به وادار به تمکین به قانون کنیم.
در دولت قبلی رقابتی ناسالم بین دانشگاه آزاد و دانشگاه پیام نور ایجاد کردند که ارتباطی با آموزش عالی نداشت. در پایان دولت آقای خاتمی تعداد دانشجویان حدود 2.5 میلیون نفر بود ولی در هشت سال بعد این رقم به 4.5 میلیون نفر رسید که توجیه علمی نداشت. از سوی دیگر برنامه های ما از نظر نسبت استاد به دانشجو، بودجه های آموزشی و پژوهشی، فضای رفاهی از جمله خوابگاه ها و غذاخوری ها، فضاهای آزمایشگاهی، تجهیزات پژوهشی و کارگاه ها برای جمعیت دانشجویی قبلی پیش بینی شده بو و نه برای 4.5 میلیون دانشجو!
فکر می کنم 2 وزارتخانه علوم و بهداشت باید با اقتدار و بدون نگرانی از فضاسازی ها، تمامی تصمیمات دولت گذشته را نه فقط در زمینه بورسیه های غیرقانونی، بلکه در مواردی مانند بازنشسته کردن اساتید، ستاره دار کردن دانشجوها و بازگرداندن اختیارات قانونی خود از دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی به وزارت و به دانشگاه ها مورد تجدیدنظر قرار دهند. البته حل این مساله تدریجی و زمان بر است و قطعا تا آخر این دولت نمی توان خسارت ها را جبران کرد.
آیا شما در زمان مسوولیت در وزارت علوم، استادان بازنشسته را برای تدریس به دانشگاه ها بازگرداندید؟
- قبل از آنکه در سال 1376 برای بار دوم به وزارت علوم برگردم، شعار اسلامی شدن دانشگاه ها حاکم بود و تعداد زیادی از استادان را بازنشسته کرده بودند. این مساله در آن زمان در سطح افکار عمومی این گونه انعکاس پیدا کرده بود که این استادان به خاطر اسلامی شدن دانشگاه ها، پاکسازی شده اند. در میان این استادان افراد شاخصی مانند استاد سیدجلال الدین آشتیانی فیلسوف بزرگ معاصر قرار داشت که بعد از ملاصدرا مانند او را نداشتیم.
در هریک از دانشگاه ها ده ها استاد باسابقه و پیش کسوت را بازنشسته کرده بودند؛ مثلا در دانشگاه علم و صنعت، 18 استاد را بازنشسته کرده بودند. در همان آغاز مسوولیت از معاونت آموزشی که آقای دکتر توفیقی بودند خواستم با تشکیل یک کمیته کارشناسی تمامی پرونده های استادان بازنشسته شده را بازنگری کنند. ظرف چند ماه این پرونده ها بازنگری و اکثریت قریب به اتفاق آنها مجددا دعوت به کار شدند.
استدلال من در آن زمان این بود که برای کار علمی هیچ سقف زمانی به لحاظ سن و سابقه خدمت نباید وجود داشته باشد، کما اینکه در حوزه های علوم دینی نیز این طور است. در حوزه های علمیه افرادی در سنین80 و 90 سالگی در حال تدریس هستند و نباید در برخورد با دانشگاه و حوزه سیاست یک بام و 2 هوا داشت.
در دانشگاه های دنیا نیز به همین صورت است و تا زمانی که فرد کارایی و ثمربخشی علمی داشته باشد با استقبال از وی کمک می گیرند. ممکن است مقررات مربوط متفاوت باشد اما استاد را بازنشسته نکرده و به وی بی احترامی نمی کنند.
ما 20 سال عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی بودید. در حال حاضر این شورا چند موضوع مهم را درباره دانشگاه ها در دست دارد و می خواهد آنها را اجرایی کند از جمله سند اسلامی شدن دانشگاه ها، بحث جذب اعضای هیات علمی که شما اشاره داشتید. فکر می کنید شورای عالی انقلاب فرهنگی امروز چه قدر می تواند پشتیبان آموزش عالی کشور باشد؟
- بنده 20 سال عضو حقیقی شورا بودم که 10 سال از این زمان به عنوان وزیر، عضویت حقوقی نیز داشتم. بنده از اعضای فعال و موثر شورا بودم زیرا اعتقاد داشتم باید وقت گذاشت و به سیاست های علمی کشور سامان داد. با این حال انتظار این بود که بعد از قوام گرفتن تدریجی 2 وزارتخانه علوم و بهداشت و ارتقای دانشگاه ها، شورا برنامه های خود را تنها در سطح سیاست های کلان علمی و فرهنگی کشور پیش ببرد، ولی در عمل شاهد بودیم که بیشتر به کارهای خُرد و دخالت در مسایل اجرایی پرداخت که این مساله بعدها منجر به عدم شرکت من در جلسات شورا شد.
در ابتدای انقلاب فرهنگی، شورا به جز تایید روسای دانشگاه ها، کارهای اجرایی دیگری مانند برنامه ریزی آموزشی و گزینش استاد و دانشجو را هم انجام می داد ولی این عادت ترک نشد و برای خود حق دخالت در بسیاری از وظایف و اختیارات قانونی دولت و وزارت علوم را قائل بودند.
در زمانی که طرح تحول ساختاری وزارت فرهنگ و آموزش عالی و نظام آموزش عالی ایران را در ماده 99 برنامه سوم توسعه دنبال می کردیم، هدف ما یکپارچه کردن نظام آموزش و پژوهش و فناوری بود تا با اقتدار و جامعیت سازمانی در خدمت رشد و توسعه کشور باشد. به دنبال آن، لایحه قانونی شرح وظایف و اختیارات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به تصویب دولت و مجلس رسید ولی در شورای نگهبان با بیش از 30 اشکال که بیشتر تداخل با وظایف شورای انقلاب فرهنگی بود متوقف شد و در نهایت به اعتراض و استعفایم از دولت در سال 1382منجر شد.
بنظرم اگر قرار بر ادامه کار شورا باشد، بهتراست آن شورا با رصد کردن شرایط فرهنگی و علمی دنیا، در عصر جهانی شدن و ارتباطات، چگونگی بهره گیری از این فرصت های جدید و اجتناب از تهدیدهای آنها در فضای ملی را بررسی کند و راهبردهای مناسب پیشنهاد دهد، خود را پشتیبان دولت، وزارت علوم و دانشگاه بداند و نه در موضع قیمومیت.
در ساختار و تشکیلات قانون جدید وزارت، شورای عالی علوم و فناوری یا «عتف» به ریاست رییس جمهوری پیش بینی شده بود که دبیرخانه آن در وزارت علوم باشد و به جز وزیر علوم، وزیر بهداشت، چندتن از وزیران دستگاه های صنعتی و اقتصادی و رییس بانک مرکزی در آن عضو بودند. هدف این بود تا در این شورا، اعضا با همفکری به سیاست های جامع توسعه علمی و تکنولوژیک کشور برسند، که متاسفانه در دولت گذشته به جز یکی دو جلسه، این شورا برگزار نشد و سرانجام نیز در سال 1386، قسمتی از ساختار وزارت درحوزه فناوری را بریده و معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری را ایجاد کردند. با این اقدام یکپارچگی سیاست های پژوهشی و فناوری کشور که در برنامه سوم پیش بینی شده بود، از دست رفت.
در مورد سوال دیگر شما یعنی سند اسلامی شدن دانشگاه ها به روز نیستم و نمی توانم بگویم که تا چه اندازه با نیازهای امروز تطابق دارد. البته سندی در زمان ما برای اسلامی شدن دانشگاه ها تنظیم شد که چند مولفه از جمله استاد، دانشجو، مدیریت و آموزش را مشخص می کرد و حول این مولفه ها بدنبال بهبود فضای معنوی و اخلاقی در دانشگاه ها بود. این سند موجود است ولی اجرای آن به دوران بعد از مسوولیت من کشید و نمی دانم که چگونه اجرا شد.
معتقدم که باید بین سیاست ها و برنامه های اسلامی شدن دانشگاه ها با فلان سازمان یا اداره تفاوت قائل شد. دانشگاه اسلامی، دانشگاهی است که بالاترین سطح علمی، تعهد نسبت به جامعه و اختیار عمل را داشته و محور توسعه کشور باشد. اگر بخواهیم به عنوان قیم و از بالا به پایین دانشگاه ها را هدایت کنیم، جواب نخواهد داد. زمانی دانشگاه ها به لحاظ علمی، اجتماعی، اخلاقی و فرهنگی ارتقا پیدا می کنند که دانشگاهیان در مدیریت و برنامه های آن مشارکت فعال داشته باشند.
من از سند اولیه اسلامی شدن دانشگاه ها دفاع می کنم با این حال می گویم اجرای این اسناد را باید به دانشگاه ها واگذار کرد تا خودشان بر اجرای آن نظارت و ارزیابی داشته باشند و وزارتخانه های علوم و بهداشت نیز جهت دهنده و پشتیبان آنها در اجرا باشند.
یکی دیگر از اسناد مهم که مورد تاکید رهبری نیز است، کرسی های آزاد اندیشی است. درباره این سند چه نظری دارید؟
- من در جریان جزییات این سند نیستم، اما اگر این گونه ایده ها بدرستی اجرا شود، مورد نظر همه ماست. تبادل افکار و تضاد آرا باید بدون محدودیت اما در چارچوب قانون در دانشگاه ها صورت بگیرد. شرکت کنندگان در کرسی ها به لحاظ سیاسی، امنیت شغلی و اجتماعی نباید دغدغه ای داشته باشند.
اگر این کرسی ها به این شیوه برگزار شود، باعث نشاط و پویایی دانشگاه و حتی کمک به توسعه علمی کشور می شود. دانشجو و استادی که احساس کند در فضای امنی نفس می کشد و به جای بی انگیزگی، آرمانخواه باشد و به اهداف و منافع ملی و اعتقادی اش فکر کند، قطعا برای کار علمی هم بیشتر وقت می گذارد و می تواند اثربخشی بیشتری داشته باشد. می خواهم بگویم مبانی و پشتوانه های اخلاقی و اعتقادی ما می تواند از توسعه علمی کشور پشتیانی کند.
اگر هزار سال پیش در اوج شکوفایی تمدن ایرانی- اسلامی در قرن سوم و چهارم هجری، آن رنسانس و جهش علمی و فرهنگی اتفاق افتاد و ما پرچمدار علم و تکنولوژی و فرهنگ و تمدن جهانی بودیم و غرب در خواب قرون وسطایی بود، چه شد که وضع ما و جهان اسلام این گونه به انحطاط کشیده شد؟
به نظر من در قرن سوم و چهارم، نهضت فکری و علم دوستی و جستجوی دانش به عنوان یک فریضه، باعث همگانی شدن علم و آن رنسانس علمی و فناوری در ایران و کشورهای اسلامی شد. بعضی از افراد دین را در برابر علم قرار می دهند ولی معتقد هستم که اگر برداشت های خرافی و سطحی از دین نباشد، یا برای اهداف سیاسی از آن استفاده نشود، فرهنگ دینی کاملا زمینه ساز و پشتیبان ترویج علم است. همچنین مقولاتی چون حقوق شهروندی، آزادی فکر و عقیده و آزادی علمی، آزادی بیان، آزادی قلم، آزادی اجتماعات، تشکیل احزاب، حق آموزش برای همگان و بهداشت و درمان رایگان، همگی جزو حقوق بنیادین انسان است که در قانون اساسی هم آمده و مبنای آن فرهنگ دینی ما و هم فرهنگ و خرد جهانی است.
چه شد که از دولت آقای خاتمی در سال 1382 استعفا دادید؟
- زمانی که در سال 1382 می خواستم از دولت آقای خاتمی استعفا کنم، هشت معاون داشتم و آنها می پرسیدند که چرا می خواهی استعفا دهی؟ به آنهامی گفتم لایحه قانونی تحول ساختار علمی کشور به بن بست رسیده و می خواهم بروم تا نگرانی و سوءظن این دوستان کمتر شده و فرصتی به وجود آید تا بلکه لایحه تصویب شود.
بنده نیازی به وزیر بودن نداشتم بلکه می خواستم این لایحه به سرانجام برسد! و وقتی می دیدم که حضورم کمک موثری در این زمینه نمی کند، به میز هم که نچسبیده ام؛ کنار رفتم تا فرد بعدی بتواند با بهره گیری از فرصت فراهم شده از استعفای من، کار را پیگیری کند و به انجام برساند. به معاونان و مدیران وزارت می گفتم، من از همکارانم در وزارت علوم و همکارانم در دولت شناخت دارم و وقتی توانایی ها را با هم مقایسه می کنم، می بینم هریک از هشت معاون من می تواند وزیری کارآمد برای دولت باشد، پس نباید نگران آینده بود. از قضا، استعفای من باعث شد تا آن لایحه با تغییرات نه چندان زیادی تصویب شود. قانون خوبی است اما در دولت احمدی نژاد اجرا نشد.
از جمله افتخارات بنده این است که وقتی دولت جدید با رای آگاهانه مردم در سال 92 انتخاب شد، پنج نامزدی را که رییس جمهوری محترم به مجلس معرفی می کند، یا بسیاری از روسای دانشگاهها که به تایید شورای انقلاب فرهنگی هم رسیده اند همگی از همکاران مستقیم بنده در دوره وزارتم بوده باشند. آیا این افتخار نیست؟ اتفاقا اولین جلد از «تاریخ شفاهی آموزش عالی ایران» نیز که مربوط به دوران و ارت در دولت اول آقای هاشمی رفسنجانی است، همزمان با این جوسازی ها بیرون آمد.
اگر شما آن را مطالعه کنید خواهید دید افرادی که در ستاد وزارت یا دانشگاه ها با ما همکاری داشتند از هر جناحی بودند؛ از محافظه کار یا راستی دیروز و اصولگرای امروز تا چپی آن روز یا اصلاح طلب امروز. مساله ای که در انتخاب و انتصاب افراد اهمیتی نداشت، تعلقات جناحی آنها بود و ملاک اصلی انتخاب، شایستگی شان بود. ریس دانشگاه باید سقف بلندی از نظر شخصیت علمی، اخلاقی و اجتماعی باشد که دانشگاهیان بتوانند زیر چتر آن با امنیت خاطر، حرکت و تلاش کنند. البته به آنها تاکید می شد که وقتی فردی مسوولیت می گیرد، نباید جناحی و خطی برخورد کند. نام نمی برم اما در مواردی هرچند معدود، چون برخی در عزل و نصب ها و یا با دانشجو و استاد جناحی عمل کرده بودند به آنها تذکر داده شد یا عزل شدند.
وقتی دولت جدید تشکیل شد، آقای دکتر روحانی از شما برای همکاری دعوت نکردند؟
- نه. من راستش نمی خواستم در انتخابات ریاست جمهوری سال 92، به نفع نامزدی جهت گیری داشته باشم، اما وقتی دیدم فضای اجتماعی و سیاسی در حال تحول است و به ویژه پس از کناره گیری آقای دکتر عارف به نفع آقای روحانی، احساس کردم فرصتی برای اصلاح وضع کشور ایجاد شده که احتمال دارد از دست برود، این بود که در روزهای آخر بیانیه ای دادم و از نامزدی آقای روحانی حمایت و از آقای دکتر عارف تشکر کردم.
باید بگویم که قصد نداشتم و ندارم که هیچ مسوولیت دولتی را بپذیرم؛ نه اینکه مخالف مسوولیت پذیری یا کمک به این دولت باشم بلکه کارهای اجتماعی و فعالیت در عرصه عمومی را موثرتر و مهم تر می دانم. در این خصوص نه من قصدی داشتم و نه از طرف دولت پیشنهادی شد. اما فکر می کنم دولت باید از افراد متخصص و با تجربه در حوزه هایی مانند فرهنگ، اقتصاد، سیاست، آموزش و پرورش و آموزش عالی کمک فکری و مشورتی بیشتری بگیرد.
اگر از تجارب گذشته استفاده نشود، ما انباشت تجربه ای در کشور نخواهیم داشت و همه کارها را باید از صفر شروع و تکرار کنیم. افراد اگر مورد مشورت قرار نگیرند ، ممکن است برای خود وظیفه ای نبینند و یا در شان خود نبینند که بخواهند ابتدا به ساکن پیشنهادی بدهند. ممکن است حتی احساس کنند که اظهارنظر آنها حمل بر دخالت شود! این موضوع به مفهوم عدم نقد برنامه ها و یا عدم انتقاد در صورت ضعف در عملکردها هم نباید تلقی شود. فکر می کنم دولت باید در مسائل مختلف به ویژه مسائل و مشکلات اقتصادی که مردم گرفتار آنها هستند کمک جدی بگیرد، تا ان شاء الله دولت بتواند کماکان امید و پشتیبانی مردم را به همراه داشته و به وعده هایش عمل کند.
انتخابات مجلس شورای اسلامی پیش روست. آیا قصد نامزدی برای انتخابات مجلس را دارید؟
- خودم را در مجلس خیلی مفید نمی دانم. مجلس ما وقتی کارآمد خواهد بود که احزاب سیاسی در کشور شکل گرفته باشند. احزاب سیاسی می توانند هم در انتخاب و معرفی نامزدهای اصلح و هم با تشکیل فراکسیون های حزبی، مجلس و دولت را تقویت و هماهنگ کنند. ولی ما متاسفانه در کشورمان احزابی جدی که قانونی بوده، اساسنامه داشته و با توده مردم در ارتباط باشند، نداریم.
اگر احزاب در کشور شکل بگیرند آن وقت فرد می تواند در مجلس موثرتر باشد. در مجلس کار کارشناسی در دفاع یا مخالفت با لوایح و طرح ها صورت می گیرد و نظارت بر دولت نیز باید در چارچوب قانون اساسی و کارشناسانه باشد نه مانند نظارتی که در یک سال و نیم گذشته بر دولت و وزارت علوم شد و انعکاس بیرونی آن بیشتر حالت باجگیری یا داد وستد داشت! من قصدی برای نامزدی مجلس ندارم و فکر کنم در همین عرصه های علمی و اجتماعی وظیفه بیشتری نسبت به حضور در نهاد قانون گذاری دارم. هر سه باری نیز که در مجلس حضور داشتم، دوره نمایندگی ام کوتاه مدت بود.
اولین دوره در انتخابات میان دوره ای از شهر شیراز به مجلس راه یافتم. دومین دوره نیز بیش از یک سال و نیم نشد زیرا از مجلس سوم وارد دولت آقای هاشمی شدم. دوره آخر نیز که نماینده مردم اصفهان بودم، بعد از 2 ماه با تاکید زیاد آقای خاتمی که وزارت علوم حساس است و شما تجربه داری، از مجلس پنجم وارد دولت شدم.
فکر می کنم حضور در دولت با روحیات من بیشتر تناسب دارد زیرا فردی اجرایی هستم و فکر می کنم از همه فرصت ها باید برای اجرای درست یک قانون استفاده کرد، زیرا لحظه به لحظه دوره کاری یک وزیر حق الناس است.
بالاخره نمایندگان با رای قاطعی، به آقای فرهادی برای تصدی وزارت علوم رای اعتماد دادند. نظر شما درباره آقای فرهادی چیست؟
- با آقای دکترفرهادی از قدیم و از سال های دهه 1360 دوست بوده ایم و در جاهای مختلف همکاری داشته ایم و «حلقه دوستی» مان هنوز هم ادامه دارد! از جمله در سال 1361 که رییس گروه برنامه ریزی پزشکی ستاد انقلاب فرهنگی بودم، ایشان قائم مقام بنده بودند. در شورای مرکزی انجمن اسلامی جامعه پزشکی ایران، در موسسه توسعه دانش و پژوهش که آقای مهندس موسوی ریاست هیات امنای آن را بعهده داشتند فعالیت می کردیم و در دولت آقای خاتمی هم که همکاری و ارتباطمان نزدیک و دوستانه بود. متاسفانه برخی نان خود را از دامن زدن به بی اعتمادی، اختلاف، تفرقه افکنی و سوزاندن سرمایه های اجتماعی بیرون می کشند.
فکر می کنم و دعا می کنم که ان شاء الله آقای دکتر فرهادی بتوانند از نیروهای کارکشته و مستقلی که در آموزش عالی ایران در عرض بیش از سی سال گذشته رشد کرده اند، بدون باج دهی به این و آن و با تکیه به اختیارات قانونی وزیر و مشارکت و همراهی دانشگاهیان استفاده کنند، تا بی ثباتی و نابسامانی یک سال و نیم گذشته و بی قانونی ها و خسارتهای هشت ساله دولت قبلی در آموزش عالی سر و سامان یابد.