نظام از موقعیت تفکر اصلاحطلبی در جامعه آگاه است اما نمیخواهد که آنها تبدیل به یک مشکل امنیتی شوند» این جملات از آن امیر محبیان از تئوریسینهای جناح راست یا بهتر بگوییم از نسل دومیهای اصولگراست. حرفها و تحلیلهای محبیان از این جهت که او منظومه فکری چهرههای دارای قدرت در حاکمیت را میشناسد و روابط خوب و حسنهیی با نیروهای سیاسی اصولگرا دارد، قابل تامل است. از سوی دیگر محبیان در این سالها نشان داده که ابایی از ارایه تحلیلهای واقعبینانه ندارد و به قول معروف، حرفش را نمیخورد. این تحلیلگر اصولگرا در گفتوگو با «اعتماد» درباره موقعیت اصلاحطلبان در جامعه، تلاش سید محمد خاتمی برای تعامل با حاکمیت، جایگاه محمدرضا عارف و ناطق نوری و وحدت اصولگرایان سخن گفته است. اما شاید جالبترین پاسخهای او جایی است که وقتی از او پرسیده میشود؛ «اگر شما یک اصلاحطلب میبودید و میخواستید بدبینیهای نظام را به جناح اصلاحات مبدل به خوشبینی کنید از چه راهبردی استفاده میکردید؟» چنین میگوید: «آنها باید دغدغه حکومت را بشناسند، مهمترین دغدغه هر حکومتی فارغ از ماهیت سیاسی و ایدئولوژیک آن بحث مهم امنیت است؛ اصلاحطلبان چه در دوران حاکمیت و چه در سال ٨٨ خود را به عنوان عنصر مخل امنیت و فاکتور بحرانساز برای نظام نشان دادند، برای همین حاکمیت همیشه به آنها به عنوان مورد امنیتی نگاه میکند، اول باید به نحوی این نگرانی رفع شود. دوم اینکه هر حکومتی به عناصری که مشروعیتش را زیر سوال میبرند، نگاه دوستانه ندارد، اصلاحطلبان بعضا مشروعیت نظام را زیر سوال بردهاند. از طرف دیگر، معمولا هر نظامی از مقبولیت احزاب و جریانها زمانی دفاع میکند که آن مقبولیت ذیل حکومت و در حمایت از آن تعبیر شود؛ نه در برابر حکومت! اینها معمولا دغدغههای حکومتهاست که اگر جریانی آنها را رعایت کرد آن را خودی میدانند و الا غیر خودی!»
به گزارش جماران، متن ذیل گفتوگوی «اعتماد» با امیر محبیان است.
ارزیابی جنابعالی از وضعیت امروز اصلاحطلبان چگونه است؟ فکر میکنید اصلاحطلبان با مدیریت هاشمی رفسنجانی، خاتمی و محمدرضا عارف و ناطق نوری میتوانند تاثیر بسزایی در انتخابات مجلس دهم داشته باشند؟
ابتدا ما باید تعریفی دقیقتر از اصلاحطلبی بیان کنیم سپس از سرنوشت یا وضعیت آن سخن برانیم؛ زمانی اصلاحطلبی را مفهومی دال بر اعتقاد به لزوم دوری از تصلب در باور و عمل و پذیرش لزوم تغییر در روندها و حتی باورها در صورت وجود ضعف و نقص و کارآمدی در آن میدانیم؛ در این حالت نقطه مقابل اصلاحطلبی عبارت است از تعصب و تصلب در فکر و عمل. مطابق با این تعریف بعید میدانم کسی خود را رسما غیر اصلاحطلب بداند هر چند عملا به گونهیی دیگر بیندیشد و رفتار کند. این برداشت از اصلاحطلبی بیشتر برداشتی اصلاحطلبانه در حوزه منش است، اما زمانی ازاصلاحطلبی به عنوان یک برچسب یا تشکیلات سیاسی یاد میکنیم، در این حالت باید مشخص کنیم اصلاحطلبی با کدام گرایش یا قرائت؟
فعلا سه جریان فرعی درون جریان کلی اصلاحطلبی وجود دارد:
نخست گرایش رادیکال که تحت عنوان جریان سبز مشهور شده است، اینان با عنوان اعتراض به نتیجه انتخابات رادیکالیزه شده و فعلا نخستین درخواستش رفع حصر از سران این جریان است، طبعا به دلیل چالش جدی آنها و نظام با یکدیگر امکان فعالیت سامانمند آنها وجود نداشته و حساسیتهای سیاسی و امنیتی نسبت به آنها بالاست.
دوم گرایش اصلاحطلبی با نمایندگی حجتالاسلام خاتمی رییسجمهور اسبق است که هرچند سعی میکند درگیر فضای رادیکال جریان سبز نشود ولی هنوز نتوانسته رابطه خود را با نظام بهبود بخشیده زیرا با جریان سبز هم صفبندی روشنی نکرده است، اینها تقریبا فعالند ولی سعی میکنند که پشت سر دولت روحانی حرکت کنند به امید آنکه به مرور فضا تغییر کند.
گرایش دیگر، آن گروه از اصلاحطلبانی هستند که مایلند با حاکمیت رابطه حسنهیی را تعریف کنند زیرا معتقدند که چالش با حاکمیت نتیجهیی نداشته یا به دلیل قدرتطلبی و مقامجویی یا به دلیل تجربه گرفتن از سرنوشت جریانهای رادیکال و واقعگرایی، سعی دارد هم جزو اصلاحطلبان تلقی شود و هم کنار نظام!
از طرف دیگر به گمانم، نظام از موقعیت تفکر اصلاحطلبی در جامعه آگاه است و در راس حتی با اصل اصلاحطلبی هم مشکلی نیست ولی مایل هم نیست اصلاحطلبی به فرصتی برای نفوذ دشمن و به معضل یا بحران امنیتی تبدیل شود. لذا تفکر و گرایش اصلاحطلبی معتدل و غیرمخرب را رد نمیکند و حتی وجودش را لازم میداند، اما در مورد تعامل با گروه اخیر دو دیدگاه وجود دارد؛ نخست تاسیس و هدایت جریان اصلاحطلبی مقبول توسط عناصر مطمئن درون نظام که ریسک را به حداقل کاهش میدهد، دیگر ایجاد فضایی که فقط طیفهای غیررادیکال امکان تحرک داشته باشند.
اما در مورد هاشمیرفسنجانی، من ایشان را فعال منعطف سیاسی میدانم که میکوشد جریانات را در مسیر اهداف خود قرار دهد و نه آنکه در خدمت این جریانها قرار گیرد، البته فعلا نوعی تعامل یا حتی قرارداد اعلام نشده با اصلاحطلبان شاید به ناگزیر دارند که اصلاحطلبان به هاشمی به عنوان تنها حلقه موجود هر چند تضعیف شده با حاکمیت نگاه میکنند و هاشمی هم به آنها به عنوان طیفی با بدنه اجتماعی که به تغییر تصویر هاشمی در افکار عمومی یاری میرسانند، ضمنا فاکتور قابل اعتنایی در بازی سیاسی هم هستند، البته هاشمی با هوشمندی خط نزدیک به خود را که روحانی را دور از آن نمیدانم در خلأ اصلاحطلبان در حکومت به پیش برد. در مورد آقای عارف معتقدم که او میکوشد که ضلع قابل تحمل اصلاحطلبان برای حکومت باشد و رقیب او تشکیلات ندا خواهد بود که شاید ضلع مطمئن نظام درون اصلاحطلبان است.
آقای ناطق نوری را هر چند دارای شخصیت و منش اصلاحطلبانه یعنی واجد انعطاف سیاسی درقبال آنها میدانم ولی از لحاظ تشکیلاتی او را در زمره اصلاحطلبان قرار نمیدهم و معتقدم اصولگرایان باید در راستای احیای سیاسی اصولگرایانه او بکوشند.
جنابعالی اگر یکی از نیروهای اصلاحطلب بودید و میخواستید که بدبینیهای برخی بخشهای حاکمیت را به خوشبینی تبدیل کنید از چه راهبرد و تاکتیکی استفاده میکردید؟
آنها باید دغدغه حکومت را بشناسند، مهمترین دغدغه هر حکومتی فارغ از ماهیت سیاسی و ایدئولوژیک آن بحث مهم امنیت است؛ اصلاحطلبان چه در دوران حاکمیت و چه در سال ٨٨ خود را به عنوان عنصر مخل امنیت و فاکتور بحران ساز برای نظام نشان دادند، برای همین حاکمیت همیشه به آنها به عنوان مورد امنیتی نگاه میکند، اول باید به نحوی این نگرانی رفع شود. دوم اینکه هر حکومتی به عناصری که مشروعیتش را زیر سوال میبرند، نگاه دوستانه ندارد، اصلاحطلبان بعضا مشروعیت نظام را زیر سوال بردهاند. از طرف دیگر، معمولا هر نظامی از مقبولیت احزاب و جریانها زمانی دفاع میکند که آن مقبولیت ذیل حکومت و در حمایت از آن تعبیر شود؛ نه در برابر حکومت! اینها معمولا دغدغههای حکومتهاست که اگر جریانی آنها را رعایت کرد آن را خودی میدانند و الا غیرخودی!
به نظر جنابعالی اظهارات اخیر سید محمد خاتمی مبنی بر تعامل اصلاحطلبان با حاکمیت تا چه اندازه میتواند نگاه حاکمیت به این جناح سیاسی را تغییر دهد؟
مشخص است که پس از بست نشینی اصلاحطلبان در مجلس دوران حاکمیت اصلاحطلبان و وقایع پس از انتخابات ٨٨، نظام به اصلاحطلبان بدبین شده است، صرف ارسال سیگنالهای ضعیف از نظر حکومت یا نقدتندروی در جلسات خصوصی ظاهرا این اعتماد را بازسازی نخواهد کرد؛ مشخص است که نظام صحبتهای شفاف ترو صفبندی در عمل را میطلبد. آقای خاتمی کوشیده است تا حدودی اعتمادسازی کند ولی به گمانم موضعگیری شفافتر در کلام و عمل لازم است، ضمن آنکه معمولا ترمیم روابط از ایجاد رابطه سختتر است.
با توجه به اینکه برخی بر ضرورت انسجام و اتحاد در درون جریان اصولگرایی تا انتخابات مجلس تاکید میکنند، این اتحاد با چه مدلی ممکن خواهد بود؟
در شرایط فعلی امکان تحقق اتحاد به معنای روند یکی شدن در گفتار و کردار قریب به ناممکن است، شاید سخن گفتن از همگرایی معقولتر باشد، یعنی پذیرش اختلافات در برداشت ولی تلاش برای همگرایی در کنش سیاسی به لحاظ اقتضائات خاص زمانی. البته من چندان به امکان تحقق این روند هم امیدندارم زیرا بعضی جریانات زیادهطلب تندرو به مانعی جدی فراروی همگرایی تبدیل شدهاند و متاسفانه به جای تعیین تکلیف و برخورد از موضع مناسب با آنها از موضع ضعف برخورد میشود و نهایتا آنها را متوقعتر کردهاند. از اینرو، فعلا در فاز عدم تنازع و تنش زدایی باید عمل کرد.
آیا بازسازی تشکیلاتی- گفتمانی جریان اصولگرایی میتواند مفید باشد؟
من به نوسازی تشکیلاتی- گفتمانی اصولگرایان معتقدم و نه بازسازی. زیرا بازسازی به معنای آن است که ما ساختار پیشین را کامل و فاقد خطا میدانیم. این برداشت قطعا وجود ندارد و ما بسیاری از معضلات موجود در برداشتی که از اصولگرایان در ذهن جامعه وجود دارد و نیز ظهور جریانات تندرو را محصول پارهیی از اشکالات یا بذرهای موجود ولی قابل اصلاح در زمینه فکری و عمل سیاسی جریان اصولگرایی میدانیم.
از اینرو، حتما جریان مهم و موثر اصولگرا ابتدا باید به صورت دقیق آسیبشناسی شده و سپس با رفع نواقص هم در حوزه تئوری و هم عمل نوسازی صورت گیرد.
ایا اصولگرایان در جهت تحکیم وحدت خود اقداماتی را انجام دادهاند؟ وضعیت وحدت اصولگرایان را تاکنون چطور ارزیابی میکنید؟
قطعا نیاز به ایجاد تغییر وضعیت در روند امور اصولگرایان احساس شده است و اقداماتی هم صورت گرفته ولی به گمان من نه کافی بوده است و نه دقیق و اصولی!
با توجه به اینکه جریان اصولگرایی شخصیتهایی مانند آقای عسگر اولادی و مهدوی کنی را از دست داده است، آیا افرادی درون جریان اصولگرایی هستند که بتوانند نقش این شخصیتها را ایفا کنند؟
قطعا جریان اصولگرایی دارای ظرفیتهای ارزشمندی برای ساماندهی کادر جدید رهبری خود است، مهم آن است که فراتر از نگرش محدود فعلی رفته و ظرفیتهای نو شناسایی شود، بعضی از چهرهها مثل آقای ناطق مجددا مورد بررسی قرار گیرند و از توانشان بهرهگیری شود و فراتر از همه ساختار رهبری فردگرایانه به رهبری جمعی تغییر یابد.
چه کسانی درون جریان اصولگرایی وجود دارند که بتوانند نقش وحدت بخش را درون جریان اصولگرا ایفا کنند؟
هر فرد دارای مقبولیتی که خصلتا دارای تحمل و اعتدال است میتواند در جهت همگرایی اصولگرایان تلاش کند. مشکل اساسی اینجاست که بعضیها قصد دارند میان قطبهای متضاد به هر قیمتی شده وحدت ایجاد کنند؛ مثلا میکوشند برای جذب نیروهای رادیکال به آنها باج داده و برای جلب رضایت آنها، نیروهای اصیل و بالاتر از همه باورهای اصیل را قربانی کنند. در حالی که به گمانم کوتاهی در برخورد با تندروها عملا تصویری ناپذیرفتنی در بین نخبگان و افکار عمومی از اصولگرایان به وجود اورده است، جامعه تفکیک دقیقی میان رفتار تندروها و بدنه اصیل و معتدل اصولگرایان قایل نمیشود، ما دایما در حال پرداخت هزینه مواضع تند یا بیان و رفتار نامعقول تندروها هستیم، وقتی میگوییم که اصولگرایان خردستیز و تندرو نیستند، مردم و نخبگان به درستی میپرسند پس چرا حساب خود را از آنها جدا نمیکنید و البته این سخن کاملا درستی است. ما باید با بصیرت عمل کنیم و به جای توجه به شعارهای به ظاهر انقلابی و اصولگرایانه تندروها به عمل آنها که وحدت ستیز و مخرب است توجه کنیم. تندروها حتی انتقادات معقول اصولگرایان به بانیان آشوبهای پس از انتخابات ٨٨ را چنان بد و بیمنطق فریاد
میزنند که جامعه و نخبگان را به این برداشت میرسانند که گویا انتقاد به جریان موسوم به فتنه فقط عقدهگشایی طیفی قدرت طلب است. ما نباید فریب شعارهای به ظاهر انقلابی تندروها را بخوریم، از انقلاب و ارزشهای آن در این دوران با منطق و استدلال باید دفاع کرد نه با اهانت به دیگران و برخورد زورگویانه!
نباید فراموش کنیم وقتی با ادبیات زورگویانه صحبت میشود یعنی منطق یا وجود ندارد یا به بن بست رسیده است، بر این باورم که انقلاب و اصولگرایی پتانسیل بالای دفاع منطقی دارد، نیازی به زورگویی نیست. اگر منطق را بر رفتار سیاسی حاکم نگردانیم، زمینههای ظهور جریانهای داعش گونه در سیاست هست، جریانهایی که فعلا قادریم بعضا نمودهای رفتاری آنها را ببینیم، جریانهایی که متاسفانه میکوشند در پشت شعارهای ارزشی پنهان شوند. در حالی که ذات اصولگرایی با خردستیزی بیگانه است ولی ضعف در برخورد قاطع با فرصتطلبهای داعشگونه متاسفانه آنها را گستاخ کرده است، بر این باورم رسالت کنونی اصولگرایان جراحی هوشمندانه تندروها از پیکره خویش و احیا تصویر خردگرا از نیروهای ارزشی و انقلابی است، این را بزرگترین وظیفه انقلابی در مقطع کنونی میدانم. ما فقط با برخورد محترمانه، مودبانه و خردگرایانه با مردم و نخبگان میتوانیم از ارزشهای انقلابی و اسلامی دفاع کنیم و بس!
آیا این شخصیتها ارتباط خوبی با بدنه اجتماعی اصولگرا برای بزنگاههای انتخاباتی دارند؟
تصویر کسانی چون علی لاریجانی و ناطق نوری بد نیست و تصویری خردگرا و غیررادیکال از خود نشان دادهاند اما ما به جای فردگرایی باید دغدغه تصویر کلان اصولگرایی در ذهن مردم را داشته باشیم.
برخی این روزها معتقدند که آقای ناطق میتواند به اتحاد جریان اصولگرایی کمک کند. با توجه به اینکه برخی اصولگرایان از آقای ناطق دلخوریهایی دارند، آیا اصولگرایان از وجود شخصیتهای معتدلی همچون آقای ناطق استقبال خواهند کرد؟
متاسفانه تندروها در یک پروژه حسابشده تحت عنوان ساکت فتنه رهبران شاخص و موثر اصولگرایی را هدف گرفتند، ناطق را از میدان به در کردند، در ادامه پروژهشان میخواستند لاریجانی و باهنر را هم حذف کنند که نتوانستند، به واقع آنها بیش از هر کسی از فتنه سود بردند، بیجهت نبود که آنها را کاسب فتنه نامیدند. ایجاد خلا در رهبری اصولگرایان هدف میانی آنها بود که بتوانند از این خلا و انفعال برای رشد خود بهره بگیرند و البته متاسفانه تاحدودی موفق شدند اما در حال حاضر خوشبختانه معتدلین جناح تاحدودی خود را بازسازی کردهاند. البته معتدلین هر چند تا حدودی از حالت انفعال خارج شدهاند ولی هنوز به سطح فعال نرسیدهاند. متاسفانه تندروها از اشتباهات دولت روحانی تغذیه میکنند، اشتباهات این دولت در تعامل با مجلس و رسانهها برای تندروها فرصت بازی ایجاد میکند و عملا دست معتدلین اصولگرا را در پوست گردو میگذارد.
با توجه به اینکه در انتخابات ٩٢ اصولگرایان نتوانستند حرکت وحدتمندی را به نمایش بگذارند، چه تحول و بازسازی در درون جریان اصولگرا میتواند برای انتخابات مجلس ایجادکننده وحدت باشد؟ اصولگرایان نیاز به چه نوع تحولهایی دارند؟
من بارها بر ضرورت نوسازی اصولگرایان تاکید کردهام. انتخابات مجلس یا ریاستجمهوری ممکن است از لحاظ سیاسی تقدم ظاهری داشته ولی ما تا خودمان را بازیابی و نوسازی نکنیم کسب قدرت بر مشکلات خواهد افزود. منظور من آن نیست که اصولگرایان روند انتخابها را کناری بگذارند و به نوسازی بپردازند. وضعیت ما مثل تعمیر کشتی در حال حرکت در دریاست، ضمن فعالیت سیاسی باید نواقص را نیز رفع کنیم.
آیا اصولگرایان میتوانند زیر چتر جامعتین به وحدت دست یابند؟
بله امکان دارد اما برای اصولگرایان سنتی و نیز اصولگرایان نواندیش و معتدل دغدغههایی هم وجود دارد، آیتالله موحدی کرمانی که جایگزین آیتالله مهدوی شده همچون ایشان خصلت اعتدالی دارند و نگرانیم که صحبت ایشان در همایش اخیر اصولگرایان به راهبرد جامعه روحانیت تبدیل شود و آن اینکه موسسه آیتالله مصباح را در کنار جامعتین در موقعیت رهبری جناح قرار دادند، اگر چنین برداشتی از صحبت ایشان بشود مسلما مشکلات زیادی به وجود خواهد آمد و نقش جامعتین تضعیف خواهد شد. دیدگاههای آیتالله مصباح به عنوان عضو جامعه مدرسین میتواند مفید باشد ولی قرار دادن ایشان یا موسسه ایشان به عنوان یکی از سه ضلع رهبری اصولگرایان میتواند منشا اختلافات شدیدی شود، زیرا آیتالله مصباح نشان دادهاند که با اجتهاد خویش حرکت میکنند و موسسه ایشان هم یک نهاد آموزشی مهم و موثر است و نه یک نهاد سیاسی و حزبی! حزب ایشان به یک معنا پایداری است، آیا جامعه روحانیت، جبهه پایداری را به عنوان یکی از رئوس رهبری جناح و هم عرض خود میپذیرد؟ به گمانم هرگز! زیرا چنین تصمیمی درون جامعه روحانیت هم مخالفان زیادی دارد یا بهتر بگویم موافقی ندارد. ضمن آنکه تشکلهای کلیدی جناح اصولگرا با روش کار پایداری مخالفت نشان دادهاند و چنین امتیازدهی نامعقولی را نمیپذیرند.
فکر میکنید استقبال اصولگرایان از این موضوع چگونه خواهد بود؟
اصولگرایان جامعتین را قبول دارند و تصمیمات آنها را تاکنون معقول و منطبق بر اعتدال دیدهاند. طرحهای جامعتین درون اصولگرایان همیشه مورد استقبال قرار گرفته است.
با توجه به مشکلات به وجود آمده در دوره ریاستجمهوری هشت سال آقای احمدینژاد و با توجه به اینکه احمدینژاد از نردبان اصولگرایی بالا رفت، ایا بدنه اجتماعی اصولگرا دچار ریزش شده است؟
اصولگرایان به گرایشهای مختلف به ویژه در مواجهه با دولت روحانی تقسیم شدهاند ولی ریزش بدنه اصولگرایی احتمال کمی دارد، اصولگرایان ممکن است کم تحرک شوند ولی از بدنه اصولگرایی ریزش کنند تا به کجا بپیوندند؟ به اصلاحطلبان موجود؟ گمان نمیکنم.
آیا دوگانگی رفتاری اصولگرایان در حمایت و عدم حمایت از احمدینژاد چهره اصولگرایان را خدشهدار کرده است؟
اصولگرایان دوگانگی رفتاری نداشتند بلکه دو گروه درون اصولگرایان دو گونه رفتار از خود نشان دادند، البته احمدینژاد هم در دو مقطع از ریاستجمهوری خود دو رفتار متفاوت نشان داد که طبعا اصولگرایان نمیتوانستند با این دو مدل رفتاری با روشی واحد برخورد کنند.
با توجه به مصایب موجود در اردوگاه جناح راست میتوان گفت که پس لرزههای موجود میتواند این جناح سیاسی را به زودی منهدم کند؟
نه مصیبتی بر جناح اصولگرا وارد آمده و نه پسلرزهیی آمده است که جناح اصولگرا را منهدم کند. جریان اصولگرایی چون اصلاحطلبی دو گرایش واقعی در جامعه سیاسی ایران هستند که در بدنه اجتماع هواداران جدی و محکمی دارند. به گمانم آنهایی که صحبت از انهدام یک جناح میکنند تفاوتی میان یک جناح سیاسی و یک ساختمان قابل انهدام قایل نیستند. جناح اصولگرا با مشکلاتی روبهروست که از آن عبور خواهد کرد و قطعا مشکلاتش کمتر از مشکلات اصلاحطلبان است. البته هر دو جناح باید مشکلاتشان را در یک روند تکاملی رفع کرده و در تعاملاتشان و حتی دیدگاههای خود تغییراتی مطابق اقتضائات روز البته در چارچوب اصولشان به عمل آورند. تردید نکنید با نابودی فرضی اصولگرایان نخستین جریانی که مشکل پیدا خواهد کرد جریان اصلاحطلبی است و بالعکس! زیرا بخشی از هویت دو جناح در کنتراست با رقیب شکل گرفته است.