به نظر میرسد در دنیای امروز و در جامعه کنونی ما آدمها در بسیاری از موقعیتها ناگزیرند به دروغ گفتن متوسل شوند یا پنهانکاری کنند و رفتارهایی مثل شایعه پراکنی و ریا و تقلب را در پیش گیرند. آیا قرار گرفتن در این وضعیت ضداخلاقی نوعی اجبار است یا انتخاب بهتری هم داریم؟
به گزارش جماران، اعتماد با دکتر سید حسن حسینی، جامعه شناس و استادیار دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران گفتوگو کرده که در ادامه می آید:
دروغ در چه نوع جامعهیی فرصت ریشه دواندن پیدا میکند؟ چگونه وجود دروغ در یک جامعه را تحلیل میکنید؟
دروغ یک امر اجتماعی است و در همه جوامع کم و بیش وجود دارد منتها از یک جامعه به جامعه دیگر کم و زیاد میشود و متاسفانه به نظر میرسد که ما جامعهیی هستیم که زیاد دروغ میگوییم. ادبیات و تاریخ ما هم نشان میدهد که ما جامعه دروغگویی بودهایم گرچه در حوزه اخلاق و دین بسیار بر راستگویی تاکید شده است؛ در قرآن خداوند میفرماید: «ویل للمکذبین» «یعنی وای بر دروغگویان» و وای بر دروغگویانی که به خدا و پیغمبر دروغ میبندند، در ادبیات به صراحت گفته شده است «جز راست نباید گفت هر راست نشاید گفت» این یعنی شما در هر صورت راست بگویید اما در جایی که میتوانید حرف نزنید تا مجبور به دروغ گفتن نشوید، یا درباره دروغ مصلحت آمیز هم همینطور، اینها همه «موقعیتی» است، منظور از «موقعیتی» را در چند مثال توضیح میدهم، سعدی میسراید: «دروغ مصلحتآمیز به ز راست فتنهانگیز.» حکایتی هست که میگوید: در جایی فردی داشت به پادشاه لعن و نفرین میگفت پادشاه پرسید چه میگوید اطرافیان گفتند مدح شما را میگوید و این باعث شد جان آن فرد نجات پیدا کند، این یک دروغی بود که موقعیت ایجاب میکرد که در آنجا گفته بشود. پس ادبیات ما میگوید شما میتوانید مصلحتاندیشانه دروغ بگویید، ولی نکتهیی است که مصلحتسنجی و موقعیتسنجی به دروغگوینده بر میگردد، یعنی تشخیص مصلحت با دروغگوینده است. مثلا در بعضی برنامههای مشاوره خانوادگی تلویزیون گفته میشود اشکالی ندارد همسران در مواردی به همدیگر دروغ هم بگویند. بحث این است که اگر قرار باشد زن و شوهر برای حفظ زندگی گاهی به هم دروغ بگویند چه کسی در زندگی زن و شوهر به آنها از خودشان نزدیکتر است؟ در زندگی عاطفی، به خصوص در دنیای مدرن وقتی قرار است دو نفر با هم زندگی کنند وقتی گفته شود که در مواردی میتوانند به هم دروغ بگویند این مشکلی را حل نمیکند، شرایط باید طوری باشد که برای افراد شرایط دروغ گفتن کمتر فراهم بشود، دروغگویی اصولا یکی از پیامدهای بارز بی اعتمادی اجتماعی است.
چطور میشود در جامعه، فرهنگی را توسعه داد که در آن دروغ گفتن هزینه داشته باشد، نه صداقت داشتن؟
همین بحث بیاعتمادی اجتماعی را در نظر بگیرید، دروغ باعث
بیاعتماد شدن افراد به هم میشود. وقتی ما به خاطر دروغی که شنیدیم به دیگری بیاعتماد میشویم یعنی پیوستگی و همبستگی با دیگری از اینجا به بعد ضعیف میشود. اینها بحثهای بین فردی است شما باید در سطوح دیگر هم نگاه بکنید به نظرم از یک طرف کسانی که دروغ میگویند به لحاظ قدرت و ثروت در موقعیت ضعیفی هستند، و از طرف دیگر صاحبان ثروت و صاحبان قدرت هم دروغ میگویند در حالی که در موقعیت ضعف نیستند چرا؟ به این دلیل که هدفشان کسب قدرت و ثروت و ادامه بهرهمندی از قدرت و ثروت است برای از دست ندادن ثروت و قدرت دروغ میگویند پس از چیزی میترسند، معمولا کودک از والدینش که قدرت بیشتری نسبت به او در همه زمینهها دارند میترسد هر چه این ترس و احساس ناامنی بیشتر باشد، دروغ بیشتر میشود هر چه تعامل بین والدین و فرزندان مفاهمهآمیزتر باشد، میزان دروغگویی که بین بچهها و والدین کمتر میشود. هرچه میزان روابط گفتمانی میان معلم و دانشآموز بیشتر باشد میان استاد و دانشجو بیشتر باشد در این روابط کمتر شاهد دروغگویی خواهیم بود و هزینه دروغ گفتن زیاد میشود، اما هر چقدر در این روابط دیوارهای بلندتری بین دو طرف باشد و فاصله قدرت و
زیر قدرت بیشتر باشد به همان میزان دروغگویی هم بیشتر میشود.
به جز احساس ترس و ناامنی گاهی گفته میشود اجبارهای اجتماعی و شرایط افراد باعث دروغ گفتن میشود این را چگونه میتوان فهمید؟
ببینید وقتی جایگاههای دروغگوینده در جامعه متفاوت میشود و اثرش هم متفاوت میشود برای مثال وقتی یک بچه به مادرش یا یک کارمند به مسوولش دروغ میگوید اثرات این دروغ شاید چندان به چشم نیاید چرا که افرادی که در جایگاه کهتری قرار دارند از موضع ضعف در مقابل یک قدرت دروغ گفتند، اما وقتی که قدرتمندان به ضعفا دروغ میگویند اثر تخریبی بیشتری دارند؛ حالا این قدرتمندان ممکن است والدین باشند نسبت به فرزندانشان، مسوولان یک موسسه آموزشی باشند نسبت به کارمندانشان این اثر تخریبی بسیار زیادی دارد چون این افراد در جایگاههایی قرار گرفتند که رفتارشان در این جایگاهها باعث تقویت یا تضعیف اعتماد و مشارکت اجتماعی میشود. دروغگویی صاحبان قدرت موجب میشود که این اعتماد و مشارکت تضعیف بشود، به اصطلاح ما جامعهشناسان همبستگی اجتماعی ضعیف بشود. ما در جامعه ارگانیکی/گزلشافتی نیاز به همبستگی وسیعتری داریم در جامعه گمینشافتی یا مبتنی بر همبستگی مکانیکی خود به خود اون همبستگی وجود دارد اما در جامعه مدرن و پسامدرن ما نیاز به صداقت داریم.
دروغ فقط در گفتار و رفتار نیست، در دنیای امروز دروغ فقط در لفظ و مفاهیم مورد استفاده ما نیست. در نوع موادی که تولید میکنیم و ارایه میدهیم هم هست، مثلا در اقتصاد امروز دروغگویی را در کالاهای تولیدی تقلبی ببینید. اگر مصرفکننده کیفیت خوب کالا را دریافت کند حتی برای آن تبلیغ هم میکند، در غیر این صورت تولیدکننده را متقلب یا دروغگو معرفی میکند. در اینجا وزیر و وکیل و مسوولان هم باید راست بگویند و راستآزمایی داشته باشند یعنی نسبت به حرفی که میزنند بتوانند عمل کنند و درست عمل کنند، بنابراین اگر یک تولیدکننده، یک سیاستمدار یا یک قدرتمند بدون توجه به امکاناتش صحبتهایی بکند که حتی این صحبتها مبنای دروغ نداشته باشه اما ابزار برآوردن و عمل کردن به آنها را نداشته باشه با بیاعتمادی جامعه مواجه میشود.
چه تبیین جامعه شناختی از پدیده دروغ یا به قول شما از این امر اجتماعی دارید؟
دروغگویی در یک جامعه در سه شکل عمده نهادینه میشود. این سه شکل در بحث نظام کنترل اجتماعی جای میگیرد:
١- تربیت یا جامعه پذیری: ما وقتی از پروسه جامعهپذیری یا تربیت سخن میگوییم تربیت کردن با بیان و اشارات و رفتارهاست؛ به عبارتی اگر خانواده، دوستان، مدرسه و باشگاهها را از مهمترین گروههای جامعهپذیری قلمداد کنیم در هر کدام از اینها اگر به فرد بگوییم دروغ نگو عملا هم باید در جریان زندگی دروغی وجود نداشته باشد. پس اینکه ما مرتب در مدرسه یا بالای منبر بگوییم دروغ چیز بدی است ولی در عمل چیز دیگری مشاهده کنیم این تکرار واژهها دردی را دوا نمیکند از همان دوران کودکی باید بیان و عمل توام با هم در هر زمینهیی صورت بگیرد تا به شکل شخصیت افراد درآید یعنی راستگویی نهادینه بشود.
٢- ابزار و وسایل: من از مدل بیهنجاری مرتن استفاده میکنم چون دروغ گفتن یک ضد ارزش است و فکر میکنم این مدل راحت میتواند این موضوع را توضیح بدهد ما در هر گروه سنی و جنسی که هستیم یک اهدافی داریم و یک وسایلی برای رسیدن به آن اهداف. این اهداف در مرحله تربیت و جامعه پذیری ما شکل میگیرد، اینها جزو معانی ذهنی ما میشوند و نیل به اهداف نیاز به ابزار و امکانات دارد. فاصله میان اهداف و وسایل باعث میشود ما از اهداف دور شویم مثلا اگر بچهیی از چیزی خوشش بیاید و موانعی در دسترسی به اون قرار داشته باشه این بچه در غیاب پدر و مادرش به اون چیز دسترسی پیدا میکنه و برمیداره یا میخوره و وقتی پدر و مادرش متوجه بشوند دروغ میگه اگر امکانی باشه که اون چیز در اختیار کودک قرار بگیره تا کنجکاویاش به طور طبیعی از بین بره این باعث میشه روحیه دروغگویی در کودک شکل نگیره حالا اگر در سطح بزرگتری ببینیم آدمها به خاطر منافعشان دروغ میگویند، پول یک هدف است و برای دسترسی به آن ابزارهای مشروعی هم وجود دارد اگر این ابزارهای مشروع در دسترس نباشند خود به خود به دروغگویی و کجرفتاری منجر میشود.
٣- سازمانهای نظاری و مجازاتی: در محیط خانواده پدر و مادر و بزرگسالان بیشتر قدرت مجازات دارند پس باید دستگاههای صاحب قدرت از سطح خانواده تا سطوح بزرگتر به گونهیی رفتار کنند که حتی الامکان مجازاتهای ارایه شده متناسب با کجرفتاریها و دروغگوییها باشد. هر چقدر که سطح را بالا ببریم نسبت به جایگاهها این مجازاتها متفاوت میشود شما ببینید مثلا در همه جوامع تقلب وجود داره مثلا من مقاله شما رو برمیدارم و به نام خودم چاپ میکنم این نوعی دروغ است. یک بخشی از متن شما و متن دیگری را میگذارم کنار هم و بدون اینکه رفرنس داده باشم چاپش میکنم ببینید دنیای مدرن به این نوع رفتارها حساس است و دستگاه کنترل اجتماعی بسیار شدید برخورد میکند این دیگر بحث یک نفر در خانواده یا مدرسه نیست بحث بشر و یک جامعه است. چهرههای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی که مسوولیتهای سنگینی در اجتماع دارند اگر دروغ بگویند آن دروغ به مراتب بیشتر پیگیری میشود و بیشتر مجازات میشود.
اگر بخواهیم دروغ را در زندگی جوانان مطالعه کنیم، بیشترین مواردی که برای حل مسائل خود به دروغ متوسل میشوند در روابطشان با اعضای خانواده است، ریشه این مساله کجاست و چطور این مساله در سطح جامعه و باقی روابط گسترش پیدا میکند؟
یکی با تئوری مرتن میشود تحلیل کرد، از نظر مرتن ما چند شکل نابهنجاری داریم در جایی که افراد اهدافی دارند اما وسایل کفاف همه را برای رسیدن به این اهداف ندارد مردم وسایل جدیدی را در موقعیت خلق میکنند که به آن برسند یکی از آن وسایل به نظر من دروغگویی است به نظر من دروغگویی در سطح جامعه ما خیلی دامنه وسیعی داره مثلا ببینید دورویی هم نوعی دروغگویی است مثلا وقتی به شما میگویند برای رسیدن به یک مقطع تحصیلی بالاتر باید اینطوری بپوشی اینطوری بیای اونطوری بری شما هدفت رسیدن به اون مقطع بالاتر تحصیلیه اما این ایده رو قبول نداری اینجا رفتاری را مغایر با ایده خودت انتخاب میکنی اینجا هم نوعی دروغگویی است دروغگویی به جامعه. یکی از بخشهای عمده گسترش دروغگویی در جامعه ما این قانونگذاریهایی است که میخواهد همه رو همرنگ و هم شکل بکنه در حالی که جامعه تنوع و گوناگونی داره، نگرشهای متفاوت وجود داره و در رژیمهای بسته بیشتر میبینید که آدمها درون و بیرونشون با هم متفاوت هستند و یک تحلیل دیگر هم این است که نگاه جوانان با نگاه والدینشان به دنیا فرق میکنه اهداف متفاوتی دارند و وسایل متفاوتی هم نسبت به والدینشان در اختیار دارند اما نکته اینجاست که اینها به لحاظ معیشت و حیاتشان وابسته به خانواده هستند، برای حفظ حیات روزمره مجبور به دروغ گفتن میشوند مثلا والدینی که روابط دختر و پسر را به هیچ شکلی قبول ندارند ولی جوان داشتن این ارتباط را حق خودش میدونه از والدین با دروغ گفتن پنهان میکنه ولی در خانوادهیی که والدین با فرزندان به لحاظ حضور در صحنه اجتماعی و فکری مشابه و نزدیک هستند و نگاهی مفاهمه آمیز به یکدیگر دارند در این فضا همهچیز راحتتر گفته میشه و مشکلات را با همفکری هم حل میکنند و دروغ کمتری هم بین آنها گفته میشه و همین نوع رابطه و تحلیل را میتوان به سطوح بزرگتر جامعه تعمیم داد. ساختن یک جامعه همشکل تحققپذیر نیست و نتیجهاش دروغگویی و ریایی است که در میان جوانان رواج پیدا میکند و با آنها رشد میکند. نکته مهم این است که در تئوری برچسب اجتماعی وقتی افراد بپذیرند که دروغگو هستند اولا قبح دروغ گفتن از بین میرود و دوم اینکه عادت میکنند با دروغگویی کار خودشان را پیش ببرند و این میشه جزو رفتارشون و در جامعه نهادینه میشود و دروغگویی که یک رفتار نابهنجار است با گسترش و عادی سازی به تدریج به شکل یک رفتار بهنجار در میآید.
نسل پدران و پدربزرگهای ما آرمانهایی مثل انقلاب و جنگ داشتند در یک جامعه آرمانگرا در شرایطی که اکثر آدمها یک هدف مشترک با ابزارهایی یکسان دارند اخلاقی زیستن و صادقانه رفتار کردن به مراتب آسانتر از دنیای امروز ما است زیرا شرایط خاصی مثل انقلاب و جنگ خود به خود موجب تقویت همبستگی اجتماعی میشه ولی جوان امروز با آرمانگرایی غریبه است ولی روی یک سنت مملو از انسانهای آرمانگرا ایستاده این جوان چگونه میتواند خودش را پیدا کند؟
درسته شرایط تاریخی هم روی راستگویی یا دروغگویی افراد اثر میگذارد، شرایط خاصی مثل جنگ این شرایط را ایجاد میکند اما امروز ما نباید حوادث تاریخی را یک امر ثابت در نظر بگیریم انقلاب و جنگ یک مقطع از تاریخ است، ما اگر روی فرهنگ انقلاب و جنگ ثابت بایستیم نتایج نامطلوب آن را نسلهای بعدی میبینند چون آدمهایی که در یک شرایط تاریخی مثل انقلاب قرار میگیرند اون شرایط است که اون آدمهارو ساخته من نمیتونم بچه خودم را با شرایط انقلابی و جنگی بار بیاورم جامعه و سیاستگذاران اجتماعی نباید توقع داشته باشند که شعارهای انقلابی و جنگی ذهنیت نسلهارو بسازه و رفتارهای اونهارو تنظیم کنه چرا جوامع مدرن قانون اساسی مینویسند قانون اساسی یک آرمان و یک هدف واحد برای یک ملت است قانون اساسی وقتی نوشته میشود براساس جنگ و انقلاب نوشته نمیشود براساس یکسری اهداف کلی است که در اون اهداف کلی پیشبینی شده اگر یک جامعه مواجه با حمله کشور خارجی شد چه کارهایی باید بکنه این بسیار فرق دارد با اینکه ما اساس جامعه را بگذاریم بر اساس فرهنگی که مال ٣٠ سال پیش است. این ارزشگرایی انقلابی و جنگی نسل من برای نسل من بود و نسل امروز شرایط دیگری دارد و نگاه مسوولان و قانونگذاران نباید متناسب با شرایط نسل من باشد.
با توجه به اینکه فرهنگ دینی در جامعه ما حاکم است، و آموزههای مذهبی در مدارس و بسیاری از خانوادهها داریم رواج عادت دروغ گفتن با وجود این شرایط چرا رخ داده است؟
ما به دین به عنوان یک سازمان و نظام فکری نگاه نمیکنیم بنابراین اجزای آن را در نظر نداریم، اجزای این ساختار با یکدیگر هماهنگی دارند اقتصاد فرهنگ روابط اجتماعی آزادی و کنشگران اجتماعی دارند که نظام فکری و فرهنگی را میسازند، در این نظام فرهنگی توصیههای اخلاقی هم داریم این توصیهها یکسری مفهومه این مفاهیم اگر مصداق بیرونی نداشته باشند کارسازی ندارند. ما دایما مفاهیم را منتشر میکنیم مصداقها را در بیرون نداریم.