وظیفه دانشجویان، دانشگاهیان، روشنفکران و نخبگان فکری نه دنبالهروی از جامعه است که یک نوع پوپولیسم عقیم به حساب میآید و نه فرو رفتن در توهم نقش هدایت جامعه، بلکه پرداختن به کار خودشان، یعنی کار فکری و کمک به درک و بهبود سازوکارهای جامعه در مواردی است که امکان چنین کار را دارند و این کار را باید در فروتنی مطلق انجام دهند
به گزارش جماران، جنبشهایی مانند جنبش جوانان و زنان را نمیتوان با جنبش دانشجویی اشتباه گرفت. منتها چون بخش بسیار بزرگی از جوانان و زنان جامعه ما امروز به دلایل مختلف (و به خصوص به برکت درآمد نفتی) توانستهاند وارد نظام دانشگاهی شوند، این توهم به وجود میآید که ما با جنبش دانشجویی روبهرو هستیم در حالی که اغلب اینها نه جنبش دانشگاهها بلکه جنبش درون دانشگاهها هستند
١٦آذر به دو صورت در فرآیندهای بعدی تاثیرگذار بود؛ نخست از اینرو که نشان داد نظام جدید سیاسی که پس از کودتا روی کار آمده است، کاملا در گسست با دوران کوتاه دموکراسی قرار دارد. به عبارت دیگر شاید اگر کودتا را بتوانیم کشتن دموکراسی بسیار نوپای ایرانی بدانیم، ١٦ آذر تیر خلاصی بود که به آن شلیک میشد. دومین مساله به نظر من، آن بود که گروه حاکم با این ماجرا و ورود به دانشگاه و کشتن جوانان تمایل داشت نشان دهد که یک دانشگاه سیاسی و آزاد را به هیچ رو تحمل نخواهد کرد و این را هم به خود و هم به دانشجویان و هم به نخبگان فکری و روشنفکران نشان دهد و از این طریق یک کنش کاملا سخت نشان دهد. فراموش نکنیم که این به نوعی دکترین نیکسون - که بعدها رییس جمهور امریکا شد - و در زمان سفر او این واقعه اتفاق افتاد نیز بود و این سیاست را در همه جا از جمله در خود امریکا به اجرا در آورد.
دلیل آنکه دانشجویان به صورت گستردهیی در انقلاب و سپس در دفاع مقدس مشارکت داشتند لزوما «دانشجو» بودن آنها نبود بلکه درگیر شدنشان و قرار داشتنشان در جریانهای سیاسی گاه رودررو بود که آنها را به عرصه مبارزه سیاسی میکشاند. در سالهای نخست انقلاب جنبش دانشجویی کاملا سیاسی شده بود و محیط دانشگاهها نیز به همین شکل و کمتر اثری از بحثهای علمی یا مطالبات دانشجویی بود. دانشجویان خود را از خلال احزاب سیاسی کاملا در رده تصمیمگیرندگان برای آینده سیاسی ایران میدیدند و البته حلقه اتصالی هم در اینجا وجود داشت که همان امر «جوانی» بود. درگیر شدن و مشارکت گسترده جوانان و زنان در انقلاب و سپس در دفاع مقدس، تاثیری درازمدت بر سرنوشت سیاسی و اجتماعی این دو گروه داشت که هنوز در جامعه ایران پس از گذشت ٣٠ سال از آغاز انتقال نقشی بینظیر و بسیار موثر دارند.
١٦ آذر ١٣٣٢ بدون شک یکی از روزهای تاریخ معاصر ایران است که تاثیر بسزایی بر روند تحولات تاریخی بعد از آن روز گذاشت. اگرچه این روز، بعد از انقلاب چند سالی به فراموشی سپرده شده بود اما در مقطعی دوباره بر سر زبانها افتاد و جنبش دانشجویی برای سیاستمداران اهمیت یافت. ناصر فکوهی، استاد علوم اجتماعی دانشگاه تهران و مدیر «انسانشناسی و فرهنگ» معتقد است که حالا دیگر نمیتوان از چیزی به نام جنبش دانشجویی صحبت کرد چرا که به زعم او، دوره برخی تحولات عمده، متاثر از جنبش دانشجویی گذشته است. با این حال فکوهی، دانشجوی امروز را نیز بدون رسالت نمیداند. او معتقد است: وظیفه دانشجویان، دانشگاهیان، روشنفکران و نخبگان فکری نه دنبالهروی از جامعه است که یک نوع پوپولیسم عقیم به حساب میآید و نه فرو رفتن در توهم نقش هدایت جامعه بلکه پرداختن به کار خودشان یعنی کار فکری و کمک به درک و بهبود سازوکارهای جامعه در مواردی است که امکان چنین کار را دارند و این کار را باید در فروتنی مطلق انجام دهند. این استاد دانشگاه همچنین تاکید میکند که ١٦آذر، به گسستی عمیق و بازگشتناپذیر میان دانشگاه و روشنفکران از یکسو با نظام پهلوی و شخص شاه از سوی دیگر دامن زد که تا هنگام انقلاب باقی ماند.
جنبش دانشجویی چه شاخصهایی دارد؟ عدهیی، جنبش دانشجویی را از حیث مولفهها و شاخصها، متفاوت از جنبشهای اجتماعی معرفی میکنند چرا که جنبشها را حرکتی سازمانیافته و با برنامهریزی میدانند که به صورت آهسته و منسجم هدف مشخصی را دنبال میکند و این در حالی است که کنشگران جنبش دانشجویی، دانشجویانی هستند که بازه کوتاهی را در دانشگاه سپری میکنند.
آنچه در ادبیات سیاسی و اجتماعی جهان و ایران عمدتا «جنبش دانشجویی» نامیده شده و میشود، به دوره خاصی برمیگردد که آن را در یک بازه زمانی ٢٠ساله ١٩٨٠-١٩٦٠ (١٣٥٠ -٤٠) قرار میدهند. در این دوره، دانشجویان به دلایل متعددی که به آنها اشاره میکنم، در کشورهای مرکزی اروپا و امریکا و همینطور در کشورهای حاشیهیی جهان سوم، به ناگهان در صف اول جبهه قرار گرفتند و به بازیگران اصلی سیاسی تبدیل شدند. اهمیت یافتن مفهوم «روشنفکر» و «روشنفکری» و نوعی «اسطورهیی شدن» آنها که تا امروز ادامه یافته و به عنوان مثال این توهم را ایجاد کرده است که نظریات روشنفکرانه یا علمی، اثر بسیار زیادی بر فرآیندهای اجتماعی دارند و میتوانند در آنها «سرنوشتساز» باشند، نیز ناشی از همین دوره هستند. در حالی که واقعیتهای اجتماعی و تاریخی ابدا گویای چنین چیزی نیستند و در مورد روشنفکران یا دانشمندان، اغلب زمانی که مستقیما در قدرت قرار گرفتهاند (نه زمانی که مورد مشورت بودهاند) برخلاف نظریه افلاطونی و بسیار قدیمی در سیاست، به صورتی متناقض فاجعه آفریدهاند که این بحثی جداگانه است.
یعنی در دورههای دیگر دانشجویان چندان تاثیرگذار نبودند؟
این نکته بدان معنا نیست که پیش و پس از دوره تاریخی مزبور، دانشجویان نقشی در حرکات انقلابی و اجتماعی مهم نداشته باشند. شاید بهترین مثال در این مورد، مشارکت دانشجویان، دانشگاهیان و روشنفکران در حرکات انقلابی اروپای بین دو جنگ جهانی و بلافاصله پس از جنگ جهانی دوم در کشورهایی چون روسیه، چین، آلمان، فرانسه باشد. اما دوره اصلی همان دو دهه ١٩٦٠ و ١٩٧٠ است.
دلایل این امر بسیار زیاد هستند و برخی از آنها را میتوان چنین برشمرد: سقوط اعتبار کمونیسم روسی پس از افشای جنایات استالینیسم در شوروی در کنگره بیستم حزب کمونیست (١٩٥٦) که به جنبشهای مارکسیستی- لنینیستی رادیکالتر (مائوئیسم، تروتسکیسم و...) دامن زد، یکی از این دلایل بود. این امر همزمان با قدرت گرفتن رویکردهای ایدئولوژیک موسوم به «ضد فرهنگ» (counterculture) در امریکا زیر نفوذ هربرت مارکوزه بود که خود از مکتب فرانکفورت ریشه میگرفت. به صورت بسیار خلاصه در این رویکردها، فرهنگ حاکم یا رایج «بورژوایی»، یکی از ابزارهای اصلی تداوم سرمایهداری به حساب آمده و کارگران -که در ایدئولوژیهای کلاسیک مارکسیستی نیروی اصلی انقلاب معرفی میشدند- نیز «بورژوایی شده» معرفی میشدند و بدینترتیب همه حرکات ضد فرهنگ غالب، تقدیس میشدند که از جمله مبارزه با ملیگرایی امریکایی، ضدیت با جنگ ویتنام و جنگهای استعماری (در فرانسه)، حمایت از حرکات انقلاب کوبا، چین و... بودند. در حافظه جمعی اینها همان سالهای معروف «هیپیها» هستند؛ جوانانی که برخلاف سنت و اخلاق جامعه امریکایی موهای خود را اصلاح نمیکردند، ریش میگذاشتند، لباسهای
رنگارنگ میپوشیدند و کار نمیکردند. از اینجا بود که نظریه موسوم به «انقلاب در انقلاب» (با کتابی به همین عنوان در ١٩٦٧) از رژیس دبره (Régis Debray) بیرون آمد؛ کتابی که همراه با تزهای چه گوارا انقلابی آرژانتینی، در کوبا به تحقق رسیدند. این نظریه به صورت رایج، با عنوان نظریه موتور کوچک (دانشجویان انقلاب) و موتور بزرگ (جامعه) نیز در ادبیات مارکسیستی- لنینیستی دهه ١٩٧٠ مطرح بود: اینکه گروه کوچکی از دانشجویان در کوبا توانستند قدرت را در دست بگیرند (١٩٥٩) و دیکتاتوری باتیستا را ساقط کنند و نقشی که بسیاری از دانشجویان در جنبشهای آزادیبخش ضد استعمار داشتند، این پنداره را به وجود آورد که دانشجویان «وجدان بیدار» جامعه هستند و توهمی بسیار گسترده ایجاد کرد که البته روشنفکران نیز همانطور که گفتیم، بدان دامن میزدند زیرا آنها نیز بدینترتیب برای نخستینبار پس از انقلابهای قرن نوزدهمی از حاشیه به مرکز و به راس جامعه صعود میکردند. اما این تز از نیمه دهه ١٩٧٠، با بیاعتبار شدن بسیاری از جنبشهای ضد استعمار (الجزایر، کشورهای عربی، ویتنام و به ویژه کامبوج و خمرهای سرخ) ضربه سختی خورد و توهم ناشی از خود را نیز به زیر ضربه
برد و این همان زمانی بود که گروهی از روشنفکران تلاش کردند پایههای یک «راست جدید و روشنفکرانه» را بگذارند. برای مثال در فرانسه «فیلسوفان جدید» (نظیر برناد هانری لوی، ماکس گلوکمان و آلن فینکل کرات که دانشجویانی تازه از دانشگاه بیرون آمده و روشنفکران چپ مائوئیست پیشین بودند) سر برآوردند. دانشجویان و روشنفکران رادیکال (نظیر آنتونیو نگری) پایگاههای محدود اجتماعی خود را از دست میدادند و بدینترتیب در حالی که اکثریت دانشجویان و اساتید و روشنفکران به رسالت دانشجویی و علمی و رسانهیی خود بازمیگشتند، گروه اندکی نیز رادیکالتر شدند و در حدود ١٠ سال حرکات چریکی (نظیر فراکسیون ارتش سرخ در آلمان و بریگادهای سرخ ایتالیا) به وقوع پیوست که همگی ریشههای دانشجویی داشتند، اما سرانجام همگی از بین رفتند، نه فقط به دلیل فشار و نفوذ گسترده پلیس در آنها، بلکه به دلیل تضادها و تناقضهای داخلی.
در نهایت جنبش دانشجویی بیشتر تبدیل به یک اسطوره و خاطره شد که مربوط به سالهای همآمیزی جنبش چپ، مارکسیسم، مبارزات ضداستعماری و ضدامپریالیستی و ادبیات رومانتیکی که خاص آنها بود، میشد.
امروز نیز به نظر من چنین «جنبشی» همچون «نقش روشنفکران» و «بزرگان اندیشه» دانشگاهی و غیر دانشگاهی، بیشتر در ردیف اسطورهها هستند و در واقعیت بیرونی تاثیر بسیار ضعیفی دارند و برای بقای خود و دست یافتن به اعتباری اجتماعی که اغلب به دلیل غیر کاربردی بودن نظریاتشان از آن محرومند، از طریق رسانهها تلاش میکنند. اینکه ما امروز به صورت گسترده شاهد نوعی «لمپنیسم روشنفکرانه» هستیم یعنی میبینیم که کنشگرانی که دانشجو یا حتی به اصطلاح متفکر هستند به شکلی رایج و بدون هیچگونه شرمی از ادبیات و برخوردارهایی علیه یکدیگر استفاده میکنند که پیش از این صرفا در اراذل و اوباش میدیدیم، به نظر من پدیدهیی اتفاقی نیست و امیدوارم روزی این امر را با ذکر شواهدی که همگی را جمعآوری کردهام، بتوانم نشان دهم. این واکنشها حاصل فروپاشی اسطورههایی است که مدتهای مدیدی همراه این جماعت بوده است و خاص ایران نیز نیست و حتی کامو در نطق معروفی بدان اشاره میکند. تاکید کنم که هیچ کسی نمیتواند از این سخنان برداشتی ضد روشنفکرانه بکند، این رویکرد، رویکردی دقیقا روشنفکرانه و انتقادی است که شاید بهترین نماینده تاریخی آن همان آلبر کامو
باشد.
پس وظیفه دانشجویان یا بهطور کل قشر روشنفکر چه میشود؟
وظیفه دانشجویان، دانشگاهیان، روشنفکران و نخبگان فکری نه دنبالهروی از جامعه است که یک نوع پوپولیسم عقیم به حساب میآید و نه فرو رفتن در توهم نقش هدایت جامعه، بلکه پرداختن به کار خودشان، یعنی کار فکری و کمک به درک و بهبود سازوکارهای جامعه در مواردی است که امکان چنین کار را دارند و این کار را باید در فروتنی مطلق انجام دهند.
به این معنی، نباید از آنها انتظار کنشهای سیاسی داشته باشیم؟
از آنچه گفته شد این نتیجه را نباید گرفت که ما حرکات سیاسی دانشجویی نداشتهایم، یا نداریم یا نباید داشته باشیم. دانشجویان مثل همه گروههای اجتماعی و شاید از برخی موارد بیشتر از آنها درگیر مسائل جامعه خود هستند و نسبت به آنها حساسیت دارند و طبیعی است که داشته باشند و این را در قالبهای مختلف هیجانی یا تحلیلی و فکری به بیان درآورند اما این بدان معنا نیست که جنبش دانشجویی به شکلی که در آن سالها وجود داشت قابل بازسازی باشد چون شرایط آن دوره دیگر تکرارناپذیر است و موقعیت دانشجویان، کنشگران علمی و روشنفکران نیز به کلی تغییر کرده است. در یک کلام ما امروز بیشتر با خاطرات و حافظه جمعی و گاه نوستالژیک سر و کار داریم و نه با واقعیت. این نکته نهایی را هم بگویم که جنبشهایی مانند جنبش جوانان، جنبش زنان که دو حرکت بسیار مهم در جامعه کنونی ایران هستند را نمیتوان با جنبش دانشجویی اشتباه گرفت. منتها چون بخش بسیار بزرگی از جوانان و زنان جامعه ما امروز به دلایل مختلف (و به خصوص به برکت درآمد نفتی) توانستهاند وارد نظام دانشگاهی شوند، این توهم به وجود میآید که ما با جنبش دانشجویی روبهرو هستیم در حالی که اغلب اینها نه جنبش دانشگاهها، بلکه جنبش درون دانشگاهها هستند، اما میتوانند کاملا در بیرون دانشگاه و بدون ارتباط با دانشگاه نیز انجام بگیرند.
با این اوصاف؛ اساسا میتوان از جنبشی مستقل تحت عنوان جنبش دانشجویی یاد کرد؟
به همان دلایل تاریخی که در بالا برشمردم. ما جنبش مستقلی با عنوان جنبش دانشجویی، جز در دوره مزبور، نداشتهایم و بعید میدانم هرگز داشته باشیم. دلیل این امر روشن است؛ موقعیت دانشجویی یک موقعیت موقت و چند ساله است که پس از آن دانشجویان عموما در شرایطی کاملا جدید قرار میگیرند. پیشینه جنبشهای دانشجویی نیز نشان میدهد که تقریبا همیشه زیر نفوذ احزاب سیاسی، دولتها یا جریانهای ایدئولوژیک قوی بودهاند. البته از لحاظ میزانی که به وسیله این احزاب یا جریانها دستکاری شدهاند بسیار متفاوتند، اما این رابطه و وابستگی همواره وجود داشته است. از این رو به نظر من سخن گفتن از «استقلال» جنبش دانشجویی به معنی عدم وابستگی سیاسی چندان معنایی ندارد. با وجود این در دو دهه اخیر شاهد گروهی از جنبشهای خودانگیخته بودهایم که عموما بدون راس (acephal) به شمار میآمدهاند و این نوع از جنبشها را باید پیامدی مستقیم از انقلاب اطلاعاتی به شمار آورد که هنوز زود است درباره آنها قضاوت و تحلیل عمیقی عرضه شود.
خب شما میگویید این رابطه و وابستگی وجود داشته است. سوال اینجاست که پیوند خوردن جنبش دانشجویی با احزاب سیاسی را یک آسیب میدانید یا مسالهیی است اجتنابناپذیر؟
به نظر من این بیشتر مسالهیی است اجتناب ناپذیر و لزوما نیز منفی نیست. در تاریخ سیاسی نیم قرن اخیر اغلب شاهد آن بودهایم که جنبشهای دانشجویی و فعالیتهای سیاسی در دوران دانشگاه مقدمهیی بوده است برای ورود افراد به یک سیستم سیاسی یا یک حزب سیاسی در ردههای بالا. بسیاری از فعالان جنبش دانشجویی دیروز، امروز در راس امور سیاسی هستند و همین در همه جای دنیا، نوعی الگوی دستیابی به قدرت به وجود آورده و خود از دلایل اصلی بیاعتبار شدن امر سیاسی در میان مردم است. البته به همان دلایلی که گفتم لزوما میان موقعیت سیاسی دانشجویان در دوران دانشجویی و موقعیت بعدی آنها در دوران ورود به عرصه اجتماعی رابطه مستقیم وجود ندارد؛ مثلا بسیاری از دانشجویان چپ وقتی وارد عرصه اجتماعی میشوند به احزاب راست و محافظهکار میپیوندند. این تقریبا یک الگوی شناخته شده در اروپا و امریکا بوده است. اگر فعالیت سیاسی در دوران دانشجویی در هر موضعی باشد، به هر حال نوعی تمرین برای سیاست در عرصه عمومی است و میتواند به همان اندازه مفید باشد که زیانبار. این بسته به حزبی است که از آن سخن میگوییم.
شما در ابتدای این گفتوگو جنبش دانشجویی را اساسا مختص به دورهیی خاص بین سالهای دهه ٦٠ و ٧٠ میلادی نسبت دادید، این مساله تا اندازه زیادی از این جهت قابل پذیرش است که دستکم هر زمان از جنبش دانشجویی سخنی به میان میآید، مه ٦٨ فرانسه یادآور خواهد شد و بعد صحبت از شکست مه ٦٨ از سوی عدهیی مطرح میشود (بدون توجه به اینکه پس از مه ٦٨، مردم به سادگی حاضر به پذیرش دوباره هنجارها و قواعد پیشین نبودند)، با این حال این عده شکست از مه ٦٨، را به نوعی آنارشیسم موجود در دل جنبشهای دانشجویی تعمیم میدهند که مخاطرات زیادی را برای جنبشهای اجتماعی به همراه دارد، چقدر موافق این مساله هستید؟ آیا چنین چیزی را میتوان پذیرفت؟
چندین مساله را باید در اینجا مورد توجه قرار داد: نخست اینکه مه ٦٨ به دلایل مختلفی قدرت نمادین زیادی را در خود حمل میکند. اما صرفا بخشی از گروه گستردهیی حرکات و جنبشهای دانشجویی است که از اواخر دهه ١٩٥٠ تا اواخر دهه ١٩٧٠ ادامه داشتند و در طیف بسیار گستردهیی از حرکات مطالبات صنفی تا رادیکالیسم مسلحانه و زیرزمینی امتداد داشتند. بنابراین تاکید زیاد بر مه ٦٨ بیشتر امری نمادین است و با واقعیتهای تاریخ انطباق ندارد. جریان مه، در کلیت آن، از تظاهرات نانتر تا تعطیلات تابستانی، چند ماه بیشتر طول نکشید. اما این امر بدان معنا نیست که جنبش و جریان اجتماعی که جنبش مه را در خود حمل میکرد به این اندازه کوتاه بود. اگر خواسته باشیم به گستردگی لحظهیی و به معنایی خیابانی تظاهرات اشاره کنیم، تظاهرات ضد جنگ در امریکا که در دهه ١٩٦٠ و ١٩٧٠ بسیار گسترش داشتند و تظاهرات و جنبشهای دانشجویی دهه ١٩٧٠ در امریکای لاتین به مراتب از مه ٦٨ قویتر بودند. اما همانگونه که در پرسش خود گفتید، ارزش مه ٦٨ نه در حرکات خیابانی آن، بلکه در زیر و رو کردن گستردهیی بود که در جامعه فرانسه به ویژه در عرصه دانشگاه و سپس در عرصه اخلاق و روابط اجتماعی به وجود آورد. جامعه فرانسه پس از مه ١٩٦٨ جامعهیی کاملا متفاوت با پیش از آن بود و این امر به تمام اروپا و امریکا نیز سرایت یافت. بنابراین نباید مه ٦٨ را لزوما منشأ این جریان دانست. به نظر من دهه ١٩٦٠ دههیی بود که جنبشهای دانشجویی بهگونهیی جهان جدید را شکل دادند، منتها نه با آن شعارها و دیدگاههایی که داشتند و تصورش را میکردند بلکه با تغییرات گستردهیی که در سبک زندگی، روابط اجتماعی، توزیع علم و شناخت و رابطه با مسائل اقتصادی و سیاسی و فرهنگی در جوامع مرکزی و از آن طریق در جوامع پیرامونی ایجاد کردند. جهان بدینترتیب آمادگی کامل داشت که از دهه ١٩٨٠ با انقلاب اطلاعاتی پا در عرصهیی کاملا جدید بگذارد که امروز آن را تجربه میکنیم. عرصهیی که لزوما موقعیت بهتری از سالهای طلایی دهههای ١٩٦٠ تا ١٩٨٠ نیست، اما میتواند چشماندازهای بسیار مثبتی (همچون چشماندازهای بسیار منفی) در مقابل ما قرار دهد. در نهایت سخن گفتن از شکست مه ٦٨ اگر به شعارهای مه و آنچه در ذهن دانشجویان میگذشت، یعنی تغییر و انقلاب و ایجاد یک نظام سیاسی کاملا جدید استناد کنیم، درست است، اما اگر به تغییرات اساسی و ریشهیی که این جریان و جریانهای مشابه در حوزه اجتماعی ایجاد کردند بپردازیم درست نیست.
جنبش دانشجویی تا چه اندازه در پیوند با وضعیت اجتماعی است و به طول کل نسبت جنبش دانشجویی با بدنه اجتماعی برای یک حرکت اعتراضی به چه صورت است؟ آیا میتوان صورتبندی واحدی برای ارتباط جنبش دانشجویی با جامعه ارایه داد که از طریق آن بتوانیم همراهی این جنبش با جامعه را در موضوع اعتراضی واحدی تحلیل کنیم؟
دانشجویان به دلیل جوان بودن، قرار گرفتن در یک جریان گسترده شناخت علمی و تحلیل و اندیشه، آمادگی بیشتری برای نشان دادن حساسیت از خود در برابر مسائل اجتماعی دارند. اما واقعیت آن است که در سراسر جهان جنبش دانشجویی از دهه ١٩٩٠ رو به خاموشی رفت و دیگر اثری از آن نیست. جنبشها و حرکات اعتراضی که ما در سالهای اخیر شاهد بودهایم از جنبش وال استریت گرفته، تا اعتراضات حمایت دانشجویان از کشاورزان و مردم فقیر مکزیک، از حرکات آزادیخواهانه در آفریقا و جنبشهای عربی گرفته تا امریکای لاتین، هیچکدام را با وجود ترکیب بزرگ جوانان در آنها و حضور گسترده دانشجویان، نمیتوان با عنوان جنبش دانشجویی طبقهبندی کرد. بنابراین ما شاهد آن بودهایم که اعتراضات دانشجویی بیشتر محدود به اعتراضات صنفی شدهاند در عین حال که دانشجویان حضور گسترده خود را در حرکات اجتماعی حفظ کردهاند، اما به دلایل مختلفی دیگر نمیتوان از جنبش دانشجویی یا حتی از رهبری دانشجویان و روشنفکران برای جنبشها سخن گفت. در این میان کمرنگ شدن نقش روشنفکران آکادمیک و غیر آدمیک به نسبت رسانهها و نویسندگان و تحلیلگران آنها کاملا روشن است و شاید به همین دلیل بوده است که از سه دهه پیش به این سو، شاهد حضور گسترده گروهی از برجستهترین اساتید و روشنفکران دانشگاهی در رسانهها نیز هستیم کسانی نظیر نوام چامسکی، جرج استیگلیتز، پل کروگر، آلن بدیو، نوامی کلاین و...
جنبشهای دانشجویی چقدر پتانسیل برای تشکیل ائتلاف واحدی در مقیاس بینالمللی را برای وحدت اعتراضی روی موضوعی خاص دارند؟ چیزی شبیه ارتباط اتحادیههای کارگری برای شکل دادن اعتراضی عمومی. آیا این امکان برای جنبش دانشجویی وجود دارد یا خیر؟
چنین امکان و چنین پتانسیلی برای گروههای دانشجویی بسیار کمتر از سایر گروههای اجتماعی نظیر کارگران و سندیکالیستها و غیره و حتی احزاب سیاسی و سازمانهای غیر دولتی و کلیساها و مذاهب است.
علتش چیست؟
دلیل این امر روشن است: دانشجویان قشر و گروهی موقت هستند و بنابراین نمیتوانند مدت زمان زیادی را صرف ایجاد اینگونه روابط کنند که رسیدن به آنها زمان زیادی را طلب میکند. افزون بر این دانشجویان معمولا در همه دنیا از لحاظ مادی، گروه فقیری هستند، یعنی از امکانات مالی بسیار محدودی برخوردارند در حالی که اینگونه روابط نیاز به برخورداری از امکانات اقتصادی کمابیش زیادی دارد. از این رو به نظر میرسد که دانشجویان جز از خلال دولتها، احزاب سیاسی، سندیکاها و در بهترین حالت سازمانهای غیر دولتی و انجمنهای علمی نتوانند چنین شکلی از رابطه را ایجاد کنند این رابطه حتی در دوران طلایی جنبشهای دانشجویی نیز، بسیار معدود بود و بیشتر به یک خاطره نوستالژیک شباهت دارد (مثل گردهمایی و جشنواره معروف ووداستاک)، گاه نیز برای مثال در گردهماییها و انجمنهای دانشجویی بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم، کاملا نقش احزاب و دولتها در این جریانها مشخص بوده است مثل کنگرههای دانشجویی که سازمان بینالملل کمونیست زیر هدایت شوروی برگزار میکرد و دانشجویان را به آنها دعوت میکرد.
یکی از ویژگیهای جنبش دانشجویی این است که فارغ از آنکه چنین مسالهیی برایش امکانپذیر است یا خیر، دنبال کسب قدرت نیست و بهطور کل ماهیتی سلبی داشته است، آیا چنین مولفهیی خودش باعث آن نمیشود که گروههای سیاسی بیرونی بتوانند این جنبش را دستاویزی برای تحقق اهداف خودشان قرار دهند؟
مساله لزوما به این شکل نیست. در نظریهیی که عنوان کردم و بهگونهیی تز اصلی هم مارکوزه و هم دبره بود و در کوبا پیاده شد، دانشجویان قرار نبود که قدرت را به دست بگیرند که خود آن را در دست داشته باشند، بلکه بحث «پیشتاز بودن» آنها برای به حرکت در آوردن جامعه مطرح بود. به همین دلیل نیز بود که پس از پیروزی انقلاب در کوبا، چهگوارا برای تداوم دادن به انقلابهای قاره به بولیوی رفت و در آنجا کشته شد. همین امر در کشورهای جهان سوم نیز در نمونه جهان سومیاش و با تلفیقهایی با نظریههای دیگر ضد استعماری و سنتی و غیره به وجود آمده بود. اما دانشجویان حتی در آن دوران نیز به دنبال کسب قدرت سیاسی نبودند. اما این دلیلی نبود که مستقیما بتواند قابلیت دستکاری شدن آنها و مدیریت شدنشان به وسیله قدرتهای بیرونی را توجیه کند. این قابلیت عمدتا به موقعیت شکننده دانشجویی و بیثباتی ذهنی و مادی دانشجویان برمیگردد. دانشجویان هنوز شغلی ندارند، ازدواج نکرده تشکیل خانواده ندادهاند، موضع اجتماعیشان تعیین نشده است و... در نتیجه اگر دانشجویان را با گروههای دیگر اجتماعی مثلا جوانانی که دانشگاه نرفته و وارد مدارهای اجتماعی کار و مبارزه حزبی سیاسی شدهاند، مقایسه کنیم، میبینیم که دانشجویان شکنندهتر هستند و بیثباتی موقعیت آنها را وادار به نوعی دنباله روی میکند که البته اغلب آن را نفی میکنند، چون ترجیح میدهند خود را در نقش آوانگارد مطرح کنند، اما در واقعیت چنین نیست، مگر آنکه از موقعیت دانشجویی گذار کرده و وارد دستگاه حزبی یا دولتی یا نهادهایی شوند که موقعیت با ثباتتری را به آنها بدهد.
اگر بخواهیم این مساله را در ایران دنبال کنیم، میبینیم که در فاصله سالهای ١٣٢٠ تا ١٣٣٠ بسیاری از گروههای سیاسی خارج از دانشگاه توانستند گروههای دانشجویی را در دانشگاه فعال کنند، اتحادیه دانشجویی حزب توده یا بعد همان سازمان دانشجویان دانشگاه تهران، انجمن اسلامی، سازمان صنفی دانشجویان... هستند، الگوی چنین فعالیتهایی از کجا گرفته شد؟
این سالها را در تاریخ معاصر ایران نباید قاعده به حساب بیاوریم، بلکه باید آنها را یک استثنا بدانیم. در حقیقت شما دارید از دوره پس از سقوط رضا شاه و کودتای ٢٨ مرداد، صحبت میکنید که ایران یک دوران دموکراسی کوتاهمدت را که اغلب از آن با عنوان دوره ملی شدن صنعت نفت یاد میشود، تجربه میکند. از این رو طبیعی بود که نه فقط در نزد دانشجویان بلکه در کل جامعه حرکات سیاسی بهشدت افزایش بیابد. اما در این دوران، به دلیل فقدان پیشینه کار سیاسی سازمانیافته در نزد اکثر سازمانهای سیاسی، عملا تنها حزب توده بود که براساس مدل روسی و اغلب زیر دستور و هدایت مستقیم مسکو، جریانهای دانشجویی و دانشآموزی را سازماندهی میکرد. سازمانهای اخیر مدل خود را اغلب از کومسومول یا اتحادیههای جوانان حزب کمونیست شوروی میگرفتند. حزب توده در مدارس دانشآموزان را به کار سیاسی مثلا از طریق تهیه روزنامه دیواری ترغیب میکرد، در دانشگاهها آنها را به برگزاری میتینگ و تظاهرات و انتشار روزنامه تشویق میکرد و در باشگاه فرهنگی خود در ایران (وکس) برنامههای نمایش فیلم و سخنرانی ترتیب میداد. اغلب روشنفکران زیر نفوذ حزب توده بودند هر چند بعدا
با آن فاصله گرفتند به جز نوشین (در حوزه تئاتر) که فعالیت گستردهیی داشت، صادق هدایت و جلال آل احمد نیز از این زمره بودند. حزب این تجربیات و دستورات را از مسکو میگرفت و البته نبود تجربه سیاسی دیگری در ایران سبب شد که کودتا به پیروزی برسد و حکومت دموکراتیک و ملی دکتر مصدق شکست بخورد. احزاب سیاسی غیرتودهیی در ایران و البته خود حزب توده، در ابعادی کمتر، بسیار به وسیله کودتاگران دستکاری شدند، زیرا اغلب تجربه نداشتند که در یک حرکت بزرگ اجتماعی و یک سیاسی شدن تسریع شده چه امکاناتی برای دستکاری به وسیله قدرتهای بزرگ وجود دارد. بنابراین دانشجویان ایران را در این دوران به دو گروه میتوان تقسیم کرد: گروهی که کاملا سازمانیافته عمل میکردند که الگو را در مورد آنها حزب توده براساس الگوهای حزبی مسکو میداد و سایر دانشجویان که اغلب فاقد ساماندهیهای مستحکم و باثبات بودند و این حتی صرفا شامل دانشجویان هم نمیشد. مثلا احزاب جبهه ملی، اصولا چندان در فکر سازماندهی مردم و بسیج سیاسی نبودند و تصوری بسیار سادهپندارانه از روابط خود با دولتهای بزرگ و میزان پایبندی آنها نسبت به قانون داشتند، یعنی قانونگرا بودن را اصل
میگرفتند و تصورشان این بود که طرف مقابل را نیز میشود از طرق قانونی و نهادهای بینالمللی به این کار وادار کرد و البته نباید فراموش کرد که استراتژی امریکا از طریق سازمان سیا برای دخالت سیستماتیک در کشورهای مختلف و کودتاهای منظم علیه دموکراسیها برای روی کار آوردن رژیمهای آمرانه و سپردن تغییر نظام اجتماعی و نوسازی به آنها عملا از اوایل دهه ١٩٥٠ شروع شده بود و کودتای ایران جزو نخستین کودتاهایی بود که سیا برنامهریزی میکرد. بنابراین این خوشبینی تاحدی اجتنابناپذیر بود. مساله حزب توده متفاوت بود، چون این حزب اصولا در بخش بزرگی از راس و مدیریت خود، همچون اغلب احزاب کمونیست اروپایی مثل حزب کمونیست فرانسه و ایتالیا، بنا بر اسناد تاریخی منتشر شده، مستقیما زیر دستور مسکو بودند.
١٦آذر ٣٢ و حوادث آن روز، چه تاثیری در فضای عمومی جامعه گذاشت؟ چقدر زمینهساز تحولات سالهای بعد بود یا اینکه فقط به تاریخی نمادین برای نامگذاری یک روز مبدل شد؟
١٦ آذر به دو صورت در فرایندهای بعدی تاثیرگذار بود. نخست از این رو که نشان داد نظام جدید سیاسی که پس از کودتا روی کار آمده است، کاملا در گسست با دوران کوتاه دموکراسی قرار دارد. به عبارت دیگر شاید اگر کودتا را بتوانیم کشتن دموکراسی بسیار نوپای ایرانی بدانیم، ١٦ آذر تیر خلاصی بود که به آن شلیک میشد. دومین مساله به نظر من، آن بود که گروه حاکم با این ماجرا و ورود به دانشگاه و کشتن جوانان تمایل داشت، نشان دهد که یک دانشگاه سیاسی و آزاد را به هیچ رو تحمل نخواهد کرد و این را هم به خود و هم به دانشجویان و هم به نخبگان فکری و روشنفکران نشان دهد و از این طریق یک کنش کاملا سخت نشان دهد. فراموش نکنیم که این به نوعی دکترین نیکسون نیز - که بعدها ریس جمهور امریکا شد - و در زمان سفر او این واقعه اتفاق افتاد نیز بود و این سیاست را در همه جا از جمله در خود امریکا به اجرا در آورد.
١٦ آذر، بــه گسســتی عمیــق و بازگشتناپذیر میـان دانشگاه و روشنفکران از یک سو با نظام پهلوی و شخص شاه از سوی دیگر دامن زد که تا هنگام انقلاب باقی ماند و بسیاری از نزدیکترین روشنفکران و دانشگاهیان نزدیک به نظام حاکم نیز از شاه دفاع نکردند، زیرا طعم دیکتاتورمنشی او را در حوادثی چون شانزدهم آذر و همچنین رویکردهای امنیتی وی - پس از وحشت از شروع جنبش چریکی در ایران در اواخر دهه ١٣٤٠ و ابتدای دهه ١٣٥٠ - چشیده بودند. همه شاهد بودند که چگونه شاه در مقابله با گسترش هرگونه جریان روشنفکری و فرهنگ آزاد در ایران، حتی حاضر به تحمل نوعی فرهنگ نزدیک به غرب از خلال دستگاهی چون رادیو، تلویزیون ملی را نیز نداشت. برخورد شاه در توطئه موسوم به «تهدید خانواده سلطنتی» که منجر به برگزاری محاکمهیی قلابی برای گروهی از روشنفکران و کارمندان تلویزیون در سال ١٣٥٢ و اعدام گلسرخی و دانشیان و تبعید بسیاری از کارکنان تلویزیون شد،گرایش راس قدرت سیاسی را به طرف سیاستهای آمرانه و سرکوب مستقیم روشنفکران، دانشگاهیان و دانشجویان نشان میداد که همه اینها هر بار با نمادشناسی جنبش دانشجویی و تاریخ ١٦ آذر تقویت میشد. از این رو به نظر من
ارزش شانزدهم آذر بیشتر یک ارزش نمادین بود تا یک ارزش تاریخی به خودی خود. اما ضدیت جنبش دانشجویی، روشنفکری و علمی با شاه ولو آنکه این ضدیت دستکم در سالهای دهه ١٣٤٠ تا نیمه ١٣٥٠ عمدتا فرهنگی بود و نه سیاسی و اجتماعی، بسیار تحت تاثیر وقایعی همچون شانزدهم آذر ١٣٣٢ و تحقیر فرهنگ به وسیله شخص شاه و دستگاههای امنیتی بود.
و اگر بخواهیم چند سال جلوتر برویم، فکر میکنید جنبش دانشجویی ایران چقدر توانست در انقلاب سال ٥٧ نقش داشته باشد؟
این مشارکت گسترده بود اما باز هم ما در اینجا در لایههای عمیق تحلیلی نیاز به دقت داریم. دلیل آنکه دانشجویان به صورت گستردهیی در انقلاب و سپس در دفاع مقدس مشارکت داشتند لزوما «دانشجو» بودن آنها نبود بلکه درگیر شدنشان و قرار داشتنشان در جریانهای سیاسی گاه رودر رو بود که آنها را به عرصه مبارزه سیاسی میکشاند. در سالهای نخست انقلاب جنبش دانشجویی کاملا سیاسی شده بود و محیط دانشگاهها نیز به همین شکل و کمتر اثری از بحثهای علمی یا مطالبات دانشجویی بود. دانشجویان خود را از خلال احزاب سیاسی کاملا در رده تصمیمگیرندگان برای آینده سیاسی ایران میدیدند و البته حلقه اتصالی هم در اینجا وجود داشت که همان امر «جوانی» بود. درگیر شدن و مشارکت گسترده جوانان و زنان در انقلاب و سپس در دفاع مقدس، تاثیری درازمدت بر سرنوشت سیاسی و اجتماعی این دو گروه داشت که هنوز در جامعه ایران پس از گذشت ٣٠ سال از آغاز انتقال نقشی بینظیر و بسبار موثر دارند. شاید حتی به صورتی بتوان گفت که نقش جوانان و زنان در سالهای پس از انقلاب از نقش احزاب سیاسی قویتر بوده است، زیرا فرآیند تحزب و شکلگیری واقعی احزاب هنوز در ایران بهگونهیی کاملا عقلانی تکمیل نشده است، اما این گروهها با مطالبات خود به صورتی دایم در عرصه عمومی حضور دارند و از حق خود دفاع میکنند و بنابراین سبب پیشرفت و نزدیک شدن بیشتری به شعارهای انقلاب و باز شدن بیشتر فضا و تداوم یافتن تجربه دموکراتیک برای تثبیت آن میشوند.
پس از انقلاب سرنوشت این جنبش به کجا کشید؟ آیا ماهیت آن با توجه به تغییرات ساختار دانشگاهها، دچار تغییر شد؟
پس از انقلاب همانگونه که گفتم جنبش دانشجویی حتی بسیار بیشتر از پیش، درون جریانها (و نه لزوما احزاب سیاسی در معنای واقعی حزب) تلفیق شد. امروز همچون ١٠ یا ٢٠ سال پیش ما در دانشگاهها با جریانهای دانشجویی روبهرو هستیم که به صورت تقریبا کاملی با جریانهای سیاسی بیرون از دانشگاه در ارتباط و تلفیق شدهاند. اینکه این امر خوبی است یا بد، به ما ربطی ندارد اما میتوان گفت که این امری است تقریبا جهانشمول یعنی در همه جهان دیده میشود با این تفاوت که به صورت نسبی سیاسی بودن دانشگاهها در ایران به دلیل کمبود تحزب بیرون دانشگاه بسیار بیشتر از کشورهای اروپایی و امریکایی است که دانشگاه به مکانی بیشتر علمی تبدیل شده است و جریانهای سیاسی به بیرون از دانشگاه منتقل شدهاند.
برخی معتقدند که دوم خرداد و روی کار آمدن دولت اصلاحات، نقطه عطفی در جنبش دانشجویی و پویایی دوباره آن بود، در مقابل عدهیی هم این دوره را نقطه آسیب جنبش دانشجویی میدانند چرا که به زعم این عده، جنبش دانشجویی به پیادهنظام و اهرم فشار برخی جریانهای سیاسی خارج از دانشگاه بدل شد، شما کدام نظر را درست میدانید؟
دوم خرداد، بدون شک تاثیر بسیار زیادی بر کل جامعه ایران داشت؛ این تاثیر در این واقعه همچون بسیاری از وقایع و مناسبتهای تاریخی دیگر که ما از آنها اسم میبریم بیشتر نمادین هستند نظر شخصی من آن است که ما از ابتدای انقلاب تا امروز به جز دوره جنگ تحمیلی که سازوکارها و روانشناسی و جامعهشناسی خود را میطلبد و تقریبا با انفجار انقلاب همزمان بود، بنابراین باید به صورت جداگانهیی تحلیل شود، سیری تقریبا دایم به سوی افزایش قابلیتها و فضاهای باز داشتهایم اما این خط سیر به نسبت میزان رشد جامعه ایرانی، بسیار کندتر بوده است. به عبارت دیگر من اصلا گمان نمیکنم که ما از لحاظ دموکراتیک رشد نکردهایم اما فکر میکنم این رشد به نسبتی که جامعه مدنی داشته است به نسبتی که جوانان و زنان ما رشد کرده و بر سرمایه فرهنگی خود افزودهاند، بسیار ناکافی بوده است و بحرانهایی هم که داشته و داریم نیز ناشی از همین نابرابری است.
البته این بحث جداگانهیی میطلبد که من هم مایلم ادامه دهیم اما فکر میکنم برگردیم به موضوع گفتوگو و بحث جنبش دانشجویی؛ در حال حاضر فکر میکنید آیا میتوان از چیزی به نام جنبش دانشجویی صحبت کرد؟
در حال حاضر به نظر من در معنای کلاسیک و متعارف این واژه، نه در ایران و نه در جهان سخن گفتن از جنبش دانشجویی چندان محلی از اعراب ندارد. جنبش دانشجویی، مفهومی است تاریخی که در سالهای ١٣٨٠ به پایان خود رسید. اما میتوان از جنبشهای سیاسی جوانان، زنان و در یک معنا از جنبشهای اجتماعی سخن گفت و آنها را در ایران بسیار نیز زنده دانست. اما این بدان معنا نیست که من معتقد باشم که نقش دانشجویان در ایران ضعیف است یا از گذشته ضعیفتر شده است؛ به نظرم درست برعکس امروز امید ما باید به نسل جوان باشد که با درس گرفتن از اشتباهات، تندرویها، افراط و تفریطها و سطحینگریهای نسل ما، راههایی درستتر را برای خود انتخاب کرده و بتواند آیندهیی روشنتر برای کشور و ایران پیش روی خود و همه مردم بگذارند. مشارکت جوانان و دانشجویان در روند ساختن کشور امری ضروری است و تقویت همه امکانات و برنامههایی که امید را در آنها زنده کند تا فعالیتهای خود را تشدید کنند، به نظر من اولویت مطلقی دارند. همانگونه که هرگونه نومیدکردن و دامنزدن به یاس و جبرگراییهای تاریخی و نشان دادن اتوپیاهای بیریشه و بیآینده به افراد برای ایجاد توهم در
آنها، کاری است بیفایده که نمیتواند نقشی در پیشرفت جامعه و رسیدن آن به موقعیتی باثبات و درخور نسل جوان ما باشد.
در دولت یازدهم، شاهد هستیم که جناح مقابل بیش از دیگر حوزهها، بر روی مساله دانشگاه حساسیت دارد، شاهد مثال آن هم استیضاح فرجی دانا و رای عدم اعتماد به سه گزینه پیشنهادی روحانی برای وزارت علوم است و در نهایت پنجمین گزینه یعنی فرهادی توانست رای اعتماد بگیرد، فکر میکنید علت حساسیت جناح مقابل دولت، بر روی وزارت علوم چیست؟
در این مورد به دلیل نداشتن دادههای لازم نمیتوانم اظهارنظری بکنم. اما بحثی که ما از ابتدا بر آن تاکید داشتیم آن بود که دو اتفاق مهم در دانشگاهها باید بیفتد؛ یکی آنکه از طریق گروهی از برنامههای سریع و عمیق، اعتبار دانشگاهها بالا برود و کمیگرایی حاکم بر آنها تغییر کند و اینکه ما تعداد بسیار زیادی دانشجو و استاد و کتاب دانشگاهی بیکیفیت داشته باشیم، به سود هیچ کسی نیست و در نهایت همه را بیاعتبار میکند. برای جلوگیری از وخیمتر شدن اوضاع در این زمینه و بهبود تدریجی وضعیت موجود راهحلهای مدیریتی زیادی هست که به نظر من وزیران پیشنهادی برای این کار مناسب بوده و هستند و خوشحالم که بالاخره به یک وزیر رای داده شد که بتواند کارش را بکند. اینکه چه شخصیتی کار را بکند مهم نیست، مهم آن است که کار اصلی در این زمینه انجام گیرد که بالا بردن کیفیت دانشگاهها و موقعیتهای دانشگاهی است. مورد دیگری نیز که به نظر من اهمیت داشت از میان بردن و کاهش جو امنیتی و نوعی سوء ظن داشتن به دانشگاه و دانشگاهیان بود که خوشبختانه آن هم به تدریح و شاید بسیار کندتر از انتظار دانشگاهیان، اما به هر حال، در حال پیشرفت است و امیدوارم همین روند ادامه یافته و تسریع شود. بنابراین اینکه در یک دموکراسی به این یا آن وزیر رای داده شود به نظر من طبیعی است ولو آنکه این یک امر سیاسی یا حتی، همانطور که در مورد دکتر فرجیدانا نوشتم، یک تسویهحساب سیاسی باشد. باید دقت داشت که تسویه حسابهای جناحی و سیاسی هم، جزیی تفکیکناپذیر از دموکراسی است و مهم آن است که همه خونسردی خود را حفط کرده و قانون و فرایندهای دموکراتیک را محور همکاری و روابط با یکدیگر قرار دهند. فکر نمیکنم انتظارات دانشگاهیان بیشتر از این باشد که محیطی مناسب کار کردن برای خود داشته باشند و زیر فشارهای بیهوده قرار نگیرند و حق کسی نیز به دلایل سیاسی ضایع نشود. اگر دولت یازدهم در این زمینهها اقدامات لازم را بکند، فکر میکنم بخش بزرگی از دانشگاهیان راضی خواهند بود.
البته شما گفتید که جنبش دانشجویی دیگر به آن معنای کلاسیک وجود ندارد، اما اجازه بدهید دوباره از همین اصطلاح استفاده کنم و بپرسم که آیا میتوان تصویری از آینده پیش روی جنبش دانشجویی با توجه به شرایط سیاسی-اجتماعی ایران ارایه داد؟
این پرسش باز هم از لحاظ تاریخی به نظر من معنایی ندارد و همانطور که گفتم به نظر من جنبش دانشجویی مفهومی متعلق به گذشته است و بهتر است از فعالیت دانشجویان، ولو فعالیت سیاسی دانشجویان، صحبت کنیم، نه از جنبش دانشجویی که مفهومی شناخته شده چه در ایران و چه در جهان است و امروز تغییر شکل داده است و به حرکات و فرایندها و سازوکارهای کاملا جدیدی رسیده است.
همین فعالیت سیاسی که شما از آن صحبت میکنید، آیا میتوان رسالتی را برای جنبش دانشجویی ایران، در روزهای آینده تعریف کرد؟
منظور از روزهای آینده را درک نمیکنم، اگر منظور شانزدهم آذر است، بدون شک. به نظر من دانشجویان ایرانی باید همیشه این روز را در ذهن خود داشته باشند و برای آن مراسمی در خور برگزار کنند. اما این نظر من است و نمیتوانم آن را یک اجبار یا امر بدانم. فکر میکنم اینگونه مناسبتها فرصتی برای ابراز نظر برای تشکیل جلسات، بحث و تبادل نظر و تعمیق در تاریخ و تحلیل رفتارهای گذشته و امروزمان به ما میدهد و باید قدر آنها را بدانیم.
قطعا منظور آینده است.
اما اینکه در آینده دورتر تا چه حد این حافظهتاریخی باقی میماند را ما نمیدانیم. برای مثال مه٦٨ امروز در فرانسه و در جهان، دیگر آن بازتاب و تاثیری را که تا اواخر دهه ١٩٧٠ داشت، ندارد ولی هنوز هم بزرگداشتهای زیادی برای آن برگزار میشود. شانزده آذر نیز به هرحال یکی از مهمترین تاریخها در دوران معاصر ایران، به شمار میآید که هرگز قابل فراموششدن نیست و همواره میتواند به امکان تحلیلها و اندیشیدنهایی بیشتر درباره موقعیت گذشته، کنونی و آینده ما دامن بزند. اما اینکه این موقعیتها را موقعیتهایی برای تشدید رادیکالیسم و خروج از اعتدال در هر جهتی بدانیم من به شخصه، کاملا مخالفم. کشور ما در صد سال اخیر، بسیار از رفتارها و اندیشههای افراطی، ضربه خورده است و باید به شدت از اینگونه رفتارها و اندیشهها اجتناب کند. این مهمترین معنا و نمادی است که به نظر من در بطن شانزدهم آذر نهفته است.
منبع: اعتماد