نباید گفت که مردم ما مشروطه را نمی فهمیدند. این سخن درستی نیست. اینکه مشروطه برای ما زود بود، سخن درستی نیست. مدرنیته درایران در قالب مشروطه به انحراف کشیده نشد و تحریف نشد.
به گزارش جماران، صادق زیبا کلام سومین سخنران این نشست بود که عمده مباحثش به جای موضوع تجدد در عصر قاجار به دفاع از مدرنیته و تجدد اختصاص داشت.
وی در ابتدا با اشاره به بحث مدرنیته و مدرنیسم و نوگرایی گفت: برخی مباحث مثل همین بحث گویی در ایران پایانی ندارد. علت هم آن است که این موضوعات در یک چارچوب سیاسی مطرح می شوند. علی القاعده به نظر می رسد یک دیدگاه اصولگرایانه سیاسی مدرنیته و مدرنیسم را نفی می کند و می گوید که درست فهمیده نشده است اما یک دیدگاه غربگرا می گویدکه مدرنیته پیشرفت هایی داشته ولی می توانست بهتر هم باشد. نگاه کلی بعد از انقلاب ضد مدرنیته و مدرنیسم است که گاه صراحتا عنوان می شود و گاه تحت عنوان وادادگی به غرب تقبیح می شود. شخصا نمی دانم که غربزده هستم یا خیر اما به مدرنیته به طور جدی معتقدم و آن را چه در غرب و چه در ایران محصول تفکر بشر می دانم و معتقدم که به گونه یی اجتناب ناپذیر ما به سمت و سوی مدرنیته در حرکت هستیم. البته مدرنیته اشکالات ضعف ها و ناهنجاری هایی مثل مصرف گرایی، مصرف زدگی، کاهش ارتباطات انسانی، ضعف اخلاقی، محیط زیست و اختلاف طبقاتی هم داشته است اما شاهدم که با وجود این مشکلات واقعی، منتقدان مدرنیته تاکنون چیزی را به ارمغان نیاورده اند که بتواند جایگزین آن شود. در بهترین حالت نقاط ضعف مدرنیته بر شمرده می شود.
زیبا کلام در ادامه به ریشه های مدرنیته اشاره کرد و گفت: مدرنیته در حقیقت آغاز پایان قرون وسطی است که در غرب رخ می دهد و رنسانس و کشف قاره امریکا و عصر سفرهای دریایی، خردگرایی، علم و... را در بر می گیرد. ضمن آنکه مدرنیته جنبه های فلسفه سیاسی دارد، مثل اینکه چه نوع حکومتی مطلوب است؟ مشروعیت حکومت از کجا می آید؟ حقوق شهروندی، لیبرالیسم و... چه معنایی دارد؟ اساس مدرنیته بر فردگرایی و توانایی فرد در تشخیص مصالحش بنا شده است. ستون دیگر مدرنیته تاکید بر کفایت عقل بشر برای خوشبختی انسان در این دنیاست. در این زمینه مباحث عمیق فلسفی مطرح شد. مدرنیته در طول تاریخ ٥٠٠ ساله خود با مشکلات عظیمی روبه رو بوده است اما از آنجا که اساسش بر عقل بشر مبتنی بوده، توانسته مشکلات خودش را رفع کند.
زیبا کلام در ادامه تاکید کرد: مدرنیته خودش هیچ وقت نگفته که من یک پکیج [بسته] کامل هستم و نقص ندارم. اساسا پست مدرنیسم نفی مدرنیسم نیست بلکه فهم مشکلات مدرنیسم است. هیچ پست مدرنیستی نمی گوید که ما باید به قرون وسطی بازگردیم. پست مدرنیسم یعنی چگونه اشکالات مدرنیته را به کمک عقل سامان دهیم؟ این استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران سپس به مدرنیته در ایران اشاره کرد و گفت: مدرنیته در ایران از غرب آمد و امری بومی نبود. بنابراین اگر به دنبال مدرنیته ایرانی یا بومی یا... برویم، مسیر خطایی رفته ایم. مدرنیته، مدرنیته است، نه ایرانی، نه اسلامی، نه مسیحی، نه ژاپنی است و نه حتی اروپایی زیرا بخش هایی از مدرنیته که پای در رنسانس دارد، به شدت ملهم و متاثر از فرهنگ و تمدن یونان است. بنابراین یک معنا اگر کسی بگوید مدرنیته عصاره تعقل و تفکر بشریت است، سخنی به گزاف نگفته است.
یکی از دلایل اصلی رنسانس جنگ های صلیبی است. در زمان جنگ های صلیبی که بسیاری از امرای اروپایی حتی سواد خواندن و نوشتن نداشتند، شرق مرکز مدرنیته بود. در زمان جنگ های صلیبی پیشرفت های علمی در پهنه اسلامی بسیار پیشرفته تر از غرب بود. بنابراین یکی از عناصر اصلی به وجود آمدن رنسانس آشنایی فرهنگ و تمدن غربی ها با جهان اسلام و از آن طریق با هند و چین است. بنابراین مدرنیته دستاورد کل بشریت است که در آن هم هلنیسم، اسلام، ایران، چین، هند و... در آن حضور دارند. امروز هم مدرنیته به عنوان کالایی جهانی است که خریدارانش همه هستند. وی در ادامه گفت: درست است که مدرنیته از غرب آمد اما در ایران بارور شد زیرا بر خاک مرطوب خوبی نشست و به سرعت بارور شد. بارها گفته ام که اگر لعاب جمهوری اسلامی را خراش دهید، می بینید که اساس و فلسفه جمهوری اسلامی مدرنیته است. اصل تفکیک قوا، انتخابات مجلس و ریاست جمهوری، حضور مجلس و... همه نشان دهنده مدرنیته است. اینکه حکومت نمی تواند هر کاری را که بخواهد انجام دهد و همه در پیشگاه قانون برابرند، از مدرنیته آمده است. بنابراین نمی شود مدرنیته را رد کرد و در عین حال اساس و بنیان زندگی مان را مدرنیته تشکیل داده باشد. این استاد علوم سیاسی با ارایه مثال هایی از نظام سیاسی ایران تا پیش از ظهور مدرنیته در دوران قاجار و پیش از آن گفت: این مدرنیته بود که تحول اساسی در نظام سیاسی ما از حالت شاهی به نظام مشروطه پدید آورد. نباید گفت که مردم ما مشروطه را نمی فهمیدند. این سخن درستی نیست. ستارخان و تبریزیان علف خوردند اما تسلیم محمد علی شاه و نیروهای استبداد نشدند.
اینکه مشروطه برای ما زود بود، سخن درستی نیست. مدرنیته درایران در قالب مشروطه به انحراف کشیده نشد و تحریف نشد. وقتی جملات آیت الله سیدمحمد طباطبایی را که ناظم الاسلام کرمانی در تاریخ بیداری نوشته می خوانیم، می بینیم که به خوبی مدرنیته را فهمیده است. او می گوید: ما یک نفر را به اسم شاه انتخاب می کنیم، اگر توانست برای ما امنیت و آزادی و آسایش بیاورد و ما از او راضی باشیم، او را همچنان شاه نگه می داریم و اگر این شرایط نبود، او را کنار می گذاریم. این سخنان به صراحت نشان می دهد که سیدمحمد طباطبایی به خوبی مدرنیته را فهمیده است. این سخنان فرقی با درک لاک و هابز و روسو و جان استوارت میل ندارد.
زیبا کلام در پایان گفت: ما نباید با مدرنیته برخورد خطی و سیاسی بکنیم. مدرنیته بر خلاف آنچه به غلط رایج شده، مدرنیته ضد دین نیست. مدرنیته می گوید هر کس دین خودش را داشته باشد اما برای پیشبرد امر جامعه باید بر عقل تکیه کرد، در این مسیر ممکن است انسان از دین کمک بگیرد.
منبع: اعتماد