به گزارش جماران، اعتماد با امیر محبیان گفت و گویی انجام داده است که در پی میآید:
برای ورود به بحث خوب است که تعریفی از مفهوم افکار عمومی داشته باشیم، به نظر شما افکار عمومی چیست و چه نسبتی با سیاست دارد؟
افکار عمومی به اشکال گوناگون تعریف شده است. از جمله اینکه گفته شده افکار عمومی در اصطلاح به نظر، روش و ارزیابی مشترک گروهی اجتماعی در رابطه با یک موضوع مورد توجه و علاقه همگان گفته میشود که در لحظه مشخص بین تعدادی از افراد یک قشر یا طبقه یا سراسر اجتماع به طور نسبی عمومیت پیدا کرده است. البته برداشت شخصی من آن است که افکار عمومی هرچند به نوعی هویت مستقل از خود نشان میدهد و هدایتپذیری آن به ظاهر دشوار است اما در هر حال ماهیت انفعالی داشته و با مدیریت برداشت هوشمندانه میتوان بر جهتگیری آن تاثیر گذاشت. سیاست محیطی است که افکار عمومی در آن نقش برجستهیی دارد به ویژه هر چه تعاملات در آن بیشتر باشد از خصلت دموکراتیکتر برخوردار است.
به خصلت دموکراسی اشاره کردید، به طور کلی افکار عمومی در چه نظامهای سیاسی نقش پررنگتری دارد؟
همانطور که گفتم در نظامهای دموکراتیک که نوعی از بازاریابی سیاسی در آن مرسوم است و رای تودهها نقش جدی در گزینش مقامات ارشد و تصمیمگیرنده دارد، موضوع افکار عمومی از حساسیت و اهمیت بیشتری برخوردار است و اساسا افکار عمومی یک شاخص در ارزیابی موفقیت افراد و جریانها در جذب اجتماعی به شمار میرود. طبعا از سوی دیگر هرچه در یک نظام سیاسی از نقش مردم در انتخاب کاسته شود، نقش افکار عمومی از فاعلیت در تصمیمگیریها کمرنگتر شده ولی به اشکال دیگر به ویژه به صورت موج پنهان اعتراضی در صحنه منشا اثر میشود.
قدرتهای سیاسی چطور میتوانند جهتگیری افکار عمومی را تشخیص دهند؟
نظرسنجیها و نگرش سنجیهای عمقی و در واقع نوعی گمانه زنی در مورد جهتگیریهای افکار عمومی با ضریب صحت میتواند موثر و قابل قبول باشد.
نقش افکار عمومی در سیاست روز ایران چیست و این نقش چطور ایفا میشود؟
تاثیر افکار عمومی در سیاست ایران برخلاف تصور بعضی افراد بسیار زیاد است و تا آنجا که حتی نوعی عوامزدگی را هم مشاهده میکنیم. به گمانم توجه به افکار عمومی خوب است ولی هیچ حکومتی در جهان منفعل محض با افکار عمومی برخورد نکرده و نوعی تعامل دوسویه میان جهتگیری اجتماع و نهادهای رسمی سیاسی وجود دارد. در ایران این تعامل به صورت تلاش حکومتی برای تاثیرگذاری دیده میشود ولی تا حدودی تند، خام و مکانیکی است. هر چند نمیتوان تاثیرگذاریهای آن را هم به کلی نادیده گرفت.
آیا در ایران عموما نظام سیاسی حاکم هدایتکننده افکار عمومی است یا به عکس، این افکار عمومی جامعه است که اقدامات سیاسی را هدایت میکند؟
برخلاف تصور موجود که فکر میکنند دستگاه حاکم بر ایران توجهی به افکار عمومی ندارد شواهد برخلاف این، نوعی جوزدگی را نشان میدهد به گمانم سیستم باید به سمت بهرهگیری از مدرنترین روشهای مدیریت برداشت در امر حکومتداری برود. در این صورت هم حاکمان و هم تودهها احساس رضایت بیشتری خواهند داشت.
نسبت میان جهتگیریهای عمومی و رسانهها چیست و رسانهها چطور بر افکار عمومی تاثیر میگذارند؟
رسانهها نقشی کلیدی در ساماندهی جریانهای فکری دارند و با تغذیه فکری جامعه در فرآیند مدیریت برداشت تاثیری جدی دارند. رسانهها باید ضمن شفافسازی فضای سیاسی از تحریک دایمی افکار عمومی خودداری کنند چرا که به خسته شدن و زدگی آنها میانجامد. در صورت تحریک دایمی افکار عمومی، اعتبار رسانه مخدوش و از ضریب نفوذ آن کاسته میشود.
ارتباط میان افکار عمومی و رسانههای جمعی در ایران چطور است؟
رسانههای ایران چه رسانههای مدافع و چه رسانههای منتقد فعالند ولی فاقد استراتژی و نقشه راه مشخص هستند. رسانهها بهشدت فعالند ولی به گمان من به نوعی سردرگمی در فعالیت آنها دیده میشود. حکومت نیز از برنامه روشنی در قبال رسانهها برخوردار نیست، رویکرد کنترلی در اقدامات حکومت دیده میشود اما استراتژی ژرفی ندارد.
امروز رسانههای جمعی نسبت به گذشته تنوع و تکثر بیشتری دارند، این تغییرات چه تاثیری بر رابطه میان افکار عمومی و رسانهها داشته است؟
من تکثر زیادی اما تنوع کمی در رسانههای ایران میبینم. تاثیرگذاری رسانهها هم به خاطر مشابهت پیامها چندان عمیق نیست.
مواردی مانند تاثیر افکار عمومی در جلوگیری از اعدامها به نوعی از نقش این مفهوم در تحولات خبر میدهد، نظر شما در این رابطه چیست؟
من اصولا موافق جوزدگی در اجرای احکام قانونی با فرض عادلانه بودنشان نیستم، قضاوت بر اساس جو حاکم چه به لغو اعدام بینجامد چه به اعدام، نشانی از غیرعادلانه بودن حکم و بی مبنا بودن آن است.
با توجه به جهتگیریهای هر رسانه و منافع صاحبانش و همچنین تاثیر انکارناپذیر رسانهها بر جهتگیری افکار عمومی چطور میتوان از اصالت نظر اعضای جامعه درخصوص موضوعی خاص مطلع شد؟
اساسا در فضای جو زده اصالت رنگ میبازد و واقعیت در هیاهو گم میشود. وظیفه آرمانی هر رسانه انکشاف از واقعیت است و نه ساختن واقعیتهای مجازی و غیرواقعی در جهت منافع صاحبان و گردانندگان آن.
نظر شما راجع به دستکاری افکار عمومی به ویژه در مسائل سیاسی چیست و چطور میتوان با آن مقابله کرد؟
زمانی که عقلانیت در جامعهیی وجود نداشته باشد یا در تعاملات سیاسی و اجتماعی رنگ ببازد و احساس کور جایگزین آن شود عرصه برای فریبکاری باز میشود و افکار و طیفهای فرصت طلب هم بر کرسی قضاوت خواهند نشست و حقیقت قربانی دورویی خواهد شد. مبارزه با فریبکاری تنها یک راه دارد و آن هم بازگرداندن تودهها به مسیر صحیح عقلانیت و خردگرایی است.
به نظر شما سوگیری افکار عمومی در ایران بر سیاستهای داخلی و خارجی دولتها تاثیرگذار بوده است؟
به گمان من تاثیر آن در برخی موارد از حد معقول هم میگذرد، شواهد آن نیز در دسترس است.
شبکههای اجتماعی در سالهای اخیر رشد زیادی داشته، با توجه به این مساله جایگاه امروز مطبوعات ایران کجا است؟
نقش مطبوعات در هدایت افکار عمومی در مقایسه با رسانههای دیداری و شنیداری چندان کلیدی نیست، هر چند تاثیرات خود را دارد ولی از حد انتظار پایینتر است. این مساله باید آسیبشناسی شود.