سویه سیاسی اندیشه علامه طباطبایی از وجوه مغفول تفکر این متفکر معاصر ما است. عموما علامه را به عنوان مفسر بزرگ قرآن کریم میشناسند، آنها نیز که با علوم انسانی آشنایند، عمدتا ایشان را به عنوان فیلسوفی صدرایی که اصول فلسفه و روش رئالیسم، بدایهالحکمه و نهایه الحکمه را نگاشته، میشناسند. یعنی عموما علامه به عنوان متفکری شناخته میشود که به مباحث فلسفه اولی پرداخته و کمتر به فلسفه سیاسی و اجتماعی توجه کرده است. با این همه علامه در معرفت شناختی با طرح مبحث ادراکات اعتباری مبنایی برای ایجاد نوعی فلسفه سیاسی و اجتماعی پی ریخته است. گفتار حاضر گزارشی از چهارمین جلسه سلسله مباحث فلسفه سیاسی شیعه است که دکتر سید صادق حقیقت، استاد علوم سیاسی دانشگاه مفید قم، در موسسه پرسش ارایه کرده است. در این درس گفتار دکتر حقیقت بر اساس همین ابداعات علامه و دیدگاههای ویژه او در مبحث ادراکات از مباحث معرفتشناسی، پیامدهای این نظرات را در اندیشه سیاسی و اجتماعی بررسی میکند و اهمیت و عمق آنها را نشان میدهد .
زمینه و زمانه علامه
علامه سید محمد حسین طباطبایی (١٢٨١-١٣٦٠ خورشیدی) متاثر از اساتید مشروطه خواه مثل مرحوم نایینی بوده است. عبدالباقی طباطبایی پسر ایشان در یک گفتوگوی شفاهی گفته که پدر علامه، در ماجرای مشروطه به شهادت رسیده است. علاوه بر این در جریان ملی شدن نفت نیز ایشان به دولت مصدق تمایل داشتهاند و آیتالله بروجردی را ترغیب کردهاند که از مصدق حمایت کند. در کنار مساله سیاسی بودن خانواده، نوعی محافظهگرایی در اندیشه سیاسی و رفتار علامه مشاهده میشود. مثلا ایشان در زمان شاه به شکل خاص عملی سیاسی انجام ندادند و در دوره جمهوری اسلامی نیز به شکل خاص طرفداری یا مخالفتی در حوزه اندیشه سیاسی با کسی نداشتند. بنابراین علامه در عمل اصلا فعالیت سیاسی نداشتند. از نظر شخصیتی نیز علامه طباطبایی، علاوه بر فیلسوف بودن، مفسر قرآن نیز بودند. فلسفه ایشان صدرایی است و بنابراین یکی از کاربردهای فلسفه صدرایی در اندیشه سیاسی علامه است. ایشان روش خاصی در تفسیر داشتند و معتقد بودند که آیات قرآن مفسر یکدیگرند و ٢٠ جلد تفسیر المیزان ایشان جزو مهمترین تفاسیر شیعی قرار گرفته است. علامه در کنار تفلسف و تفسیر، فقیه برجستهیی نیز بود و در عرفان عملی هم ید طولایی داشتند، به این نکته اخیر در کتاب زیرآسمانهای جهان (گفتوگوی داریوش شایگان با رامین جهانبگلو) اشاره شده است.
معرفتشناسی علامه طباطبایی
مشرب فلسفی علامه طباطبایی صدرایی است، یعنی معتقدند که اولا واقعیتی هست، ثانیا اصالت با وجود است، ثالثا وجود مشکک و ذومراتب است، رابعا حرکت جوهری است، خامسا میان علت و معلول ربط علی وجود دارد، سادسا عالم دارای خالق است و سابعا انسان در محور عالم نشسته است. در مبحث معرفتشناسی علامه، بحث نخست این است که آیا امکان شناخت وجود دارد یا خیر. علامه به تبع حکمت صدرایی و حکمت مشایی برخلاف سوفسطاییان شناخت را ممکن میداند. شناخت به حضوری (علم به خود شیء) و حصولی (علم به تصویر شیء) تقسیم میشود. شناخت حصولی خود به حقیقی و اعتباری تقسیم میشود و ادراکات اعتباری ریشه در ادراکات حقیقی دارند. مساله مهم از نظر علامه این است که وحی ارزش معرفت شناختی دارد. یعنی اگر دو محور وحی و نقل از یک طرف و عقل از سوی دیگر داشته باشیم، عقل از وحی بینیاز نیست و هر دو واقعیات را به ما نشان میدهند. بحث مهم اعتباریات برای علامه در ارتباط با آرای نسبیگرایانه در اخلاق مطرح شده است. آیا میشود نسبیگرایی اخلاقی را پذیرفت؟ علامه برای نقد نسبیگرایی اخلاقی بحث اعتباریات را مطرح کردند. از دید ایشان اعتباریات اقسام مختلف دارند. یک تقسیم ایشان درباره اعتباریات، تقسیم میان عمومی ثابت و خصوصی متغیر است. برخی از اعتباریات به تعبیر ایشان ماقبل اجتماع هستند (مثل تغذیه) اما برخی از مفاهیم مابعد اجتماع هستند (مثل دین، ملکیت یا قدرت). نکته مهم این است که اعتباریات ماقبل اجتماع متغیر نیستند، اما اعتباریات مابعداجتماع وابسته به اجتماع هستند و بنابراین میتوانند تغییر کنند. برای مثال روابط قدرت از یک جامعه به جامعه دیگر تغییر میکند و به همین خاطر میتوانند متغیر شوند. اما وضع برای دین چطور است؟ از دید ایشان از نظر عقلی هیچ منافاتی ندارد که خداوند برای یک گروه از انسان یک دین و برای گروهی دیگر دین دیگری را تشریع کند. بنابراین نتیجه مهم بحث اعتباریات علامه این است که اعتباریات مابعداجتماع متغیر هستند و ضرورتی برای ثابت بودن شان نیست. این نظریه که الزامات و پیامدهای بسیار مهمی را به همراه دارد، با بحث ارتباط هست و باید ارتباط پیدا میکند. این نظریه میگوید علم اگر صد شگرد انگیزد/ باید از هست بر نمیخیزد (از قضایای هست دار، قضایای بایددار نتیجه نمیشود) . مهمترین فیلسوفی که این نسبت (یا عدم نسبت) را مطرح کرد، دیوید هیوم است. در نسبت هست و باید، مساله اول این است که آیا به لحاظ منطقی نسبتی میان بایدها و هستها هست یا خیر و مساله دوم که مهمتر است این است که سنخ گزارههای باید و هست، از نظر وجودشناسانه آیا یکی است یا خیر؟ به مساله اول به راحتی این پاسخ ارایه میشود که منطقا میان هست و باید ارتباطی نیست. اما مساله دوم مهم است. ظاهر بحث علامه این است که میان هستها و بایدها به لحاظ هستیشناسانه ارتباطی نیست. این مبنای علامه منطقا مورد توجه امثال دکتر سروش قرار گرفته است. زیرا سروش در مباحث معرفتشناسانه و روششناسانهاش ابطالگراست و مبانی ابطالگرایی پوپر، بسیار شبیه اثباتگرایی است (زیرا هر دو به عدم نسبت میان هست و باید باور دارند). در مقابل کسانی میان آیتالله مصباح به ارتباط میان هست و باید قایلند، و از ضرورت بالقیاس سخن میگویند. توماس اسپریگنز در کتاب «فهم نظریههای سیاسی» از ارتباط میان هست و باید سخن میراند. او معتقد است که در فلسفه سیاسی گزارههای باید و نباید زیاد است و بنابراین باید بتوان رابطهیی میان باید و هست برقرار کرد. کار او چند مرحله دارد. او میگوید بحرانی وجود دارد که فیلسوف آن را در مییابد و علت یابی میکند و یک جامعه آرمانی برای آن تبیین میکند. در همه این مراحل، با گزارههای هستدار طرف هستیم. بعد از این مراحل فیلسوف سیاسی تجویز میکند و میگوید باید چنین شود. مثلا هابز بحران امنیت را درک، چرایی وجود آن را تبیین کرد و سپس یک جامعه آرمانی ترسیم کرد که در آن قدرت به شخص ثالث (لویاتان یا دولتی با قدرت تام) میرسد و در مرحله پایانی به این تجویز رسید که انسانها برای گذر از وضعیت طبیعی، با قرارداد اجتماعی، طرفین قرارداد قدرت خود را به شخص ثالثی تفویض میکنند. اسپرینگز معتقد است که در انسانها انگیزه طبیعی آدمی وجود دارد که طبق این انگیزهها ما میفهمیم که باید شاد باشیم، نظم داشته باشیم و بهنجار باشیم، استبداد نداشته باشیم و به سمت نابودی خویش نرویم. این انگیزهها در انسان هست که میشود آن را فطرت خواند. به دلیل وجود این انگیزهها انسان از هست به باید میرسد. البته محدودیتهایی مثل پیچیدگی دادهها، افق قابلیتها، محدودیت امکانات، محدودیت ضرورتها، تفکیک واقعیت از اوهام، واقعیات دردسرساز، تدابیر و اولویتها و تجویزها به عنوان نظرات دوراندیشانه وجود دارد که توضیح آنها بحثی مستقل میطلبد. نتیجه فلسفی در حوزه سیاست از این بحث آن است که مباحث حوزه سیاست، در حیطه اعتباریات بعدالاجتماع و در نتیجه متغیر است. این بحث علامه، بحثی فلسفی است، یعنی علامه بر اساس استدلال به این موضوع میرسد
انسانشناسی علامه طباطبایی
نوع بحثهای علامه به اصحاب قرارداد شباهت دارد، منتها ایشان اسمی از اصحاب قرارداد نیاوردند، بر عکس آیتالله دکتر مهدی حائری یزدی که در بحث وکالت نظریهاش را نوعی قرارداد اجتماعی مثل روسو میخواند، با تفاوتهایی که با او دارد. علامه در انسانشناسی نیز نظریه استخدام را دارد. یعنی انسانها بالطبع، به دنبال ایثار، از خودگذشتگی و همکاری با یکدیگر نیستند، بلکه بالطبع به دنبال به خدمت گرفتن یکدیگر هستند. یعنی انسانها در وضعیت طبیعی، به دنبال بهرهکشی از یکدیگر هستند. نتیجه این دیدگاه آن است که انسانها با یکدیگر تعاون (وارد قرار میشوند) میکنند که در آن جا بر سر مسائل اجتماعی به توافق میرسند. بنابراین علامه به جای تاکید بر مسائل فطری و نیک سرشتی انسان بر بدسرشتی انسان تاکید دارد. در فرهنگ دینی سرشت انسان ترکیبی از وحی روحانی و گل که نماد مادیت است، است. علامه در این آموزه بر جنبه مادی و منفی انسان تاکید میکند. انسانها با این روحیه استخدام، تعاون و مفاهیمی را جعل میکنند (اعتباریات مابعدالاجتماع) مثل ملکیت بر اساس آباد کردن. دکتر یزدانیمقدم نظریه استخدام علامه را با نظریه قرارداد اجتماعی هابز مقایسه کرده است. بحث دیگر در انسانشناسی علامه فقر وجودی مستمر انسان نسبت به منبع فیض است. بحث دیگر دو ساحتی بودن انسان به صورت جسمانیه الحدوث و روحانیه البقاء است. بحث نهایی نیز کمال طلبی انسانهاست.
روششناسی علامه
علامه معتقد است که در درون انسان فطرت وجود دارد. روش عقلی (فلسفی) معتبر است اما محدودیتهایی نیز دارد و بنابراین ما به وحی نیاز داریم. احکام شریعت نیز دو دستهاند: ثابت و متغیر. یعنی برخی احکام همه زمانی و همه مکانی است، اما برخی احکام برای برخی مکانها و زمانهاست. همچنین علامه معتقدند که انسانها به احکام متغیر از طریق خرد جمعی میرسند.
مباحث علامه در اندیشه سیاسی
١- ضرورت حکومت به دلیل وجود تفاوت انسانها
٢- فطری بودن ضرورت حکومت
٣- گواهی تاریخ بر ضرورت حکومت
حکومتها بر دو دستهاند: اول استبدادی و دوم غیراستبدادی. علامه حکومتهای غیراستبدادی را اجتماعی میخواند. مرحوم نایینی نوع غیراستبدادی را ولایتیه میخواند. قانون نیز یا الهی (دین خدا) یا بشری (بر اساس خرد بشری بر اساس مشورت) است. اختلاف مرحوم نایینی با شیخ فضلالله نوری این بود که شیخ فضلالله معتقد بود که ما حق تشریع نداریم و پارلمان نمیخواهیم و همهچیز را خدا تعیین کرده است. نایینی در پاسخ میگوید ما جایی که قوانین به صراحت مشخص است، این دیدگاه را قبول داریم. اما حوزهیی هست که در آن قوانین شرعی مشخص نیست و انسان در پارلمان برای این حوزه تشریع میکند. این تشریع انسان در برابر شرع الهی نیست، در کنار آن است. بحث علامه در تقسیم قانون به الهی و بشری نیز شبیه بحث نایینی است و مشروطهخواهی از این بحث مشخص میشود. علامه نسبت به دموکراسی غربی منتقد است و آن را دموکراسی واقعی و مبتنی بر وحی نمیداند. اما من معتقدم که اندیشه سیاسی ایشان نوعی از دموکراسی را بر میتابد. یعنی علامه به نظر من در مجموع نوعی مردمسالاری سازگار با دین را باور دارد. بحث دیگر نسبت میان انسانها نزد علامه است. اصل محافظهکاری در بیان
علامه وجوپد دارد. ایشان در کتاب «بحثی درباره مرجعیت و روحانیت» میگوید مساله ولایت و حکومت امری فطری است. بنا به نظر ایشان ائمه (ع) و پیامبر (ص) به شکل انتصابی ولایت سیاسی دارند. بعد از ائمه حکومت اسلامی مصلحتی است. به عقیده من منظور از مصلحتی این است که امکان برداشت نگرش مردمسالارانه از دید علامه وجود دارد.
جمعبندی
به عقیده من علامه طباطبایی دارای فلسفه سیاسی و در نتیجه اندیشه سیاسی بوده است. یعنی آن جایی که به گزارههای خاص استناد میکند، از عقل استفاده میکند، این با استفاده از دین در مباحث انسانشناختی یا مباحث سعادت اخروی منافات ندارد. در ضمن فلسفه سیاسی علامه نظام مند است، یعنی صدر و ذیل آن با یکدیگر هماهنگ است. هستیشناسی، معرفتشناسی، قرآنشناسی، اندیشه سیاسی، وحیشناسی، استلزامات اندیشه سیاسی و... در اندیشه علامه هماهنگ هستند. در ضمن فلسفه سیاسی نو و بدیع است. زیرا در فاصله ایشان تا ملاصدرا فیلسوف سیاسی نداریم که درباره فلسفه سیاسی به این شکل منظم بحث کرده باشد. همچنین فلسفه سیاسی علامه بسیار مهم و مبناساز است. بحث اعتباریات و انسانشناسی علامه مبناساز است. علامه نسبت میان فلسفه سیاسی و فقه سیاسی را مشخص نکرده است. از این جهت فارابی از او یک قدم جلوتر است، زیرا میان این دو دیسیپلین نسبتی بر قرار نکرده است. بنابراین در اندیشه علامه میان فلسفه سیاسی و فقه سیاسی همروی وجود ندارد. اما همروی به معنای معرفت شناختی میان عقل و نقل در اندیشه ایشان وجود دارد. همچنین ایشان شهود را جزو منابع معرفت شناختی میداند. نکته سوم آنکه به نظر بنده امکان برداشت مردمسالارانه و دموکراتیک با وجود عدم تصریح علامه، از اندیشه ایشان وجود دارد. مساله آخر آنکه به تعبیر دکتر نصر، علامه طباطبایی هگل ایران بود، یعنی مبنا ساز بود. اما چون هم هگل و هم علامه طباطبایی مبانی کلی داشتند، کسانی که از علامه طباطبایی متاثر شدند، به اشکال مختلف از او تاثیرپذیرفتند. سنتیها، سنتگراها، نوگراها و بنیادگراها هر یک به نحوی از انحا از علامه متاثر هستند. یعنی هم مطهری، هم سید کاظم حائری، هم سید حسین نصر، هم شمسالدین و هم سید محمد باقر صدر از علامه متاثر هستند.
علامه طباطبایی؛ نهضت عقلانیت دیندارانه
عزتالله مهدوی / محمدحسین طباطبایی مشهور به علامه طباطبایی از جمله اندیشمندانی است که بر جریان فکری - دینی معاصر تاثیر بهسزایی داشته است، بهطوری که بعضی از صاحبنظران اذعان کردهاند که اندیشه وی «تقریبا در همه حلقههای جنبش اصلاحگری مسلمانان شرکت فعالانه دارد». اهمیت ایشان نه تنها در تشکیل کلاسها و محافل تفسیری و فلسفی و نشو و نمای شاگردانی است که بعدها در تعبیر و ایضاح اندیشههای اسلامی صاحب نام وآوازهیی شدند، بلکه در گرم نگه داشتن فضای اندیشه عقلانیت دینی در دورهیی است که نخبگان جامعه ایرانی بهطور خاص و محافل علمی مسلمانان بهطور عام تحت تاثیر جریانهای فکری متفاوتی بودند که عمدتادر نقد اندیشههای مذهبی رایج اتفاق نظر داشته و در این زمینه فعالیت میکردند. این مساله وقتی شدت یافت که حرکتهای اصلاحطلبی و انتقاد از وضعیت موجود به اندیشههای مادی گرایی رغبت بیشتری نشان دادند و این تا حدودی همزمان بود با گرایش به فلسفههای حسی و پوزیتیویستی. البته کمتر استادی این فرصت را یافت که در دوران تسلط بیمنازعه فقه و اصول بر حوزههای علمیه بتواند همزمان در تفسیر قرآن و حکمت و فلسفه شهرتی بیابد. ضرورت مقابله با جریان مادیگرایی منبعث از تعالیم مارکس و تفسیری که شاخصترین حزب سیاسی ایرانی بعد از جنگ جهانی دوم (حزب توده) از علم و واقعیت جهان هستی ارایه میکرد و حمایتی که بلوک شرق از این تفکر حزبی مینمود، رهبران حوزههای علمیه را مجاب میساخت که شیوههای پاسخگویی سنتی، کارآمد نیست و فعالیت حوزه درسی طباطبایی میتواند راههایی برای پاسخگویی به شبهات و انتقادات ریز و درشت نظری این حریف تازه نفس بیابد. اما فعالیت فکری ایشان صرفا در چنین میدانی محدود نماند وی با طرح بحث فلسفه و سفسطه و تبیین فلسفه اصالت وجود در قالب تعریف جدیدی از رئالیسم، به سنگربندی فکری، در مقابل اندیشههای فلسفی اصالت تجربی و حسی مبادرت کرد. به نظر میآید که طباطبایی نه همچون ابن رشد (فیلسوف مسلمان) درصدد توجیه و حتی حفظ فلسفه در مقابل دیانت باشد، بلکه وی در حمایت از اندیشگی دینی سعی کرد با تجهیز به فلسفه، به چنین میدانی بیاید، خاصه آنکه به تعبیر بعضی از بزرگان، وی اختلاف فلسفه وکلام را نه در «غایت» آن، که صرفا اختلافی در «روش» میشمرد. طباطبایی همزمان به مبارزهیی دیگر نیز فرا خوانده میشد. تبری جستن ساحت اندیشه دینی از قشریگری و ظاهربینی. اگر بپذیریم که وی از لفظ فلسفه، «تفکر» را مراد میکرد، بهتر میتوان برای سپهر اندیشههای او توضیح سازوارهتری یافت. برای طباطبایی حقیقت انسان در مراتب هستی شناسانه، مشتمل بر سه ساحت است که هرکدام ظل دیگری قرار میگیرند. اگر ایشان از طبیعت بشری و نحوه تعامل با جهان پیرامونش سخن میگوید و فیالمثل مساله «استخدام» و کاربرد آن را درمبحث ادراکات اعتباری مطرح میکند در عمق اندیشه خود، آن را در سایه ساحت عقلانی تفسیر میکند. ساحت سوم آنجایی است که مخلوق در ظل عنایت خالق قرار میگیرد و ساحت قرب نامیده میشود. به این ترتیب طباطبایی برای نهضت عقلانی خود در بطن شریعت راهی گشاده مییابد و ضمنا با نمایندگان فلسفه پیشرو معاصر که در کار نقد فلسفههای مد روز بودند نیز باب گفتوگویی را باز میکند که در گسترش اندیشههای عقلانی شیعه در حوزههای فکری غربی موثر واقع میشود. توجه به نقش «تاویل» در معرفت، از آن جمله است که برای کسانی که با «رویکردهای هرمنوتیکی» آشنا بودند جذاب مینمود. عجیب نیست اگر بعضی از مباحث ابتکاری وی در ظاهر ولفظ به برخی ازاندیشههای فلسفه غربی شباهت پیدا میکند. طباطبایی در عمق اندیشه خود به سنت مأثوره فلسفی پایبند میماند و طریقی را که سنت صدرایی گشوده، تقویت میکند. البته وی در کنار «کتاب وسنت قطعیه»، «عقل صریح» را نیزحجت معتبر میشمارد. درباره این روش عقلانی میگوید: «معرف یک بحث فلسفی این است که با استمداد از یک سلسله قضایای بدیهی یا نظری که مولود همان بدیهیات است (افکاری که شعور و درک انسانی نمیتواند در آنها به خود شک وتردیدی راه دهد) با منطق فطری در کلیات جهان هستی بحث میکند. طباطبایی نه تنها برای قرآن قایل به باطنی است (سطوح معرفتی که در عمق یک زبان نهفته است و میتوان از ظاهر، سلوکی به باطن آن داشت) بلکه مفسر حقیقی آن را «امام» میداند. لذا شأن مرجعیت علمی ائمه (ع) همواره تذکاری است تا مبادا اندیشمندان بینگارند که توشه اندکشان میتواند راه تحقیق وپژوهش علمی را بر دیگران ببندد.
منبع: اعتماد