دولت یازدهم در سیاست های داخلی چیزی به ما نشان نداده است که تغییری را احساس کنیم. در واقع دولت روحانی دارد از کیسه می خورد و دایم ارجاع می دهد به انتخابات سال گذشته که رای آورده است. البته در سیاست خارجی تلاش خودش را می کند، در رابطه با اقتصاد هم تلاش هایی برای تولید و بهبود فضای کسب و کار داشته است اما هم سیاست های اقتصادی و هم سیاست های خارجی و هسته یی همه به مسائل سیاست داخلی گره خورده است. در حال حاضر حتی در مذاکرات هسته یی هم برخی طرف ها می گویند چرا در داخل کشورتان آشتی وجود ندارد. کار به جایی می کشد که آنها در تریبون های بین المللی می آیند و اتهاماتی را چه واقعی، چه کاذب متوجه ایران می کنند
افکار عمومی در دنیای امروز موضوعی است که با رشد تکنولوژی های نوین ارتباطی، گسترش آگاهی های اجتماعی و سرعت بالای پروژه جهانی شدن، نمی توان به سادگی از کنارش گذشت. دولت ها نیز ناگزیر از توجه به افکار عمومی، سیاست ها و تصمیم های خود را همسو با آن تنظیم می کنند یا در تلاش هستند که تقابلی با آن نداشته باشند. نظریات متفاوتی در مورد رابطه افکار عمومی و سیاست دولت ها وجود دارد و ساختار سیاسی هر نظامی، مواجهات متفاوتی را در نسبت با افکار عمومی بروز می دهد و این مساله از وضع قوانین گرفته تا اجرای آن را تحت تاثیر قرار داده است. کسانی چون ژان ژاک روسو افکار عمومی را به مثابه قانون اکثریت در نظر می گرفتند اما به تدریج ساحت قدرت سیاسی تفاسیر دیگری از قانون ارایه کرد و افکار عمومی در برخی ساختارها، خود معلولی از سیاست های نظام حاکم بود و در دیگر ساختارها، شکل دهنده و موثر در نظام سیاسی حاکم: از این جهت هنوز بحث های زیادی و گاهی متضاد- در نسبت افکار عمومی و نظام سیاسی مطرح است.
به گزارش جماران، سیداحمد موثقی استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران میزان تاثیرگذاری افکار عمومی را در نظام های سیاسی دموکراتیک و غیردموکراتیک متفاوت می داند و به مولفه های تاثیرگذار بر افکار عمومی و نقش متقابل آنها در نظام های سیاسی اشاره می کند.
فکر می کنید همراهی افکار عمومی با یک نظام سیاسی، چه تاثیری در موقعیت دولت ها دارد؟
میزان نقش و تاثیر افکار عمومی، به نوع نظام های سیاسی بستگی دارد. به طور کل در نظام های سیاسی دموکراتیک، به خصوص لیبرال دموکراتیک که مردم اصل هستند، افکار، منافع، خواست و حاکمیت مردم اهمیت دارد. در چنین نظام های سیاسی دموکراتیکی، افکار عمومی تعیین کننده است: در واقع در فرآیند سیاستگذاری و تصمیم گیری، از طریق نمایندگان مردم، احزاب و رسانه ها به افکار عمومی اهمیت زیادی داده می شود و حساسیت های افکار عمومی و جهت گیری هایش روی سیاست ها و تصمیم های دولت ها تاثیرگذار است چون این دولت ها منتخب مردم هستند و در انتخابات بعدی باید آرای مردم را داشته باشند، بنابراین رضایت مردم، تامین منافع و جلب نظر آنها بسیار مهم است. این دولت ها خودشان را تابعی از آرای مردم می دانند، ساز وکارهای حزبی هم این مساله را نهادینه کرده است. بنابراین در چنین نظام هایی افکار عمومی و مردم خیلی نقش دارند.
ضمن اینکه در همان نظام های لیبرال دموکراتیک هم نقش رسانه ها و روابط عمومی و فعالیت های تبلیغی برای جلب آرا تاثیر دارد اما این گونه نیست که جنجال به پا کنند و دروغ پردازی و مسائل شخصی را پیش بکشند. در واقع تلاش بر این است که صدای مردم شنیده شود و به طور جدی به آن توجه شود. در مباحث جدید نظام های دموکراتیک بر دو اصطلاح تاکید دارند: یکی صدا و دیگری شفافیت. یعنی صدای مردم و گروه های اجتماعی شنیده شود و دیگر اینکه شفافیت وجود داشته باشد.
و در نظام های غیردموکراتیک چطور؟
ولی در نظام های اقتدارگرا و غیردموکراتیک و بسیج کننده، افکار عمومی نقش چندانی ندارد. چنین نظام هایی می خواهند افکار عمومی را شکل بدهند.
اما به هر حال نمی توان گفت که برای چنین نظام هایی، افکار عمومی اهمیت ندارد، آنها نیز به هر حال به دنبال این هستند که افکار عمومی را با خود همراه کنند.
در حال حاضر چون در عصر اطلاعات و ارتباطات و جهانی شدن هستیم، بله این گونه است آنها حتی اگر مرجع مشروعیت را در مردم نبینند اما به عنوان مقبولیت و حمایت و رضایت مردم، به شکل هایی جلب آرای عمومی را در نظر می گیرند اما نگاه شان به مردم بیشتر نگاه ابزاری است. یعنی اگر آنجا (کشورهای دموکراتیک) از لفظ مردم سالاری استفاده می شود: در چنین نظام هایی بیشتر مردم سواری رایج است. چنین نظام هایی نگاه ابزاری به مردم دارند. در چنین شرایطی پوپولیسم و عوام فریبی و دامن زدن به هیجانات و مهندسی رواج دارد. نگاه از بالابه پایین در چنین نظام هایی رایج است. مردم در چنین نظام هایی به عنوان توده دیده می شوند و فرهنگ توده یی و جامعه توده یی شکل می گیرد و تنوع و تکثر از بین می رود. در این نظام ها مردم به شکل احزاب و گروه ها با منافع متکثر دیده نمی شوند. ارتباطات سیاسی هم در چنین نظام هایی آسیب می بیند. مثلارسانه ها و مراجع دولتی، خودشان را عقل کل می دانند و معتقدند که مردم باید هدایت شوند و افکار عمومی باید مهندسی شود. این مساله به بن بست می رسد و جواب نمی دهد چون دوران مدرن است و تحولات اجتماعی تاثیرات زیادی در جوامع به وجود
آورده است. اقشار شهری و تحصیلکرده در ارتباط با دنیا وجود دارد. با این حال این نظام ها نیز می خواهند افکار عمومی را داشته باشند اما صدای مردم و شفافیت در آنها مخدوش است به همین دلیل، افکار عمومی با ابزارهای مختلف، دستکاری می شود. در واقع این نگاه به بیگانگی بیشتر جامعه و دولت منجر می شود.
بنابراین بر اساس گفته های شما، در چنین نظام هایی همواره نگاه از بالاحاکم است، سوال اینجاست در جوامعی که نظام های سیاسی اقتدارگرا حاکم است، آیا افکار عمومی نمی توانند تاثیرگذار باشند؟
در نظام های اقتدارگرا و پدرسالار در واقع سلسله مراتبی حاکم است و همه چیز از بالابه پایین اداره می شود در واقع رابطه ها عمودی است ولی در عصر جهانی شدن که به سر می بریم با این انقلاب ارتباطات و گسترش رسانه های جدید و در دوره جهانی شدن، اقتدارگرایی جواب نمی دهد بنابراین برای اینکه خودش را با شرایط جدید وفق دهد و اقتدارگرایی اش ادامه یابد، بنابراین به افکار عمومی اهمیت می دهد.
اجازه بدهید سوال را در سطح کلان تر بپرسم، افکار عمومی در سطح بین المللی چقدر می تواند تاثیرگذار باشد، برای مثال افکار عمومی جهان چقدر می تواند در یک قلمرو حاکمیتی خاص بر یک دولت اقتدارگرا تاثیر داشته باشد؟
سوال خوبی است. در عصر ارتباطات و اطلاعات، افکار عمومی جهانی بسیار اهمیت دارد. یعنی افکار عمومی دنیا روی مسائل مهمی حساسیت دارد: اگر ارزش ها، هنجارها و قواعد پذیرفته شده بین المللی را که افکار عمومی دنیا روی آن حساس است، اگر از سوی دولتی مورد بی اعتنایی قرار گیرد، توانایی استخراجی نظام اقتدارگرا مشکل دارد. توانایی استخراجی یعنی اینکه از منابع محیط پیرامون خودش چه داخل کشور و چه محیط بین المللی، به خوبی استفاده نمی کند و حتی از توانایی هایی نمادینش هم به خوبی بهره مند نمی شود. یعنی اینکه چنین دولت هایی نیز به صورت نمادین برای افکار عمومی دنیا، مثلابرای صلح، حقوق بشر، آزادی و دموکراسی ارزش قایل است اینها جزو هنجارهای پذیرفته شده بین المللی است. هر نظام سیاسی اقتدارگرا و پدرسالاری که به این افکار عمومی و حساسیت دنیا و هنجارهای پذیرفته شده بین المللی بی اعتنایی کند، ارتباطش با دنیا را از دست می دهد. کشورهای بزرگ، پیشرفته و دموکراتیک چه در ارتباط با داخل و چه در ارتباط با افکار عمومی جهانی، تلاش می کنند که حساسیت ایجاد نکنند و به آن پاسخگو باشند. حتی در برخی سیاست های خاص بین المللی هم سعی می کنند که افکار
عمومی داخلی شان را همراه کنند تا در تقابل با افکار عمومی داخلی شان سیاست خارجی خود را دنبال نکنند. چون می دانند که سیاست خارجی شان بدون افکار عمومی شکست می خورد.
فکر کنم الان بتوانیم این سوال را به صورت وارونه بپرسیم، اینکه اگر دولتی بتواند افکار عمومی داخل کشورش را با خود همراه کند، چقدر در برابر تهدیدها یا فشارهای بین المللی می تواند مقاومت داشته باشد و از خود محافظت کند؟
در واقع افکار عمومی داخل کشور با افکار عمومی دنیا، مثل قدیم جزایر پراکنده نیستند. همان هنجارها و قواعد پذیرفته شده بین المللی در باورها و افکار مردم اهمیت دارد. بسیار اهمیت دارد که دولت آشتی، ائتلاف و رضایت، مشروعیت و موافقت و حمایت افکار عمومی و گروه های اصلی جامعه را به صورت اساسی داشته باشد. هر اندازه که انسجام داخلی بیشتر باشد، قدرت چانه زنی یک نظام سیاسی در بیرون بیشتر خواهد بود.
احتمالاباید سوال را به گونه دیگری مطرح کنم، این مساله درست است که به هر حال افکار عمومی یک کشور متاثر از افکار عمومی بین المللی است، اما برای مثال مدل کوبا را داریم که شاید نتوان از آن به مدلی دموکراتیک یاد کرد، تا دوره یی هم شوروی از آن حمایت زیادی داشت اما پس از فروپاشی شوروی، فیدل کاسترو با تکیه بر حمایت افکار عمومی داخلی اش توانست در برابر فشارهای دایمی ایالات متحده حتی در قالب کودتا مقاومت کند.
این افکار عمومی را با احساسات و هیجانات و مهندسی تا مدتی می توان اداره کرد اما پایدار نیست. اگر مشروعیت باشد و از نظر ارزش ها و هنجارها و جهت گیری های کلان، تضادی بین دولت و ملت نباشد، این حمایت افکار عمومی می تواند از نظر دفع تهدیدهای امنیتی و نظامی به دولت کمک کند. اما الان چون مرزها کمرنگ شده است، می بینید که این دولت ها مثل گذشته نمی توانند افکار عمومی را داشته باشند.
ببینید من می خواهم در همان وضعیت به زعم شما غیر دموکراتیک، مدل صدام در عراق را با مدل کاسترو مقایسه کنم که در عراق افکار عمومی همراه صدام نبود و دیدیم آمریکا در حمله به این کشور در کمتر از سه هفته توانست کار را نهایی کند اما در کوبا تاکنون همه تهدیدها و فشارها و دخالت های آمریکا بی نتیجه مانده است چرا که افکار عمومی مردم کوبا دست کم تا زمانی که فیدل خودش مستقیم قدرت را در دست داشت، به طور جدی با او همراهی می کرد.
حمایت افکار عمومی یعنی حمایت مردم. این افکار عمومی در کوبا فقط رتوریک نیست و دامن زدن به احساسات مردم در دستور کار قرار ندارد. درست است که مساله ایدئولوژی و دفع تجاوز وجود دارد اما به هر حال دولت کاسترو در جامعه کالاهایی مثل آموزش و بهداشت را توزیع و تلاش کرده که شکاف طبقاتی وجود نداشته باشد تا مردم احساس تبعیض، نابرابری و فساد نکنند. مردم از نظر کار، درآمد، بهداشت، بیمه و آموزش وضعیت خوبی دارند و اینها ابزارهایی است که افکار عمومی را همراه می کند.
بحث من این است که فرض نخست شما این بود در کشورهایی که لیبرال دموکراسی حاکم است، افکار عمومی همراه دولت ها هستند و حاکمیت به افکار عمومی اهمیت زیادی می دهد. اما ببینید در همین مثال کوبا که خبری از لیبرال دموکراسی نیست اما به افکار عمومی توجه شده و افکار عمومی هم با کاسترو همراه بوده است؟
به هر حال، زمان این موارد در حال گذشتن است. این گونه نیست که دولت متغیر مستقل باشد و مردم متغیر وابسته. جامعه چنان رشد کرده و تغییرات اجتماعی آن چنان جلو رفته است و هر چه ارتباطات جهانی گسترده تر می شود، جامعه دیگر از حالت توده یی خارج می شود و افراد، گروه ها و اقشار اجتماعی، حقوق و آزادی های مدنی را می خواهند که اگر حکومت ها اقتدارگرا باشد و حکومت فردی باشد و فعالیت احزاب و گروه ها وجود نداشته باشد، دیگر نمی تواند مانند گذشته افکار عمومی را بسیج کند. در واقع این دولت ها به ساز و کاری نیاز دارند که دموکراسی آن را تامین می کند. اتفاقا این بحث مطرح است که چقدر بین دموکراسی و صلح ارتباط برقرار است. چقدر کشورهای دموکراتیک به سمت جنگ می روند؟ به هر حال افکار عمومی در نظام های دموکراتیک کمتر به جنگ گرایش دارند و هر چه دموکراسی و افکار عمومی قوی تر باشد و صداها بیشتر شنیده شود، رویکرد نظامی و جنگ طلبانه کمتر می شود بنابراین من می توانم بگویم که دموکراسی با صلح ارتباط دارد و نظام هایی که به این مقولات و مقوله دیگری به اسم توسعه توجه کنند، می توانند از تهدیدهای امنیتی دور شوند. یک سوال شاید مطرح شود که آیا
نظام های دموکراتیک با هم جنگ می کنند یا نظام های غیردموکراتیک؟ مثلافرض کنید که زمان انتخابات دوم خرداد، قبل از انتخابات ٧٦ دستگاه سیاسی ایالات متحده آرایش جنگی گرفته بود. به محض اینکه افکار عمومی در دوم خرداد با آن گستردگی در انتخابات شرکت کرد، دولت آمریکا گزینه جنگ را کنار گذاشت. در انتخابات ٢٤ خرداد سال ٩٢ هم می توان گفت که فضای جنگ سرد حاکم بود و اما در این یک سال که دیپلماسی فعال شده و دولت توانسته افکار عمومی بین المللی را با دیپلماسی هسته یی و فرهنگی همراه کند، دیگر جنگ سرد از بین رفته است.
شما نسبت دموکراسی و صلح را این گونه مطرح کردید که هر اندازه دموکراسی بیشتر حاکم باشد، آن کشور کمتر درگیر جنگ می شود اما می توانیم مثال نقضی در برابر این حکم شما آورد. ایالات متحده که به هر صورت نظامی دموکراتیک است، ولی سال های اخیر در اکثر جنگ های بزرگ دنیا حضور داشته است، بنابراین به نظر می رسد، در مقوله جنگ و صلح، مولفه یی پررنگ تر از دموکراسی ایفای نقش می کند.
البته دموکراسی در این کشورها با سرمایه داری ارتباط دارد، با بخش صنایع نظامی و اینکه چه وزنی در سیاست و اقتصاد دارد مرتبط، رقابتی که با دیگر کشورها دارد و به قدرت هژمون وابسته است. در داخل آمریکا ولی صلح نهادینه شده است، البته برخی خشونت ها و تبعیض ها هست.
البته سوال من در مورد داخل آمریکا نیست، بلکه بیشتر معطوف به جنگ با دیگر کشورهاست نه اینکه -دست کم اینجا- به خشونت یا صلح داخل ایالات متحده کاری داشته باشیم.
ببینید دولت های توسعه یافته و کشورهای دموکراتیک در غرب و اروپا، دیگر مرکز صلح هستند. آنها بین خودشان برای همیشه جنگ را منتفی کردند اگر دو جنگ جهانی را پشت سر گذاشتند اما به نظر می رسد که اینها حالاهرگز با هم نمی جنگند: ولی در رابطه با کشورهای دیگر، در رقابتی که با قدرت های دیگر دارند، این توسعه طلبی شان به انحصارات و صاحبان منافع خاص برمی گردد: در واقع در نظام های کاپیتالیستی نقش انحصارات، کمپانی ها و صنایع نظامی به شکل پررنگی مورد توجه است و این نقش در پیوند با احزابی که بنگاه های سرمایه را نمایندگی می کنند، محقق می شود. بله این سرمایه ها برای کنترل نیروی کار در جهان و افزایش مازاد و ثروت و برای فتح بازارها به اشکال دیگری نظیر دوران استعمار، بازار کشورهای توسعه نیافته، نیروی کار و منابع طبیعی این کشورها را می خواهند. در واقع برای گسترش منافع خودشان این جهت گیری ها را دارند اما در ارتباط با دیگران است نه خودشان.
خب همین مساله یعنی خشونت در ارتباط با دیگری، خودش صلح را زیر سوال می برد.
من هم نمی خواهم دفاع کنم، این مساله واقعا قابل انتقاد است.
با در نظر گرفتن چنین مولفه پررنگی به اسم بنگاه های سرمایه، حالانسبت افکار عمومی و دموکراسی چه می شود؟ آیا گزاره های نخست شما مبنی بر اینکه در نظام های سیاسی لیبرال دموکراسی، افکار عمومی تعیین کننده است زیر سوال نمی رود؟ چرا که بنگاه های سرمایه می توانند بر اساس منافع خودشان افکار عمومی را منحرف کنند.
ببینید موضوع مقداری پیچیده می شود. یعنی در واقع نقش صاحبان سرمایه ها در دنیای سرمایه داری قابل توجه است. مارکس همچنین نظری دارد که می گوید. در جامعه کاپیتالیستی این چه جامعه مدنی است که تمام قدرت و مالکیت در اختیار صاحبان ابزار تولید است. برای مارکس هم جامعه مدنی در جوامع کاپیتالیستی کمرنگ جلوه می کند. ولی شرایط الان خیلی تغییر کرده است. امروزه شاهد جنبش های اجتماعی، نهادهای مدنی، پلورالیسم و تنوع تشکل های سیاسی و گسترش رسانه ها هستیم. درست است که رسانه ها هم در پیوند با کمپانی ها و صاحبان سرمایه ها و انحصارات شکل گرفته اند و افکار عمومی را شکل می دهند اما به هر حال فضا برای افراد، گروه ها و تشکل های مستقل وجود دارد و صدای آنها با وجود امکانات جدید شنیده می شود. در کشورهای کاپیتالیستی هم می بینید با وجود اینکه دموکراتیک است اما حزبی پیروز می شود که نماینده منافع بخشی است که رویکرد توسعه طلبی دارد و به صنایع نظامی متصل است و در ارتباط با سیاست خارجی مواضعی از آن دست که شما گفتید اتخاد می کند. اما برخی کشورها هم هستند مثل کشورهای اسکاندیناوی که، احزاب و رهبران و چهره های برجسته یی در قالب نظام های
سوسیال دموکرات نگاه عام گرایانه در برابر نگاه خاص گرایانه اعمال می کنند. چون در عصر جهانی شدن، خاص گرایی را هم در دنیای غرب و کاپیتالیستی داریم و هم در کشورهای خاورمیانه و جهان سوم: چیزی مثل ظهور بنیادگرایی را در واکنش به همان خاص گرایی غرب شاهد هستیم. در واقع بین گونه های مختلف سرمایه داری هم تفاوت هایی وجود دارد. بنابراین در برخی کشورهای اسکاندیناوی می بینیم که نگاه عام گرایانه، جهانی و انسانی رو به گسترش است هرچند هنوز غالب نیست که بتواند به طور اساسی و پایدار انتظار داشته باشیم که از قلب کشورهای کاپیتالیستی دیگر، جنگ و فزون خواهی بیرون نیاید.
اگر مایل باشید حالاکه از تاثیر گروه های اجتماعی صحبت کردید، در مورد این مساله بپردازیم که افکار عمومی چه اندازه می توانند بر ساختار سیاسی تاثیر بگذارند و البته برای آنکه بحث خیلی کلی نشود بفرمایید در جوامع چندفرهنگی مثل ایران این تاثیرگذاری به چه صورت است؟
در مورد ایران، باید گفت انسجام اجتماعی است، چون سرمایه اجتماعی آسیب دیده و دولت چندپاره است، تضاد منافع، تضاد آرا و نه تعامل و تضارب، در واقع نوعی آنتاگونیسم حاکم است.
خب در چنین شرایطی افکار عمومی در چه وضعی قرار می گیرند؟
در شرایطی که انسجام اجتماعی، ائتلاف و اجماع، تحمل و مدارا، پذیرش قواعد بازی، پذیرش داوری مردم، پذیرش حکمیت نهایی مردم ضعیف و سست است، در این شرایط فرآیند جهانی شدن به جای فرصت، به تهدید بدل می شود. می بینیم که افراد و گروه های اجتماعی، منابع هویتی شان را از جای دیگر می گیرند مثلاکشوری مثل ترکیه با وجود همه دستاوردهایی که دارد، حول محور مذهبی-سکولار دو پاره است. یعنی می توانیم بگوییم جامعه ترکیه دو بخش است. یک بخش حدود ٤٥ درصد سکولار هستند و بخش دیگر بر سنت و مسلمانی تاکید می کنند. در ایران البته به این صورت دو دستگی نیست بلکه چندپارگی وجود دارد ببینید که از یک سر طیف اصلاح طلبان خودشان را اسلامگرا می دانند تا آن سوی طیف اصولگرایان هم خودشان را اسلامگرا می دانند اما قرائت های متفاوتی ارایه می دهند. البته تفاوت و تنوع خوب است اما این وضعیت گسیختگی، روح و هویت و همبستگی ملی را دچار مشکل می کند.
به هر حال چندفرهنگی به خودی خود عامل گسیختگی نمی شود، مشکل کجاست؟
برخی گروه ها بر مدار منافع ملی فعالیت نمی کنند ولی در کشورهایی که موفق هستند، افراد و گروه ها با هر تفکر و ایدئولوژی ای، به قول هانتینگتون قبل از آنکه سیاسی شوند، اجتماعی شده اند. آنها پذیرفته اند تا جایی که برخوردی با منافع جامعه و منافع ملی ندارد، با هم رقابت کنند ولی در کشور ما چون آن کلیت یعنی بافت اجتماعی گسیخته است، این مساله کمتر دیده می شود. برای مثال در کشور ما، آیا توجه می کنیم به همان میزان که گروه های حامی وجود دارد، گروه هایی از جوانان هستند که طرد شده اند و صدای آنها شنیده نمی شود و مورد توجه قرار نمی گیرند؟
با این اوصافی که شما از وضعیت ایران ارایه دادید، افکار عمومی چه می توانند بکنند و آیا دولت هم در این زمینه می تواند تدبیری بیندیشد؟
در واقع این مساله بستگی به فضا و سیاست های دولت دارد. دولت یازدهم در سیاست های داخلی چیزی به ما نشان نداده است که تغییری را احساس کنیم. در واقع دولت روحانی دارد از کیسه می خورد و دایم ارجاع می دهد به انتخابات سال گذشته که رای آورده است. البته در سیاست خارجی تلاش خودش را می کند، در رابطه با اقتصاد هم تلاش هایی برای تولید و بهبود فضای کسب و کار داشته است اما هم سیاست های اقتصادی و هم سیاست های خارجی و هسته یی همه به مسائل سیاست داخلی گره خورده است. در حال حاضر حتی در مذاکرات هسته یی هم برخی طرف ها می گویند چرا در داخل کشورتان آشتی وجود ندارد. کار به جایی می کشد که آنها در تریبون های بین المللی می آیند و اتهاماتی را چه واقعی چه کاذب، متوجه ایران می کنند، در واقع اگر شرایط و فضای سیاسی داخلی اجازه بدهد، اگر هزینه ابراز نظر و فعالیت سیاسی و اجتماعی پایین بیاید، افکار عمومی در ایران حساس است، افکار عمومی آگاه است و با گسترش شهرنشینی و آموزش و رسانه ها، اقشار جدید و طبقه متوسط می توانند پایگاهی برای مشروعیت دولت بشوند به میزانی که هزینه پایین بیاید و فضا اجازه بدهد، کلاافکار عمومی، رسانه ها و نهادهای مدنی
باید به سمت تقویت شدن بروند تا به شکلی مسالمت آمیز در چارچوب قانون و عقلانی به صورتی پخته و نه خام برخی مسائل را حل کنیم. باید افکار عمومی هم از طریق نهادهای مدنی به صورتی تدریجی تلاش بکنند آسیب شناسی ها و مطالبات و منافع مشروع شان، منافع اقتصادی مثل حق کار، حق درآمد و... و هم حقوق مدنی و آزادی های اجتماعی و سیاسی را دنبال و دو طرف کمک کنند که ما گذار مسالمت آمیزی هم در مسائل دموکراسی و توسعه داشته باشیم تا جایگاه مان تثبیت شود. این رویکرد باعث می شود که هم دولت تقویت شود و هم جامعه. این دو، همسو باهم امنیت، منافع ملی و ورود قدرتمندانه ایران در صحنه های جهانی و در مذاکرات دیپلماتیک در سطح دنیا را به همراه دارد.
منبع: اعتماد