براساس تفسیر کنونی از قانون اساسی، سازمان صداوسیما تنها رسانهای است که در قلمرو جمهوری اسلامی ایران اجازه دایر کردن رادیو و تلویزیون را دارد. همین انحصار نیز که تا امروز برجا مانده و مشمول انواع و اقسام خصوصیسازیهای کشور نشده، برای این سازمان لقب «رسانه ملی» را به ارمغان آورده است. اما رویکرد این سازمان به موضوعات و مسائل کشور این پرسش را مطرح میکند که آیا سازمان صداوسیما متناسب با لقبی که برایش انتخاب شده است، عمل میکند؟ پاسخ بسیاری از کارشناسان رسانه، همچنین کنشگران سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و... به این پرسش منفی است. بیطرف نماندن در چالشهای داخلی میان جناحهای سیاسی، پوشش ندادن همه سلیقههای موجود در جامعه و در پیش گرفتن رویکردهای غیرحرفهای در اطلاعرسانی ازجمله انتقادهایی است که به عملکرد مدیران صداوسیما در 20 سال گذشته شده است.
به گزارش جماران، در آغاز دوره جدیدی از فعالیت این سازمان، گفتوگوی فرهیختگان را با احمد پورنجاتی که خود از صداوسیما بازنشسته شده است و در دوره ریاست علی لاریجانی قائممقامی ریاست صداوسیما را برعهده داشت، میخوانید. رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس ششم با نگاهی آسیبشناسانه به بررسی رویکردهای صداوسیما بهعنوان بارزترین مصداق تریبون عمومی و رسمی در کشور پرداخته است.
صدا وسیما بهعنوان یک تریبون عمومی تا چه حد اکنون در جامعه مرجعیت دارد؟
این سوال به قدری تکراری است که وقتی درباره عملکرد صداوسیما از من سوال میشود، فکر میکنم از فرط منزوی شدن این رسانه، انگار به صورت ناخواسته پرسشکننده و پاسخدهنده درصددند کاری کنند مردم فراموش نکنند چنین رسانهای هم وجود دارد. البته نمیخواهم بگویم صداوسیما کارکرد یک تریبون عمومی را ندارد ولی سالهاست صداوسیما مثل یک میدان ترهبار که جنس فلهای میفروشد، از سوی افکار عمومی بهگونهای هوشمندانه، اجناسش (برنامههایش) تفکیک میشود. برخورد افکار عمومی با همه شبکههای صداوسیما کاملا هوشمندانه و گزینشی است و این موضوع مدیران این سازمان را به اشتباه میاندازد. گاهی شاهدیم که از یک برنامه تولیدی مثلا یک سریال استقبال میشود؛ این همان برخورد گزینشی مشتری (مخاطب) با یک میدان ترهبار است که از یک کالا و جنس در میان اجناس بنجل استقبال کرده و آن را گزینش میکند. اگر براساس عملکرد صداوسیما بخواهیم صحبت کنیم، حقیقت این است که در حوزه سیاسی و برخی حوزههای فرهنگی و اجتماعی، این رسانه کامیابیای در پاسخگویی به نیازهای جامعه نداشته است. در بخشهایی هم از هویت رسانهای خارج و در حوزههای سیاسی به ابزار عملیات
روانی تبدیل شده است. گویی در فضای داخلی فضایی مبارزاتی و جنگی وجود دارد که برای جنگیدن نیازمند نیروی انسانی و عملیات روانی علیه دشمن است.
منظورتان این است که صداوسیما به تریبونی برای تفکر و جریانی خاص در مجادلات داخلی بدل شده است؟
بله. منظورم همین بود. اما بد نیست نتایج به دست آمده از عملکردی را که صداوسیما طبق این رفتار نشان داده است، بررسی کنیم و ببینیم آیا توانسته به نتیجه مدنظرش برسد؟ من از جایگاه فردی که سالها کارمند صداوسیما بودهام و بازنشسته این سازمان هستم، میگویم که ای کاش حداقل در ازای این همه هزینه گزاف مادی و معنوی، این رسانه میتوانست در کارش موفق شود و نتیجه بگیرد. من بهعنوان یک ناظر آگاه به عملکرد و کارنامه صداو سیما، معتقدم حداقل طی ۱۰ تا ۱۵ سال اخیر نتیجه رفتار گرایشمند صداوسیما برای اهداف سیاسی خودش وارونه بوده و نتیجه عکس داده است.
این ناکامی مختص به یک حوزه سیاسی است یا درباره دیگر برنامهها نیز مصداق دارد؟
متضرر شدن صداوسیما تنها در موضوعات سیاسی و برخورد با دولتهای گذشته صدق نمیکند، البته باید بگویم این روند خسارتبار مربوط به سالهای اخیر نیست بلکه درباره زمانی که علی لاریجانی، رئیس صداوسیما بود، نیز صدق میکند. برای نمونه به گواهی چند تحقیق میدانی واقعگرایانه شورای نظارت بر صداوسیما که مرجعی قانونی و بیطرف متشکل از نمایندگان سه قوه است، رفتار صداوسیما درباره «کنفرانس برلین» از نظر اثرگذاری بر افکار عمومی نتیجه عکس داد. همچنین درباره مسائل مرتبط با مجلس ششم، اقداماتی که صداوسیما سعی میکرد انجام دهد، کاملا با برداشتی که افکار عمومی از فضا داشت، متفاوت بود. این تفاوت به مفهوم هدر دادن منابع ملی و بیتالمال است زیرا به اصل مهم اعتماد به رسانهای که خودش را ملی میداند، ضربه زده است. این رسانه متعلق به نظام است و رویکرد ناعادلانه و جانبدارانهاش به سیاستهای نظام لطمه میزند که جای نگرانی دارد.
به نظر شما با وجود این همه رسانه در دسترس، باز هم عملکرد بیطرفانه صداوسیما میتواند در ایجاد وحدت ملی موثر باشد؟
پاسخ این سوال آنقدر بدیهی و روشن است که جای بحث ندارد. اگر رسانه که رسالت واقعی آن کشف واقعیات و بیان حقیقت و پرهیز از اغوای افکار عمومی است، به درستی این رسالت را انجام دهد، خصوصا زمانی که عنوان رسانه رسمی نظام را یدک میکشد، میتواند در بزنگاهها از نظر احساس صداقت و اطمینانبخشی در مخاطب اثرگذار باشد. ما تجربه قابل قبولی در ابتدای پیروزی انقلاب و زمان جنگ داشتهایم. صداوسیما در آن زمان در حد بسیار بالایی مورد قبول و تایید افکار عمومی بود. حتی اگر در مواردی در حوزه فعالیتهای مربوط به جنگ اخبار با واقعیتها تطبیق نداشت، افکار عمومی با تمام کاستیها به گفتههای این رسانه اعتماد داشتند.
دلیل بیاعتمادی کنونی افکار عمومی به این تریبون عمومی را در چه میدانید؟
اشکال اینجاست که صداوسیما نگاهی از بالا به جامعه دارد و تصور میکند جامعه مانند خمیر است و میتوان با شیوههای مختلف به آن فرم داد. بنابراین متاسفانه رسانهای که قرار بوده ملی باشد، نقش وحدتبخش خود را تا حد بسیار زیادی از دست داده است و این قابل انکار نیست.
شاید تلقی مدیران صداوسیما این است که راهکار ایجاد وحدت ملی، بازتاب انحصاری یک دیدگاه سیاسی است؟
باید بدانیم ایجاد یک فضای تکصدایی در جامعه یک آرزوی کاملا غیر ممکن است. واقعیت این است که نگرشهای مختلفی برای پیشبرد امور کشور و پاسخگویی به مشکلات و حل چالشها وجود دارد. به گواهی آنچه در جامعه ما با توجه به همه تلاشهایی که برای یکدست کردن نگاهها و رفتارها شده است، یک بار برای همیشه باید این تصور غلط و فرساینده کنار گذاشته شود که میتوان جامعه را از نظر افکار و سلیقه به سمتی برد که شبیه یک کارخانه پلاستیکسازی همه با یک فرم مشخصی از فرآیند تولید بیرون بیایند. قطعا مفهوم وفاق ملی این نیست که همه یکسان بفهمند، با یک شیوه کاملا مشابه هم عمل کنند و چشمانداز و تابلوی یکسانی را پیش رو داشته باشند، بلکه باید در مورد اساسیترین مسائلی که به سرنوشت کشور مربوط میشود نوعی همافزایی بین گرایشهای سیاسی ایجاد شود تا روی موضوعات اساسی به نتیجه و تفاهم برسیم. ابتدا باید گفتوگویی سامان داد تا مشخص شود مسائل اساسی چیست، سپس میتوان درباره آن به نتیجهای مشترک و همافزایی رسید. برای نمونه اگر مسائل اساسی برای یک جریان چگونگی نوع آرایش و پوشش یک قشر خاص از جامعه باشد و برای گروه دیگر این موضوع اصلا اهمیت
نداشته باشد، عملا مفاهمهای درباره موضوعات اساسی شکل نمیگیرد.
چگونه میتوان به شناخت درستی از مسائل اساسی کشور رسید؟
اول باید ببینیم که آیا میخواهیم در جامعهای زندگی کنیم که احساس عمومی تمکین به قانون است و فصلالخطاب همهچیز را قانون میدانند و تعریفها از قانون روشن و شفاف است، یا برداشتهای شخصی از قانون و رفتارهای فراقانونی در آن جامعه روال شده.
از قانون نیز میتوان برداشتهای سلیقهای داشت؟
قبل از اینکه برداشتهای سلیقهای از قانون بشود، مشکل اصلی شبهقانونهای زیادی است که وجود دارد؛ یعنی چیزهایی که خارج از فرآیند تعریف شده قانونی، بهعنوان قانون الزامآور تعریف میشود. مهم این است که آیا در اجماعی که قرار است ایجاد شود، همه پایبندی به قانون اساسی را قبول دارند؟ متاسفانه یکی از مشکلات پیش روی ما درباره اعمال قانون، اجرای قانون و حکمیت قانون این است که امریهها و نظرات و سلیقههای گوناگونی از سوی مراجع مختلفی، هرچقدر هم محترم، وجود دارد که مرجع قانونگذاری و رسمی نیستند ولی تخطی از آنها مشکلات بسیار جدی برای بخشی از جامعه به وجود آورده است. وقتی میپرسیم که آیا میخواهیم قانون اجرا شود، همه میگویند بله؛ در این صورت دیگر کسی نمیتواند بگوید که شما قانون تصویب و سازوکار آن را نیز مشخص کردهاید، ولی ما از نظر شرعی تشخیص میدهیم که مثلا یک یگان چندهزارنفره موتوری را برای امر به معروف و نهی از منکر تشکیل دهیم.
دلیل تمایل به رفتار فراقانونی چیست؟
ولی برخی تصور میکنند مطلقا همه حق عالم با آنهاست و هرکسی که شبیه آنها نیندیشد، باطل است. جامعه ما متاسفانه سازمانیافته نیست، همچنان در دوره پیشاجامعه مدنی به سر میبرد و کنش متناسب برای جلوگیری از این نوع ترکتازیها را ندارد که البته مردم ما هم در این موضوع کم مقصر نیستند. لازم نیست که در برابر مخدوش شدن قانون و اقدامات فراقانونی، یقهگیری یا شورش شود؛ مهم این است که جامعه وقتی به پدیدهای فراتر از نص قانون میرسد آن را نپذیرد و نسبت به آن واکنش نشان دهد و عافیتجویانه با آن برخورد نکند. البته مقدمه این برخورد، آگاهی از قانون است. اگر به صورت میدانی درباره میزان اطلاع مردم از حقوق قانونیشان تحقیقاتی انجام شود، درمییابید که سطح اطلاع از قانون و مقرراتی که به ابعاد زندگی مردم برمیگردد، خیلی پایین است. تریبونهای عمومی به جای اینکه اینقدر با مسائل انحرافی سیاسی افکارپریشی کنند و هرروز با حریم خصوصی افراد کلنجار بروند، بهتر است به مردم درباره قانون و حقوق آنها اطلاعرسانی کنند.
برگردیم به موضوع صداوسیما؛ مدیران این سازمان میگویند که رسانه تحت مدیریت آنها به درگیریهای جناحی نمیپردازد و ملی و فراجناحی اداره میشود. لازمه این ادعا پاسخگویی متناسب به نیازهای همه جامعه است؛ آیا گرایشهای موجود در جامعه در این رسانه سهم دارند؟
قطعا چنین نیست؛ چون امکان عرضه و تبادل نظر سیاسی و اندیشهای و فلسفی و جامعهشناسی و سیاسی در این رسانه وجود ندارد و اگر هم مواردی را بتوان یافت، خیلی ویترینی این امر اتفاق میافتد که به صورت فرآیند نیست. حتی درباره مسائل غیرسیاسی هم خواستهها و سلایق مختلف در این رسانه دیده نمیشود. ما حتی الگوی زیست ایرانی یعنی آنچه را یک خانواده ایرانی علاقهمند است براساس هویت ملی و فرهنگی و باورهای سنتی خود، آنطور زندگی کند، در برنامههای تلویزیونی نمیبینیم، چه رسد به برنامههای سیاسی که جای خود دارد. یکی از دلایل آشکار و قطعی تمایل و سوگیری افکار عمومی به سمت رسانههای دیگر، این است که نمیتوانند برنامههایی همسو با خواستههای خود در این رسانه پیدا کنند. نمیگویم صداوسیما بهعنوان یک رسانه رسمی سهمیهبندی شود و زمان را برای گرایشهای سیاسی و اجتماعی تقسیم کند؛ ولی باید در موضوعات مختلف فرصتهایی برای انتخاب مردم باشد. رسانه باید میزبان افکار باشد و خود را خلبان هواپیمایی نداند که سرنوشت سرنشینان در دست اوست و هرکجا که بخواهد میتواند آنها را ببرد.
آیا صداوسیما به همان اندازه که درباره خطوط قرمز حساسیت دارد، نسبت به مستند بودن گزارشها و اخبار نیز دقت لازم را به کار میبرد؟
هیچ رسانهای نیست که براساس یک چارچوب فکری یا دیدگاه مشخص دست به انتخاب در میان رویدادها نزند. رسانه حتی اگر مطلبی را صددرصد واقعی روایت کند، همینکه از بین چند سوژه یک موضوع برای روایت گزینش میشود، جهتگیری دارد. اصلا این موضوع اشکالی ندارد به شرط اینکه صداوسیما بهعنوان رسانهای مستقل تکلیفش را با مخاطب روشن کرده باشد. البته تریبونهای عمومی رسمی نمیتوانند برای خود رویکردی مانند یک رسانه اصولگرا، اصلاحطلب یا بنیادگرا انتخاب کنند، زیرا باید براساس اولویتها، مصالح و منافع عام به فعالیت بپردازند. اما نکتهای که وجود دارد این است که ما در این رسانه دچار نوعی دستکاری و انتخاب بخشی از واقعیت و تلفیق تحلیل و خبر هستیم. گاهی بهعنوان یک خبر، یک بسته خبر- تحلیل به مردم ارائه میکنند و مخاطب تصور میکند این یک خبر است. حتی گاهی در خبر عباراتی میآید که سوژه به آن اشارهای نکرده است. در این رسانه خبر به این شکل ارائه میشود که «فلانی اینطور گفت: «بخشی از صحبتهای فرد را گزینش میکند و ادامه آن را نمیگوید و باز ادامه میدهد که، ولی نگفت که...» این مدل اطلاعرسانی و خبرخوانی را در هیچ رسانهای از دنیا
نداریم و این شیوه جدیدی از اطلاعرسانی است که در برخی بخشهای خبری صداوسیما و بهویژه در بخش خبری20:30 شبکه دو مرسوم شده است. اینکه فردی حرفی را نزده است، نیازی به اطلاعرسانی ندارد. این نوع خبررسانی از جنس تحریف و مغالطه خبری برای القای مفهوم خاصی است که در رسانه به ظاهر ملی شاهد آن هستیم.
طی ماههای اخیر هر سه قوه و البته نهادهای دیگری مثل دانشگاه آزاد اسلامی از اطلاعرسانی ناقص، غیردقیق و گاهی کذب در صداوسیما انتقاد کردهاند؛ گویا نارضایتی فقط مختص به گروههای سیاسی خارج از قدرت یا جامعه نیست و برخی مسئولان نیز دل خوشی ندارند.
این به همان ویژگی شتر-گاو- پلنگ و عملکرد یک بام و دو هوای صداوسیما برمیگردد و یک راهبرد دارد؛ یعنی هر بخشی از ارکان نظام با منافع و خواست صداوسیما همراه باشد به آن میدان و فرصت میدهد و برای آن تبلیغ میکند. البته ممکن است با آن بخش هم در برههای از زمان مشکل پیدا کند. مثلا رفتاری که صداوسیما با آقای احمدینژاد داشت یکسان نبود. در تمام دوره ریاستجمهوری هشت سالهاش از ابتدا تا چند ماه قبل از پایان دوره وی، رویکرد کاملا توجیهی و حمایتی بود و حتی گفتوگوهایی که صورت میگرفت به دنبال رفع و رجوع حمایت از عملکرد دولت بود. ولی چندماه قبل از انتخابات ریاستجمهوری یازدهم بنا به موضوعاتی که دلیل آن را میدانیم، صداوسیما یک موضع دیگر گرفت، حمایتها کمتر و فرصتی برای انتقادات محدودی در برخی حوزههای خاص داده شد. سپس در آستانه انتخابات ۹۲ فضایی ایجاد شد که به دولت قبلی به صورت کاملا غیرمعمول بها داده شود و عملکرد و خدمات دولت دهم بزرگنمایی شود. احمدینژاد هم قبل از ترک پاستور، برای تشکر از مواضع این رسانه، در ازای این خدمات محل نمایشگاههای بینالمللی را به صداوسیما بخشید. همچنین درباره رفتاری که صداوسیما
با دانشگاه آزاد اسلامی بهعنوان یک نهاد دانشگاهی دارد، باید بگویم که یک رسانه عمومی باید به فعالیتهای مفیدی که در راستای آموزش عالی کشور انجام میشود بها دهد، و اگر پرسشی هم جامعه درباره عملکرد مدیریتی یا بخشهای آموزشی و فرهنگی این دانشگاه دارد، اجازه دهد خود افکار عمومی مطرح کند، نه اینکه بهگونهای رفتار شود که انگار بهعنوان یک سیبل سیاسی مورد تعرض قرار گرفته است.
بهعنوان کسی که بازنشسته صداوسیما است و با بدنه این رسانه در ارتباط هستید، میخواهم بدانم کلیت این رسانه با رویکرد سیاسی آن موافق هستند یا این خطمشی به آنها تحمیل میشود؟
بهعنوان کسی که دوستان و همکارانی در این رسانه دارم و چند سال از عمر خود را آنجا گذراندهام، شاهدم که بخش عمدهای از کارمندان صداوسیما از مواضع سیاسی آن راضی نیستند و خون دل میخورند. در صحبتهای خودمانیمان میبینم که احساس خوشایندی از این رفتار ندارند. بنابراین پیشنهاد میکنم سازمان صداوسیما به صورت سمپل و نمونه، نه به صورت متظاهرانه و ویترینی، امکانی فراهم کند که در یک شبکه تلویزیونی بهعنوان الگوی رسانهای با تابلوی رسمی داخل نظام، قواعد فعالیت رسانهای آنطور که در دانشکدهها تدریس میشود، همچنین براساس آنچه تجربه رسانههای موفق جهانی است و افکار عمومی آن را میطلبد فعالیت رسانهای انجام دهد، بعد بررسی کند که آن شبکه با چه استقبالی از سوی جامعه مواجه میشود.