گفتمان دولت اصلاحات در زمینه سیاست خارجی دنباله گفتمان دولت سازندگی بود. گفتمان خاتمی ادامه گفتمان هاشمی و تکامل یافته تر و فعال تر شده همان گفتمان بود. دولت روحانی بزرگ ترین فرصت وفاق بین مردم و نظام است حامیان اصلاحات و سازندگی همگی پشت روحانی قرار گرفته اند
به گزارش جماران، سید محمد خاتمی در نخستین حضورش در سازمان ملل متحد از گفت وگوی تمدن ها و نه برخورد آنها سخن گفت و ایده ساموئل هانتینگتون، نظریه پرداز امریکایی را زیر سوال برد. همان زمان او پیشنهاد نامگذاری سال ٢٠٠١ میلادی به اسم «سال گفت وگوی تمدن ها» را مطرح کرد و همه اعضا به این پیشنهاد رای مثبت دادند. حالاروحانی با ردای اعتدال دومین حضور خود را در سازمان ملل تجربه کرده است. روحانی که سال پیش، در نخستین حضور خود در سازمان ملل ایده «جهان عاری از خشونت» را مطرح کرده بود امسال با اشاره به طرح ایده گفت وگوی تمدن ها توسط خاتمی، از جهان عاری از خشونت گفت و تاکید کرد که ایران قبل از حادثه ١١ سپتامبر ایده «گفت وگوی تمدن ها» را مطرح کرد و خود او در مقام رییس جمهور ایران قبل از اتفاقات اخیر خاورمیانه مساله «جهان عاری از خشونت» را مطرح کرد. روحانی با اشاره به ایده گفت وگوی تمدن ها بار دیگر یاد خاتمی را در سازمان ملل زنده کرد و شاید اشاره یی هم به نزدیکی دولتش با اصلاحات داشته است. سخنرانی رییس جمهور در سازمان ملل بهانه یی شد تا نگاهی به دوران صدرنشینی «گفت وگوی تمدن ها» داشته باشیم و تاثیر طرح این ایده را بر
سیاست داخلی و خارجی ایران بررسی کنیم. برای همین با محمدجواد حق شناس به گفت وگو نشستیم. در گفت وگو با استاد روابط بین الملل در این گفت وگو به تجزیه و تحلیل چرایی طرح مساله « گفت وگوی تمدن ها » توسط خاتمی پرداختیم و در ادامه علل طرح دوباره این مساله در سازمان ملل از سوی حسن روحانی را بررسی کردیم. به باور حق شناس دولت «اعتدال» دنباله دولت اصلاحات و همین طور سازندگی است و سیاست خارجی ایران نیز همان گفتمان دوران اصلاحات را داراست. حق شناس معتقد است با وجود همه تلاش هایی که دولت روحانی در سیاست خارجی داشته، نتوانسته به گفتمان سازی بپردازد و در نتیجه ایده «جهان عاری از خشونت» به اندازه «گفت وگوی تمدن ها» موفق نبوده است.
روحانی در سفر اخیر خود به نیویورک در اجلاس سازمان ملل متحد به طرح ایده «گفت وگوی تمدن ها» در دوران اصلاحات اشاره کرد و پسcf از آن از ایده «جهان عاری از خشونت» خود گفت. برای ورود به بحث بد نیست نگاهی به طرح ایده «گفت وگوی تمدن ها» و بازخوردهای داخلی و خارجی آن داشته باشیم. به نظر شما علت طرح این ایده توسط خاتمی چه بود و چه نتایجی در پی داشت؟
در سال ٧٦ فرصتی غیرقابل پیش بینی فراهم شد و انتخابات ریاست جمهوری در فضایی رقابتی و پرشور برگزار شد. فضای سیاسی و اجتماعی کشور شدیدا محتاج تغییر بود و پیروزی خاتمی در انتخابات نوید دولتی متفاوت با قبل را می داد. در آن زمان کشور به خاطر حادثه میکونوس در منطقه و عرصه روابط بین الملل موقعیت ویژه یی داشت. در آن حادثه چند تن از رهبران کرد درحال مذاکره با طرف ایرانی ترور شدند و ایران متهم به حمایت یا دست داشتن در این اقدام تروریستی علیه رهبران کرد شد. بعد از این حادثه آلمان اقدام به فراخواندن سفیر خود در ایران کرد و این تصمیم کشور آلمان با حمایت سایر کشورهای عضو اتحادیه اروپا همراه شد و آنها نیز سفرای خود را از این فراخواندند. از آن پس سطح روابط ایران با دیگر کشورها به حداقل رسید و رسانه های شناخته شده دنیا هم سعی در متهم ساختن کشور داشتند. اما خاتمی با برنامه توسعه سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی به میدان آمد و پیروزی اش در انتخابات زمینه اجرایی این برنامه را فراهم کرد.
ویژگی گفتمان خاتمی چه بود و چطور به طرح گفت وگوی تمدن ها انجامید؟
گفتمان دولت اصلاحات در زمینه سیاست خارجی دنباله گفتمان دولت سازندگی بود. رویکردی که هاشمی با عنوان گفت وگوی انتقادی با کشورهای اروپایی آغاز کرده بود در دولت خاتمی تغییر عنوان یافت و با اسم گفت وگوی تمدن ها شروع به کار کرد. در واقع گفتمان خاتمی ادامه گفتمان هاشمی و تکامل یافته تر و فعال تر شده همان گفتمان بود. ابتدای دوران ریاست جمهوری خاتمی هشتمین اجلاس سران کشورهای اسلامی برای اولین بار در تهران برگزار شد: حضور نزدیک به ٣٠ رهبر جهان اسلام در تهران نویدبخش آغاز دورانی طلایی در عرصه سیاست خارجی ایران بود و مصاحبه خاتمی با خبرگزاری CNN و تاکید او بر لزوم شکستن دیوار بی اعتمادی میان ایران و امریکا نیز به تسریع این مساله کمک کرده بود. نخستین حضور خاتمی در نیویورک یکی از درخشان ترین دوره های حضور ایران در سازمان ملل متحد از زمان شکل گیری آن تا به حال است. خاتمی ایده برخورد تمدن های هانتینگتون را زیر سوال برد و از گفت وگوی تمدن ها سخن گفت. حاضران در آن نشست از پیشنهاد خاتمی استقبال کردند و نامگذاری سال ٢٠٠١ یکی از معدود پیشنهاداتی بود که بدون رای مخالف در سازمان ملل به تصویب اعضای مجمع عمومی
رسید.
پیشنهاد خاتمی و تلاش های او برای بهبود روابط بین المللی ایران چه بازخوردی در سیاست خارجی داشت؟
این ایده آنقدر قوی بود که توانست در سال های بعد هم موقعیت ایران را در سیاست خارجی و روابط بین المللی پیش ببرد. در آن سال ها برای اولین بار مراوداتی در سطح منطقه و کشورهای اروپایی میان ایران و دیگر کشورها برقرار شد که بی سابقه بود. حضور خاتمی در پایتخت های اروپایی مثل پاریس، رم، بروکسل و پایتخت های منطقه مثل دوحه و ریاض نشان می داد سیاست خارجی ایران در مسیری درست و مناسب قرار گرفته است اما در مواقعی که سیاست خارجی در مسیر و روند درستی قرار می گرفت شاهد برخوردهایی از طرف مخالفان این روند بودیم مانند زمانی که خاتمی در برلین بود و نهادهای امنیتی اقدام به دستگیری چند شهروند یهودی در شیراز کردند. از طرفی برخی رسانه ها و مطبوعات اهداف سفرهای خارجی خاتمی و مذاکرات او با سران دیگر کشورها به ویژه کشورهای اروپایی را زیر سوال می بردند.
دستگیری این افراد چه تاثیری در روند سیاست خارجی ایران داشت؟
همزمان با تلاش های خاتمی برای بهبود روابط ایران و آلمان، ١٣ شهروند یهودی در شیراز تحت عنوان جاسوسی دستگیر شدند. به نظرم چنین اقداماتی با هدف پیروزی در رقابت های سیاسی انجام می شد اما نتیجه یی که در پی داشت تخریب چهره بین المللی ایران و بسته شدن دست دیپلمات های ایرانی در مذاکرات بین المللی بود.
تاثیر طرح «گفت وگوی تمدن ها» در سیاست داخلی کشور در دوران اصلاحات چه بود؟
بازخورد داخلی این پیشنهاد شباهتی با تاثیر بین المللی آن نداشت. سخنرانی خاتمی در داخل کشور با استقبال رو به رو نشد و حتی مورد ملامت واقع شد. سیاست خارجی ایران در دوران اصلاحات داخل کشور مخالفانی داشت و در مواقعی که ایران روندی صعودی در روابط با دیگر کشورها داشت این مخالفت ها پررنگ تر می شد. در مجموع می توان گفت از این ایده در خارج از کشور و در سطح بین المللی بسیار بیشتر از داخل کشور استقبال شد.
شما به روند رو به رشد سیاست های خارجی دوره اصلاحات اشاره کردید، با این حال رابطه ایران با سایر کشورها در پایان دوران اصلاحات چندان خوب نبود. به نظر شما علت اینکه رویکردهای بین المللی دوران اصلاحات نتیجه مطلوب را به دنبال نداشت چه بود؟
روند سیاست خارجی ایران در دوره اول اصلاحات به خوبی پیش رفت اما در دوره دوم با تغییراتی که در سطح بین المللی اتفاق افتاد روند سیاست خارجی ایران نیز دستخوش تغییر شد. با پیروزی جرج بوش در انتخابات ریاست جمهوری امریکا سیاست خارجی این کشور به دست جمهوریخواهان افتاد و مناسبات بین المللی آن طور که انتظار می رفت ادامه نیافت. از طرف دیگر با مطرح شدن پرونده هسته یی ایران روند رو به گسترش دیپلماسی ایران با مشکلاتی روبه رو شد و تحت تاثیر قرار گرفت. به همین خاطر سیاست خارجی دوران اصلاحات با وجود توفیقاتی که به دست آورد دست آخر آن نتیجه دلخواه را در پی نداشت.
تحلیل شما از سخنرانی امسال آقای روحانی در سازمان ملل و اشاره او به گفت وگوی تمدن ها چیست؟
آغاز ریاست جمهوری روحانی به نوعی یادآور عملکرد موفق سیاست خارجی دوران اصلاحات است. روحانی در مقطعی نسبت به خشونت گسترده در خاورمیانه هشدار می دهدکه گروه های تکفیری در تلاش هستند تا خود را نماد اسلام نشان دهند. به نظر می رسد گام رو به جلوی ایران در زمان مطرح شدن گفت وگوی تمدن ها، امسال نیز با ندای صلح طلبانه ایران در سازمان ملل ادامه یابد. این پیام می تواند ایران را به عنوان حامی صلح و دنیای بدون جنگ به دنیا معرفی کند. پیام ایران درحالی می تواند تاثیرگذار باشد که دستگاه دیپلماسی، نخبگان سیاسی و رسانه ها برای پیشبرد و تحقق این ایده تلاش کنند.
به نظر شما طرح این مساله توسط روحانی از تریبون سازمان ملل چه تاثیری در سیاست خارجی ایران خواهد گذاشت؟
فضایی که دیپلماسی ایران به مدت هشت سال در روابط بین المللی ایجاد کرده بود، طرح مباحثی یا بیان مسائلی مثل کاغذپاره خواندن قطعنامه های سازمان ملل از سوی رییس جمهور سابق نشان از بی توجهی ایران به قواعد بین المللی داشت. اما روحانی در تلاش است با شکستن فضای سابق نشان دهد ایران برای روابط بین المللی احترام قایل است و می خواهد بی اعتمادی دنیا به ایران را برطرف کند. ایران نه تنها در پی اقدامات خشونت آمیز نیست بلکه شعارهای دولت قبل را نیز قبول ندارد و به دنبال برقراری صلح در منطقه است. حمایت روحانی از دولت مستقر در عراق و حمایت از دولت قانون در افغانستان و دیگر تلاش ها در این حوزه نشان می دهد ایران می تواند ظرفیتی فراتر از کشوری معمولی در منطقه داشته باشد و با قدرت بیشتری در مناسبات ظاهر شود.
آیا طرح این مساله توسط روحانی به معنای اعلام نزدیکی او به اصلاحات است و اینکه سیاست های دولت او در ادامه سیاست های دولت اصلاحات قرار دارد؟
دولت روحانی دقیقا ادامه دولت اصلاحات و سازندگی است. مسیری که روحانی در پیش گرفته ادامه مسیر دولت های بعد از انقلاب است البته به جز دولت های احمدی نژاد که استثنایی در دولت های قبل و بعد از انقلاب بود. به همین دلیل است که حامیان دولت های اصلاحات و سازندگی همگی پشت این دولت قرار گرفته اند.
به نظر شما روحانی با طرح ایده «جهان عاری از خشونت» همراه «گفت وگوی تمدن ها» چه هدفی را دنبال می کند؟
روحانی می خواهد اعلام کند که سیاست خارجی امروز ایران ادامه همان ماجرای دوران اصلاحات است. رییس جمهور در پی آن است که در روابط بین الملل سیاست ها و گفتمان خشونت بار دولت قبل را نفی کند. از طرف دیگر گفتمان روحانی نشان می دهد ما این آمادگی را داریم که فضا را به سمت ایجاد جهانی عاری از خشونت ببریم.
ایده «جهان عاری از خشونت» چه تاثیری در روابط ایران با دیگر کشورها و به طور کلی سیاست خارجی ایران داشت؟
طرح روحانی طبعا می توانست تاثیرگذار باشد اما آن گونه که باید مورد توجه قرار نگرفت. داخل کشور فرصت پرداختن کافی به این مساله پیدا نشد و دستگاه دیپلماسی هم آنقدر درگیر مساله هسته یی بود که نتوانست به تبلیغ این طرح بپردازد. به هرحال ایده «جهان عاری از خشونت» توفیق «گفت وگوی تمدن ها» را پیدا نکرد. این مساله می تواند در اثر وضعیت نابسامان دو دولت قبل به وجود آمده باشد یا پیچیدگی های پرونده هسته یی ایران وقت و انرژی لازم برای پرداختن به این ایده را از تیم دیپلماسی و دولت گرفته باشد. مجموع این عوامل اجازه گفتمان سازی را به دولت فعلی نداده است.
تحلیل شما از عملکرد وزارت خارجه دولت حاضر چیست؟
تیم امروز وزارت خارجه هم سابقه روشنی دارد و هم تحصیلات مرتبط با دیپلماسی را داراست. به همین خاطر یکی از توانمندترین مجموعه های ٣٠ سال گذشته در این وزارتخانه است. علاوه برآن روحانی مورد اقبال مردم است و روابط راهبردی مناسبی با حاکمیت دارد. مجموع این عوامل موقعیتی ویژه برای روحانی به ارمغان آورده است. روحانی می تواند با جلب حمایت نخبگان، فعالان سیاسی اعم از اصلاح طلب و اصولگرا را همراه کند و از پیچ کنونی روابط بین الملل بگذرد.
تاثیر سیاست خارجی دولت یازدهم بر سیاست داخلی کشور و روابط گروه های سیاسی مختلف چیست؟
روحانی بیش از حد به سیاست خارجی تکیه کرده است. این انتقاد به دولت یازدهم وارد است که سیاست داخلی را در دستور کار قرار نداده است. این رویکرد یا از سر فراموشکاری و مشغولیت یا هوشمندانه و با هدف، اتخاذ شده است. به هرحال روحانی و دولتمردانش آنقدر که به سیاست خارجی ایران توجه نشان داده اند درگیر سیاست داخلی و تعامل با دیگر گروه ها و احزاب نیستند. سیاست داخلی تغییر چندانی نسبت به قبل نداشته و به همین خاطر هم نمی توان تحلیل کرد که سیاست خارجی چه تاثیری بر سیاست داخلی گذاشته است. هرچند سیاست خارجی امروز نیز مانند دوران اصلاحات مخالفان سرسختی دارد. با این حال به نظر من پیروزی های سیاست خارجی آثار قابل مشاهده یی در اقتصاد و سیاست داخلی خواهد داشت.
آیا رویکرد روحانی در روابط بین الملل به ویژه سخنرانی او در سازمان ملل به دلواپسی «دلواپس»ها دامن خواهد زد؟
افراطی ها به هرحال مسیر خود را طی خواهند کرد. به نظر من فضایی که در حال پیش روی و شکل گیری است از نظر مردم و حاکمیت غیرقابل بازگشت است. روحانی یکی از بزرگ ترین فرصت های وفاق بین دولتمردان و مردم و در واقع نقطه اشتراک مردم و نظام است. اگرچه افراطیون به دنبال برهم زدن این نقطه اشتراک اند اما فکر می کنم دولت باید قدر این فرصت را بداند.
روحانی باید دقت بیشتری در عمل به وعده های انتخاباتی اش و همچنین راهبردها و همکاری هایش داشته باشد. سیاست خارجی یکی از مهم ترین حوزه های فعالیت هر دولت است اما نباید از حوزه های دیگر گذشت. دولت باید بیشتر از پیش به اتفاقاتی مثل عدم رای اعتماد به وزرا و استیضاح آنها، برخوردهای افراطی با تصمیم های اقتصادی و عدم تحقق وعده ها درخصوص حقوق اساسی مردم و همچنین عدم احیای سازمان برنامه و بودجه توجه کند.
منبع: اعتماد