جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

گفت وگو با انور خامه ای از بازماندگان ۵۳ نفر در سالروز اعدام دکتر حسین فاطمی

فاطمی شمشیر تند و تیز ملیون بود

کد خبر: ۶۴۰۴۷
فاطمی شمشیر تند و تیز ملیون بود

«اگر ملی شدن صنعت نفت خدمت بزرگی است که به مملکت شده، باید از آن کسی که اول این پیشنهاد را نمود سپاسگزاری کرد و آن کس شهید راه وطن دکتر سید حسین فاطمی است که روزی در خانه جناب آقای نریمان پیشنهاد خود را داد که عمده نمایندگان جبهه ملی حاضر در جلسه آن را به اتفاق امر تصویب نمودند. رحمت الله علیه که در تمام مدت همکاری با این جناب حتی یک ترک اولی هم از آن بزرگوار دیده نشد.» یادداشت دکتر مصدق درباره طرح ملی شدن صنعت نفت.
دکتر فاطمی قلم تند و تیزی داشت. دشمن هم ملاحظه این را نمی کرد که او به دلیل منافع ملی این طور می نویسد و وقتی می دید که خطر از جانب فاطمی زیاد است، لبه تیز حمله اش را متوجه او می کرد. البته دلیل محبوبیت فاطمی نیز همین روحیه برندگی و تند و تیزی او بود. آخر هم همین باعث کشته شدن او شد
انور خامه یی در آستانه 100 سالگی (متولد 1295) همچنان پذیرای روزنامه نگاران و اهل مطبوعات است تا با وجود کهنسالی و بیماری درباره گذشته های دور و خاطرات پر فراز و نشیبش از تاریخ معاصر ایران صحبت کند. دو سال پیش در سالمرگ دکتر ارانی به منزل او در گوهردشت کرج رفتم و این بار برای یادآوری خاطراتش درباره دکتر سید حسین فاطمی (1333-1296) . وزیر امور خارجه جنجالی دکتر مصدق که یک سال پس از کودتا دستگیر شد و بعد از محاکمه در 19 آبان ماه اعدام شد. شهادت مظلومانه دکتر فاطمی از 60 سال پیش تاکنون سبب شد که هیچگاه امکان انتقاد به برخی عملکردهای او ممکن نباشد. اگرچه در سال های اخیر برخی محققان به رفتارها و گفتارهای تندروانه و بعضا افراطی او در سخنرانی ها و سرمقاله های آتشین باختر امروز نقدهایی وارد کرده اند و گفته اند که اگر وزارت امور خارجه مصدق را چهره یی سن و سال دارتر و محافظه کارتر بر عهده داشت، شاید روند امور به صورت دیگری تحقق می یافت. دکتر انور خامه یی نیز اگر چه به این ویژگی تند و تیز بودن دکتر فاطمی اذعان دارد، اما آن را برآمده از روحیه ملی گرایی و وطن دوستی او می داند و معتقد است که بسیاری در همان زمان از این ویژگی شخصیت فاطمی استفاده می کردند و او را سپر بلای فعالیت ها و اظهارات خود می کردند.

به گزارش جماران، گفت و گوی اعتماد با انورخامه ای به شرح زیر است:

شما نقش دکتر فاطمی را در تاریخ معاصر ایران چطور ارزیابی می کنید؟
دکتر فاطمی از ابتدا در کارهای مطبوعاتی بود و به نظر من مهم ترین تاثیر ایشان هم در تاریخ معاصر ایران به فعالیت های مطبوعاتی او باز می گردد. او همیشه در کارهای خودش مستقل بود و به هیچ کسی وابستگی نداشت. کشته شدن او برای مطبوعات و فرهنگ ایران ضایعه بزرگی شناخته می شود. ایشان در همین مدتی که زندگی کرد، برای ملت ایران بسیار موثر بود.

آشنایی شما با دکتر فاطمی به چه زمانی باز می گردد؟
من در جوانی که در مطبوعات بودم، در محیط های روزنامه نگاری با ایشان همکاری می کردم. ایشان البته در مطبوعات شخصیت برجسته یی بود و موقعیت ممتازی داشت، من به ایشان خیلی نزدیک بودم و با هم علیه استبداد می جنگیدیم.

آیا خانواده ایشان را می شناختید و با آنها ارتباط داشتید؟
همسر دکتر فاطمی (پریوش سطوتی) از خانواده های سرشناس وابسته به قاجار بود. این ارتباط و نزدیکی اما هیچگاه باعث نشد که دکتر فاطمی منافع ملی را فدای این ارتباطات خانوادگی بکند. اما ما با آنها هیچ ارتباطی نداشتیم، آنها ملی بودند و ما هم عضو حزب توده بودیم. دکتر فاطمی برای من حساب دیگری باز می کرد و ما را ملی تصور می کرد. زمانی که من با ایرج اسکندری و دیگران فعالیت می کردم، نگاه او به من متفاوت بود. فاطمی عنصر بسیار مهمی بود، حیف شد که زود ضربه خورد.

دکتر مصدق چطور با دکتر فاطمی آشنا شد و ارتباط ایشان شکل گرفت؟
دکتر مصدق یکی از رجال برجسته در تاریخ ایران است و می توانیم نقش او را در تاریخ با بزرگانی چون امیرکبیر و قائم مقام و... مقایسه کنیم. آشنایی دکتر مصدق با دکتر فاطمی به زمانی که دکتر فاطمی از پاریس بازگشته بود و در مطبوعات دوباره مشغول به کار شده بود، باز می گردد. البته دکتر فاطمی از کودکی در خانواده یی فرهیخته متولد شده بود و پدرش از علمای نایین بود و مادرش نیز دختر حجت الاسلام خادم العلوم بود. دکتر فاطمی پس از بازگشت از پاریس روزنامه باختر امروز را منتشر می کرد و در کنار دکتر مصدق به فعالیت سیاسی در جبهه ملی می پرداخت. او در دوران نخست وزیری دکتر مصدق معاون سیاسی و پارلمانی نخست وزیر شد، اما بعدا برای شرکت در انتخابات دوره هفدهم مجلس استعفا داد و در بهمن ماه 1327 به وکالت مجلس انتخاب شد. او همچنین در دوره پایانی نخست وزیری دکتر مصدق به عنوان وزیر امور خارجه انتخاب شد. مسیر دکتر فاطمی و دکتر مصدق یکی بود و هر دو در یک راه گام بر می داشتند.

برخی می گویند طرح ملی شدن صنعت نفت پیشنهاد دکتر فاطمی بوده است. نظر شما در این مورد چیست؟
البته پیش از ایشان افراد دیگری نیز به مساله ملی شدن نفت اشاره کرده اند. اما دکتر فاطمی نیز با توجه به سوابق و اطلاعاتی که داشت، این موضوع را پیشنهاد داده و معتقد بود که ملی شدن صنعت نفت راه درستی است برای آنکه ما بتوانیم منافع ملت ایران را در زمینه نفت حفظ کنیم و از گزند قدرت های خارجی به منابع نفتی خودمان جلوگیری کنیم. دکتر مصدق خودش هم گفته است که این نظریه کلی را دکتر فاطمی داده است. اما دکتر مصدق این ایده را به مرحله مبارزه ارتقا داد و آن را مثل شمشیری در دستان مبارزان گذاشت تا با آن به ستیز با استعمارگران و نیروهای خارجی بپردازند. دکتر فاطمی نیز در تمام مراحل پشتیبان و همراه دکتر مصدق بود و در نشریاتی که داشت یا در پست هایی که داشت، به حمایت تمام عیار از دکتر مصدق می پرداخت.

آیا دکتر مصدق با دکتر فاطمی اختلاف نظری هم داشتند یا خیر؟
البته با یکدیگر اختلاف نظری نداشتند، اما اگر مشکل کوچکی هم بود، دوستانه با یکدیگر در میان می گذاشتند، این در مورد همه آزادیخواهان ایران صدق می کند. دکتر مصدق و دکتر فاطمی هیچگاه رو در روی یکدیگر قرار نگرفتند. ایشان در یک صف ایستاده بودند. دشمنان ایران نیز در یک صف ایستاده بودند.

شما مهم ترین نقش دکتر فاطمی در تاریخ معاصر ایران را به حضور او در مطبوعات مرتبط می دانید. سابقه حضور دکتر فاطمی در مطبوعات به چه سال هایی باز می گردد؟
دکتر فاطمی از همان جوانی یعنی سنین 20 سالگی به کار مطبوعاتی مشغول بودند. او ابتدا در روزنامه باختر که امتیازش به اسم نصرالله سیف پور فاطمی برادر دوم ارشد او بود، در روزنامه باختر فعالیت می کرد. این روزنامه ابتدا در اصفهان منتشر می شد، اما بعدا به تهران منتقل شد و حسین فاطمی جوان سردبیر آن شد. البته فاطمی در همین زمان در روزنامه ستاره نیز که در تهران منتشر می شد، مطلب می نوشت و مطالب تند و تیزی در حمایت از آزادیخواهان و ملیون و ضد دیکتاتوری می نوشت. دکتر فاطمی در این دوره در باختر سرمقاله های تندی می نوشت که در نهایت به توقیف این نشریه منجر شد. بعد از بازگشت به ایران هم تقاضای نشریه باختر امروز را داد که از مردادماه 1328 شروع به انتشار کرد. این نشریه البته به زودی توقیف شد اما دوباره شروع به کار کرد. البته این نکته را نیز باید توجه کرد که دکتر مصدق همه جا در کار مطبوعاتی پشتیبان دکتر فاطمی بود. اصولادکتر مصدق پشتوانه مطبوعات بود. البته خودش مستقیما در نشریات فعالیت نمی کرد، اما از آنها حمایت می کرد و هر روزنامه یی که گرفتار می شد و به مشکلی بر می خورد، به دکتر مصدق مراجعه می کرد و از موقعیت او استفاده می کرد. دکتر فاطمی هم مثل یک مبارز در صف جلوی مطبوعات بود. به یک تعبیر می توان گفت که مصدق حامی و پشتیبان فاطمی بود و فاطمی نیز دوستدار و همراه مصدق بود.

آیا به طور خاص خاطره یی هم از فعالیت های مطبوعاتی دکتر فاطمی داشتید؟
البته به طور خاص که خیر، چون خیلی از آن سال ها می گذرد و در این سن و سال به یاد آوردن خاطره مشخص از آن زمان دشوار است. اما به خاطر دارم که ما هر دو در یک صف مبارزه می کردیم. البته در آن سال ها در کنار نشریات متعددی که برخی نیز متعلق به حزب توده بود، مثل به سوی آینده و شهباز و مصلحت و پرچم امروز، دو روزنامه بیش از بقیه تاثیرگذار بودند، نخست روزنامه باختر امروز به مدیریت زنده یاد دکتر فاطمی که عصرها منتشر می شد و دیگری شاهد. شاهد صبح ها منتشر می شد و مدیر آن دکتر مظفر بقایی بود که در آغاز وابسته به جبهه ملی بود. بعد از تاسیس حزب زحمتکشان ملت ایران، این روزنامه ارگان این حزب شد. این دو روزنامه به ویژه باختر امروز نفوذ وسیعی در میان مردم داشتند و تیراژ آنها گاهی از اطلاعات و کیهان نیز بیشتر می شد. هر دو روزنامه از کادر نویسندگانی نیرومند و کارشناس برخوردار بودند و بر خلاف روزنامه های دیگر از خط مشی مشخصی پیروی می کردند. پس از قیام ملی 30 تیر 1331 و انشعاب دو حزب زحمتکشان ملت ایران، روزنامه شاهد اعتبار خود را از دست داد و روزنامه نیروی سوم ارگان حزب نیروی سوم به رهبری زنده یاد خلیل ملکی جای آن را گرفت. من هم البته از نوجوانی به روزنامه ها و نشریات علاقه داشتم و نخستین مقالاتم را هم در مجله دنیای دکتر ارانی منتشر کردم و حدود دو سال بین سال های 1314 تا 1316 در روزنامه های اطلاعات و ایران مطالبی می نوشتم تا اینکه در سال 1316 ما را به عنوان گروه 53 نفر بازداشت کردند تا سال 1320 که آزاد شدیم. بعد از آنکه با تاسیس حزب توده در روزنامه های توده یی می نوشتم. مهم ترین کار مطبوعاتی من در این دوره در روزنامه مردم بود. بعد از تعطیلی روزنامه مردم هم در روزنامه رهبر به مدیر مسوولی ایرج اسکندری کار می کردم. بعد از آن هم در نشریه نامه مردم که مال دکتر رادمنش بود مطلب منتشر می کردم. یادم نیست که هفته نامه بود یا روزنامه، فقط خاطرم هست که یک ضمیمه داشت به اسم مردم برای روشنفکران که از طرف حزب منتشر می شد و جنبه تئوریک داشت و من و طبری و مهندس مکی نژاد در تحریریه آن می نوشتیم. به هر حال من تا زمان انشعاب یعنی دی ماه 1326 در نامه مردم می نوشتم و بعد از انشعاب نیز روزنامه یی نداشتیم. بعد از چند ماه در منزل خلیل ملکی جمع شدیم و تصمیم گرفتیم مجله اندیشه نو را به عنوان ضمیمه روزنامه دنیای کار منتشر کنیم. در همین ایام روزنامه یی به اسم جهان ما نیز به راه انداختیم که امتیازش به نام یکی از دوستان کفاش به نام منصوری بود و هر هفته یک شماره از آن منتشر می شد. پس از توقیف جهان ما، هفته نامه حجار را منتشر می کردیم. این اتفاقات مربوط به سال های 1329 است که کار روزنامه حجار تا 1332 ادامه داشت. بنابراین باید اشاره کنم که اگرچه من و آقای دکتر فاطمی در یک روزنامه فعالیت نمی کردیم، اما اصولاهمسو با ایشان بودم. یعنی ما در روزنامه های توده یی و ایشان در روزنامه های ملی دست در دست هم مقابل دشمنان ایران و دشمنان آزادی و مطبوعات ایران می جنگیدیم.

آیا خودتان با دکتر فاطمی اختلاف نظر نداشتید؟
خیر، ابدا. ما همیشه در یک صف علیه استبداد و استعمار بودیم. البته ممکن است در بعضی مسائل کوچک مخالفت هایی داشته باشیم، اما در مسائل اصلی و مهم که به منافع ملی ارتباط داشت و به مشکلات مهم مردم ایران اختصاص داشت، همیشه در یک صف بودیم. یعنی قوام السلطنه مرتجع وقتی می خواست کاری خلاف ایران انجام دهد، ما با دکتر فاطمی دست در دست هم در مطبوعات به افشاگری و مخالفت با او می پرداختیم.

بعد از کودتای 28 مرداد، سرنوشت دکتر فاطمی چه شد؟
بعد از کودتا دکتر فاطمی که از مخالفان سر سخت شاه بود، به خاطر سخنرانی ها و مقالات و اعمالی که کرده بود، نمی توانست و نباید هم خود را تسلیم می کرد و بنابراین به طور مخفی زندگی می کرد و برای پیدا کردن او ماموران امنیتی شبانه روز می گشتند. در این جریان پدر عیال او را دستگیر کردند و بارها عیالش را مورد پرس و جو قرار دادند که به نتیجه نرسیدند تا اینکه در نهایت در اواخر سال 1332 در میدان تجریش در منزلی که گویا مربوط به یکی از افسران توده یی بوده پیدا می کنند.

یکی دیگر از ماجراهای مربوط به زندگی سیاسی دکتر فاطمی، قضیه ترور ایشان در سال 1330 است. آیا خاطره یی از آن ماجرا دارید؟
البته به طور خاص خاطره یی در ذهنم نیست. اما می دانم که این اقدام توسط برخی از اعضای فداییان صورت گرفت. فداییان در آن زمان تندروی می کردند و متاسفانه در برخی موارد کارهایی کردند که پسندیده نبود. دکتر فاطمی در مراسمی که در بهمن ماه سال 1330 به مناسبت سالگرد درگذشت محمد مسعود در مزار ایشان در شمیران برگزار شد، شرکت کرد که در این مراسم مورد حمله جوانی قرار گرفت که خوشبختانه نتیجه یی نداشت و جان ایشان نجات یافت. دکتر فاطمی نوروز سال بعد را در بیمارستان گذراند و در نهایت نیز بهبود یافت.

چهره های زیادی از میان ملیون بعد از کودتا دستگیر شدند، به نظر شما چرا در میان ایشان دکتر فاطمی اعدام شد؟
دلیل اصلی آن بود که دکتر فاطمی خیلی تندرو و فعال بود و ملاحظه مسائل سیاسی و شرایط را نمی کرد و در سر مقاله هایی که در باختر امروز می نوشت، بسیار تند بود و مطالب قاطع و برنده یی می نوشت. دیگر افراد جبهه ملی مثل دکتر فاطمی این اندازه قاطع و تند و تیز نبودند و ملاحظه شرایط را می کردند. اما دکتر فاطمی مثل شمشیر برنده یی قاطع بود و در نتیجه خودش هم ضربه خورد. به همین ترتیب بود که آسیب دید و فدایی شد. به طور کلی فاطمی خیلی تند بود و دیگران او را جلو می انداختند. همین هم باعث از بین رفتن او شد.

این هم گفته می شود که شاه و خواهرش اشرف به طور خاص از فاطمی کینه به دل داشتند. به نظر شما شاه چه کینه یی از دکتر فاطمی داشت؟
شاه دست در دست استعمار داشت و می کوشید با پشتیبانی استعمار حکومت کند و هر جا که منافع ملی با منافع امپریالیسم در تضاد بود، منافع ملی را فدا می کرد. دکتر فاطمی بر عکس بود. او منافع ملی را بر همه چیز برتری می داد و با شاه نیز شدیدا اختلاف داشت. همین اختلاف نظر شدید و اینکه فاطمی در سخنرانی ها و نوشته هایش مستقیما به شخص شاه می تاخت، باعث شد که شاه از دکتر فاطمی کینه به دل داشته باشد و بعد از کودتا و دستگیری فاطمی نیز نقش مستقیم در اعدام او داشت.

پس قبول دارید که اگر رفتارهای افراطی و تندروی های دکتر فاطمی نبود، این اتفاق نمی افتاد؟
بله، شاید بتوان این سخن را پذیرفت. به هر حال دکتر فاطمی قلم تند و تیزی داشت. دشمن هم ملاحظه این را نمی کرد که او به دلیل منافع ملی این طور می نویسد و وقتی می دید که خطر از جانب فاطمی زیاد است، لبه تیز حمله اش را متوجه او می کرد. البته دلیل محبوبیت فاطمی نیز همین روحیه برندگی و تند و تیزی او بود. آخر هم همین باعث کشته شدن او شد.

اخیرا برخی می گویند که رابطه فاطمی با انگلیسی ها خوب بوده است، شما در این مورد چه می فرمایید؟
اصلاچنین نیست و من این را به هیچ وجه قبول نمی کنم. دکتر فاطمی یک شخصیت ملی بود و از ابتدا تا زمان مرگ همه جا و در همه مسائل گرایش ملی داشت و هر جا امپریالیست ها دیدگاه ها یا کرداری داشتند که با منافع ملی در تضاد قرار می گرفت، دکتر فاطمی به آنها می تاخت و در این میان بین روسیه و انگلیس برای او تفاوتی وجود نداشت. بنابراین دکتر فاطمی همه جا راه خودش را می رفت و این امپریالیست ها بودند که می خواستند به او نزدیک شوند.

رابطه دکتر فاطمی با حزب توده چطور بود؟
در جاهایی که حزب توده و شوروی در سیاست خودشان به منافع ایران نزدیک می شدند، دکتر فاطمی نیز به حزب توده نزدیک می شد و می گفت از آنجا که حزب توده در این عملکرئ خاص با منافع ملی همراه است، دلیلی ندارد که به آنها حمله کنیم. حزب توده نیز از این موضوع استقبال می کرد و می گفت چرا باید بی خود با فاطمی مخالفت کنیم. اما به طور کلی این هر دو راه خود را می رفتند و فقط گاهی امکان داشت که این مسیرها یکی شوند. بنابراین نباید گفت که فاطمی خودش را تسلیم حزب توده می کرد یا بالعکس. البته متاسفانه بنیانگذار حزب توده شوروی بود که دولت شوروی همیشه می خواست منافع خودش را پیش ببرد و در بیشتر موارد این منافع، با منافع ملت ایران در تضاد بوده است. به همین خاطر هم همیشه ملیون ایران و در راس ایشان دکتر فاطمی با حزب توده مخالفت می کردند.

آیا در دولت دکتر مصدق هم کسانی بودند که با دکتر فاطمی مخالف باشند؟
تا جایی که خاطر دارم، خود دکتر مصدق همیشه به دکتر فاطمی بسیار نزدیک بود و از او حمایت و پشتیبانی می کرد و حتی به طور شخصی او را خیلی دوست داشت و هر جا که حساسیت به وجود می آمد، از او دفاع می کرد. دکتر فاطمی هم خیلی دکتر مصدق را دوست داشت و نسبت به ملیون و دکتر مصدق فداکاری داشت. اما در میان اطرافیان دکتر مصدق افراد بسیاری بودند که خیلی های شان نوکر انگلیس بودند که می خواستند از دکتر مصدق استفاده کنند. این افراد طبیعتا با فاطمی نیز مخالفت می کردند. البته این افراد مخالفت خود را به طور آشکار نسبت به دکتر فاطمی بیان نمی کردند، چون همان طور که گفتم دکتر فاطمی سردبیر باختر امروز بود که بسیار تاثیرگذار بود و همه کسانی که در سیاست نقش داشتند، نمی توانستند آن را نادیده بگیرند. به همین دلیل ایشان مخالفت خود را با دکتر فاطمی به طور پنهانی پیش می بردند تا مورد حمله و انتقاد او واقع نشوند.

انتهای پیام

دیدگاه شما