ایران، امریکا، پرونده هسته یی و داعش. منطقه خاورمیانه این روزها با این واژگان بیش از هر کلمه دیگری شناخته می شود. بحران سیاسی و امنیتی سرتاسر منطقه را دربرگرفته و در این میان بسیاری تلاش می کنند برای پایان دادن به این بحران ها ارتباطی مستقیم میان واژگان در بالاقید شده ایجاد کنند و از سوی دیگر هم عده یی تلاش می کنند از شکل گیری هرگونه ارتباطی میان این چهار واژه خودداری کنند. کمتر از سه هفته تا 24 نوامبر فرصت باقی است. ایران و امریکا خود را برای مذاکرات سه جانبه دیگری با حضور کاترین اشتون در مسقط پایتخت عمان مهیا می کنند و باراک اوباما، رییس جمهور دموکرات ایالات متحده از یک سو نگران داعش است که می تواند طناب دار دموکرات ها در انتخابات ریاست جمهوری شود و از سوی دیگر دلواپس پرونده هسته یی ایران که درصورت شکست در به نتیجه رسیدن آن باید برای تداوم آن با کنگره یی تا دندان مسلح به جمهوریخواهان بجنگد.
به گزارش جماران، اعتماد با دکتر کیهان برزگر، استاد روابط بین الملل واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد و رییس پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه در خصوص تازه ترین تحولات در منطقه و جایگاه منطقه یی ایران گفت وگوی مفصلی داشته که به شرح زیر است:
در منطقه با پدیده یی به نام داعش روبه رو هستیم که ضمن اشتراک هایی که با بسیاری از جریان های تروریستی مشابه دارد یک ویژگی منحصر به فردتر مبنی بر برخورداری از حمایت های دولتی برای کشورهای منطقه یی و فرامنطقه یی را هم در خود جا داده است. در شرایطی که داعش در ابتدا به عنوان ابزاری برای تحقق اهداف برخی بازیگران دولتی منطقه یی شکل گرفت، عدم دخالت ایران در مهار نسبی این جریان تروریستی در عراق تا چه اندازه می توانست این گروه را به تهدیدی برای امنیت ملی ما تبدیل کند؟
گروه هایی مانند داعش در مکانی رشد و گسترش پیدا می کنند که دولت قدرتمندی وجود نداشته باشد. داعش در منطقه بین سوریه و عراق وقتی شکل گرفت که نظام دولت در سوریه به دلیل تحولات بهار عربی ضعیف شد و این گروه در یک فضای بی نظمی فرصت لازم را پیدا کرد و سرزمینی را به دست آورد و یک دولت خود ساخته را اعلام کرد. خلاایدئولوژیکی ناشی از سرخوردگی های تحولات بهار عربی و اینکه به سرانجام خوبی نرسیدند هم فرصت لازم به داعش برای به کارگرفتن و جذب نیروهای افراطی سرگردان در منطقه و جهان را به سمت سوریه فراهم کرد. در مرحله بعدی در عراق هم ما شاهد کشوری بودیم که با پروسه سخت دولت سازی و انتقال سیاسی پس از حمله امریکا دست و پنجه نرم می کرد. در شرایطی که دولت مرکزی در عراق هم به دلیل رقابت های درون کشوری گروه های سیاسی تضعیف شده بود داعش فرصت حضور یافت. بر همین اساس من داعش را تهدیدی برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران نمی دانم چرا که کشور ما به طور تاریخی و سنتی سابقه برخورداری از یک دولت قوی را دارد که به پشتیبانی انسجام ملی به گروه هایی مانند داعش چه از منظر ایدئولوژیک و چه از لحاظ ظرفیت برقراری نظم سیاسی و قدرت مرکزی اساسا
فضای لازم را برای بیان خود نمی دهد. البته درست است که بعضی از نیروهای خارجی از جریان افراطی داعش به دلیل تامین منافع ژئوپولتیک خود در شرایط انتقال سیاسی منطقه حمایت کردند اما نباید حمایت نیروهای محلی از این گروه را هم دست کم گرفت و مساله اینجاست که داعش برای تداوم حضور در یک کشور به استخدام نیروهای محلی هم نیازمند است. چنین استخدام نیرویی اساسا در ایران به دلایلی که الان گفتم عملی نیست. مشروعیت چنین تفکری در فضای سیاسی ایران هیچ وقت پذیرفته نمی شود. پس اگر مبنای تحلیل را بر پایه قوی یا ضعیف بودن یک دولت در منطقه قرار دهیم به اعتقاد من داعش تهدیدی جدی برای امنیت داخلی ایران نیست. دولت در ایران برای سرکوب این نیرو هیچ تردیدی به خود راه نمی دهد و در صورت نیاز با سایر کشورها هم برای مهار و پیشگیری از تهدیدات این گروه ها همکاری می کند. ایران حتی در صورت احساس نیاز از همکاری های فرامنطقه یی هم برای پایان دادن به این بحران ابایی ندارد. البته در پرونده داعش در عراق بحث هایی مبنی بر همکاری ایران و امریکا وجود داشت اما به نظر من درجه تهدید داعش برای امنیت ملی ایران به اندازه یی نبود که ایران دردسرها و هزینه های
جانبی همکاری با امریکا برای مهار این تهدید را به جان بخرد. به نظرم ایران در ماجرای حضور داعش در عراق براین باور است که به تنهایی می تواند از پس این ماجرا برآید و اینکه در چنین شرایطی چرا به بازیگر خارجی مشروعیت حضور در منطقه را بدهد. می دانیم که اساس سیاست خارجی ایران کمرنگ کردن نقش بازیگر خارجی در مسائل منطقه یی است. بنابراین داعش خود به صورت یک جریان مستقل و افراطی تهدیدی جدی برای امنیت ملی ایران نیست مگر آنکه بعضی از بازیگران منطقه با اهداف ژئوپولتیک خاصی سعی کنند با فراهم کردن یل های اتصال مالی و لجستیک این گروه تروریستی را همچنان سرپا نگاه دارند. در واقع تهدید داعش در ایجاد بی نظمی سیاسی- امنیتی در محیط امنیتی دولت های دوست ایران در منطقه و بهره برداری بازیگران رقیب از آن است.
آیا با وجود اختلاف نظرهایی که مثلامیان ایران با ترکیه یا عربستان بر سر نگاه به داعش در سوریه و عراق وجود دارد، این تهدید مشترک می تواند به همگرایی های منطقه یی منتهی شود یا خیر؟
تحقق این امر کار سخت و پیچیده یی است اما غیرممکن نیست. هرکدام از این کشورها نسبت به تعریف از منافع و امنیت دولت خود برداشت متفاوت و مستقلی دارند. به عنوان نمونه، رویکرد ترکیه به داعش را در نظر بگیرید. داعش برای ترکیه بیشتر یک تهدید از زاویه مسائل کردی است و همان گونه که در مسائل کوبانی هم دیدیم که ائتلافی به وجود آمد اما ترکیه به دلیل اهداف خاصی که در مساله کوبانی و کردها داشت سیاست مستقل خود را در پیش گرفت که مواضع ایران و عربستان در این مساله نزدیک نبود. البته بحث داعش به نوعی به سیاست حزب حاکم ترکیه هم ربط دارد. بسیاری اعتقاد دارند که حزب عدالت و توسعه یک سیاست خارجی ایدئولوژیک را دنبال می کند و تلاش دارد از برخی نیروها به شکل ابزاری برای رسیدن به اهداف خود منطقه یی خود استفاده کند. در مورد عربستان، بعضی ها معتقدند که عربستان به نوعی در شکل گیری داعش نقش داشته و حداقل اینکه در ابتدا با آن همصدا شده چون ابزار خوبی می توانست برای ایجاد دردسر برای ایران باشد. برای همین داعش انکار نمی کند یک نیروی ضدایرانی و ضد شیعی است. یعنی به گونه یی خواستار ایجاد شکاف های قومی و مذهبی است. اما به تدریج می بینیم که
عربستان هم خواهان حفظ چارچوب های سیاسی یا همان نظام دولت در کشورهای همسایه خود است. شاید در کوتاه مدت حمایت از جریان های اینچنینی در چارچوب منافع عربستان باشد اما در بلندمدت چنین مساله یی خود به یک تهدید برای پایه های دولت و نهادهای سیاسی مربوط به آن می شود. اما جمهوری اسلامی ایران مساله داعش را در یک قالب بزرگ تر تهدید ژئوپولتیک و مهار تهدید خارجی در خاورمیانه می بیند. بر همین مبنا مساله داعش در عراق و سوریه را به نوعی متصل به یکدیگر می داند و خواهان مبارزه همزمان با آن است. پس سه کشور ترکیه، عربستان و ایران برداشت های متفاوتی از تهدید داعش از زاویه امنیت دولت خود دارند. اما خبر خوب این است که هر سه آنها همزمان روی برخی مفاهیم و اصول با هم اشتراک نظر دارند. مثلااصل حفظ تمامیت ارضی کشورها و اینکه دولت عراق نباید دچار فروپاشی شود یا اینکه تروریسم و افراط گرایی امر مذمومی است و در نظام بین المللی مردود شمرده شده و باید با آن مبارزه کرد. یا اینکه همه دولت ها در منطقه باید از یک جنگ دیگر پرهیز کنند چون جنگ و بی ثباتی در درجه اول به تضعیف نهادها و ساختارهای دولتی در این کشورها منجر می شود. می دانیم که ضد دولت
ملی، ضد مرزهای سیاسی، ضد قواعد و نورم های بین المللی و غیره است. بنابراین با وجود اینکه این کشورها از منظر امنیت دولت یا حکومت با هم اختلاف نظر دارند اما زمینه هایی وجود دارند که می توانند آنها را به هم نزدیک کند. البته یک دیپلماسی قوی و تا حدودی هم از خودگذشتگی برای نزدیک کردن دیدگاه ها از سوی هر سه این کشورها لازم است. من فکر می کنم که این همکاری بین دولت های منطقه یی اجتناب ناپذیر است هرچند پیچیدگی های خاص خود را دارد. بهترین سیاست در حال حاضر عدم دخالت نظامی و مستقیم کشورهاست چون بر پیچیدگی موضوع می افزاید. توجه کنیم که گروهی مانند داعش نمی تواند به راحتی از مرزها گذشته و به یک منطقه بسته سرزمینی میان سوریه و عراق برسد. حتما باید از مرزهای تحت کنترل سیاسی ترکیه و عربستان هم عبور کند. پس اگر همکاری نباشد این جریان می تواند ادامه یابد. یکی از این پیچیدگی های همکاری های منطقه یی برای مقابله با داعش این است که مساله عراق و داعش با مساله بحران سوریه و داعش از نگاه بازیگران منطقه یی با هم متفاوت است. به عنوان نمونه جمهوری اسلامی ایران با نگاهی بدبینانه این دو موضوع را به هم مرتبط می داند و نگران از اینکه
ائتلاف به اصطلاح بین المللی ضد داعش که عربستان هم در آن حضور دارد و سیاست رسمی آن سرنگونی حکومت اسد در سوریه است به تضعیف حکومت در سوریه یا حتی تضعیف حکومت دوست در عراق منتهی شود. ترکیه هم به گونه دیگری به این مساله نگاه کرده و معادله های داعش در عراق و سوریه را از هم تفکیک می کند چون خواهان سرنگونی حکومت سوریه است. پس می بینیم که منافع این دو کشور با منافع ایران همخوانی ندارد. پیچیدگی مساله اینجاست که مسائل خاورمیانه به شکل یک پارچه هستند و یک قسمت بر قسمت دیگر تاثیرگذاشته و دولت ها را مجبور می کند که سیاست های خود را مستقل از یکدیگر تعریف کنند. اما به اعتقاد من در نهایت باید همکاری های منطقه یی برای حفظ جایگاه دولت و جایگاه نهادهای سیاسی در منطقه تقویت شود و این خود نیاز به تقویت دیپلماسی و ابتکارهای منطقه یی دارد. به نظرم معادله دیپلماسی از شکل سنتی حاکم باید خارج شود، یعنی به جای اینکه بازیگران خارجی عمدتا غربی ابتکار عمل را داشته باشند و از نقش بازیگران منطقه به صورت حاشیه یی و با منت تمام استفاده کنند، مثل همین ائتلاف بین المللی جدید علیه داعش، لازم است دیپلماسی با محوریت ابتکار بازیگران منطقه یی
باشد و از حمایت جامعه بین المللی هم استفاده شود. به نظرم همان گونه که تجربه های دیگر نشان داده با معادله فعلی بحرانی حل نمی شود.
چه آینده یی برای داعش متصور هستید؟ آیا داعش مانند القاعده می تواند چندین دهه قدرت های منطقه یی و فرامنطقه یی را گرفتار خود کند یا با همان سرعتی که شکل گرفته از بین خواهد رفت؟
ماهیت داعش با القاعده متفاوت است. القاعده تجربه ها و تاریخ بیشتری دارد. به نظرم مهم ترین تفاوت این است که القاعده یک هدف بین المللی و ضد غربی را دنبال می کند که به آن مشروعیت خودخوانده یی داده است. نیروهای القاعده محلی تر و از منطقه هستند. این مساله انگیزه ایدئولوژیک آنها در مبارزه با غرب را که از نگاه القاعده به دخالت آشکار در سرزمین های اسلامی می پردازد قوی تر می کند. در مقابل نیروهای داعش اهداف محدودتر منطقه یی دارند. آنها از تمام نقاط جهان و عمدتا از اروپا هستند. این نشان می دهد که انگیزه آنها به سرعت می تواند عوض شود. یعنی با همان سرعت ورود به این حلقه می توانند از آن خارج شده و به کشورهای خود بازگردند. اکنون ترس عمده کشورهای اروپایی همین است. در خبرها هم می شنویم که خیلی از این نیروها از عملکرد خود پشیمان می شوند. بنابراین در مقام مقایسه القاعده پیچیده تر عمل می کند، اهداف گسترده تری دارد و سازمان یافته تر است. اما داعش در منطقه کوچک تری با اهداف خاص تری عمل می کند. نیروهای ترکیبی داعش اهداف آرمانی خاصی ندارند که انگیزه اصلی آن جنگیدن تا انتها باشد. البته تصور آینده داعش آسان نیست چرا که
اصولاپیش بینی مسائل خاورمیانه کار چندان ساده یی نیست. آن طور که از علائم پیداست این گروه ضعیف تر و ضعیف تر خواهد شد و نمی توان آینده طولانی برای این گروه متصور بود.
یارگیری های سیاسی در منطقه خاورمیانه همواره رنگ و بویی از ایدئولوژی را هم داشته است. به عنوان مثال یکی از اصلی ترین اختلاف های میان ایران و عربستان بحث حمایت یک طرف از جریان های شیعه در منطقه و تلاش دیگری برای تضعیف شیعیان در کشورهای مختلف است. تا چه اندازه می توان از ایدئولوژی با توجه به بحران های متفاوت در منطقه عبور کرد؟
به نظرم باید بین استفاده از ابزار ایدئولوژی و مرزهای مسوولیت های تاریخی دولت ها در حفظ منافع کشورها نوعی ارتباط قایل شویم. یعنی اگر بازیگری از ابزار ایدئولوژی خود استفاده می کند این الزاما به معنای منفی نیست. نکته این است که در منطقه ما نگاه های ایدئولوژیک به مسوولیت های تاریخی دولت ها در حفظ منافع و امنیت ملی کشور متصل است و این به تاریخ رقابت و نفوذ و نقش بازیگران بازمی گردد. به ایدئولوژی هم در این میان به عنوان یک ابزار قدرت ملی برای افزایش نقش کشورها نگریسته می شود. به عنوان نمونه در رابطه میان ایران و عربستان، برخی این گونه تحلیل می کنند که تهران با حمایت از جریان های شیعه در عراق از ابزار ایدئولوژی استفاده می کند. ضمن اینکه این مساله خود یک ابزار مهم قدرت سیاسی ایران است اما سیاست ایران در عراق بیشتر بر مبنای خواسته ها و امنیت ملی ایران صورت می گیرد. مثلاحفظ تمامیت ارضی عراق برای ایران بی اندازه از منظر امنیت ملی مهم است. پس اینکه ایدئولوژی چه نقشی در این مسوولیت تاریخی دولت در ایران ایفا می کند خود مهم است. در خصوص عربستان سعودی هم وضعیت بر همین منوال است و ممکن است ریاض از وهابیسم و سلفی گری
به عنوان یک ابزار استفاده کند اما در نهایت ایدئولوژی از لحاظ کاربرد سیاست خارجی عربستان به نظر من شکل منفعت گرا و تامین منافع ژئوپولتیک یا امنیت ملی این کشور را به خود خواهد گرفت. در مثال داعش در بالابحث کردیم که یکی از اهداف شاید مهار نقش منطقه یی ایران بود. ما باید مرزهای بین تصویر سازی از ایدئولوژی و مسوولیت های تاریخی دولت ها در حفظ امنیت ملی و منافع خود یا حتی منافع و امنیت ملی حکومت ها را شناسایی کنیم تا به تحلیل درستی برسیم که آیا رقابت ایران و عربستان صرفا ایدئولوژیک است یا ریشه های ژئوپولتیک هم دارد. به هر حال ایدئولوژی در چارچوب منافع ملی و در فضایی که بتواند به ارتقای امنیت ملی یک کشور کمک کند مفید است یعنی ایدئولوژی زمانی که جنبه سیاسی پیدا می کند به منبع تضاد تبدیل خواهد شد. در رابطه ایران و عربستان متاسفانه مساله ایدئولوژی بیشتر به عنوان یک ابزار البته بیشتر از سوی عربستان در قالب شیعه- سنی مطرح شده و همین مساله پیچیدگی های خاصی را برای مدیریت بحران های منطقه یی ایجاد کرده است. سعودی ها با طرح این مساله می توانند ایران را در وضعیت ضعیف تری در منطقه قرار دهند چرا که فعالیت های خود را اینگونه
توجیه می کند که ایران در حال تلاش برای افزایش نقش نفوذ خود در عراق و به طورکلی در کشورهای عربی است و ما هم تلاش می کنیم مقابل ایران بایستیم.
امروز یکی از اصلی ترین هدف های مدنظر امریکا و برخی کشورهای منطقه یی در مخالفت با ایران، از میان بردن محور مقاومت است. محوری که دو دهه پیش با مختصات سیاسی آن زمان تعریف صحیحی از آن ارایه شد اما با با توجه به تحولات اخیر در منطقه نظیر بهار عربی و شکاف های به وجود آمده در جهان اسلام، فکر نمی کنید که سیاست خارجی ایران به بازتعریف این محور به گونه یی که منجر به اتحاد بیشتر در جهان اسلام شود، نیاز دارد؟
به نظرم تحولات اخیر در منطقه نشان داد که تا چه حد اندیشه تقویت جهان اسلام با مرزهای تامین منافع کشورها و مسوولیت تاریخی دولت ها ارتباط دارد. جمهوری اسلامی ایران فقط یک طرف این بازی است. این مساله به نقش بازیگران دیگر منطقه و حتی بازیگران خارجی هم ارتباط دارد. یک مثال بزنم. در تفکر لیبرالیستی غرب حرکت به سمت دولت حداقلی یعنی کم کردن نقش دولت در مسائل اجتماعی یک اصل است. اما غرب در روند تاریخی منطقه نشان داد که بیشتر روی نخبگان سیاسی و دوستان خود در حکومت ها سرمایه گذاری می کند و کار زیادی به حوزه های اجتماعی و رفرم جوامع سیاسی ندارد. این خود زمینه یک شکاف سیاسی است. ایجاد دولت های جدید در ابتدای این قرن خود ریشه شکاف و شکل گیری افراط گرایی است. در ابتدا بحث کردیم. اما به نظرم روند کلی سیاست خارجی ایران در منطقه شامات، لبنان، فلسطین و سوریه یک روند رو به عملگرایی و واقع گرایی بوده است. این روند چند سالی است که شروع شده و عمده دلیل آن هم به خاطر جبر تاریخی، سیاسی و ایدئولوژیک حضور ایران در درون منطقه است. یک تئوری مهم روابط بین الملل به نام «سیکل قدرت» می گوید زمانی که توانایی های سیاسی-اقتصادی و فرهنگی
یک کشور افزایش پیدا می کند به همان میزان به دنبال افزایش نقش در محیط دارای امتیاز استراتژیک خود خواهد بود. کشور ما هم از این قاعده مستثنا نیست. همان گونه که ترکیه هم نیست. عربستان هم نیست. اصلامنبع رقابت بین اینها چه سازنده چه غیرسازنده تا حدود زیادی همین مساله است. بر این مبنا، ایران در قبال تحولات بهار عربی واقع بینانه تر از بقیه بازیگران عمل کرد و خود را با روند بحران تطبیق بهتری داد. سیاست عربستان فراز و نشیب های زیادی داشته است. ترکیه کاملاسیاست خارجی به هم ریخته یی را تجربه می کند و متهم به رفتار ایدئولوژیک از بسیاری از گروه های سیاسی داخلی خود است. این سیاست چالش های اقتصادی و امنیتی زیادی برای کشور ترکیه به همراه داشته است. ایران سعی کرده تا بین روابط سنتی خود با گروه های سیاسی در محور مقاومت و دولت های جدید بر آمده از تحولات عربی نوعی تعادل ایجاد کند. مرز سیاست خارجی ایران هم مهار تهدید خارجی بوده و از این لحاظ به نظرم نسبت به سایرین نگاه واقع بینانه تری داشته است. متوجه باشیم که پیش بینی این وقایع و نتایج آن کار ساده یی نبود و می توانستیم مانند ترکیه باشیم که ضررهای اقتصادی و سیاسی بسیاری را
متحمل شد. پیچیدگی های مسائل حضور ایران در درون منطقه به مسائل تاریخی و رقابت سایر کشوها هم برمی گردد. یعنی این گونه هم نیست که هر بازیگر تازه واردی بخواهد جای تاریخی کشورهای دیگر را بگیرد. از این لحاظ، تحولات منطقه یی نشان داد که بازیگران جدی ایران و عربستان هستند و بازیگران جدید هم ترکیه و قطر. منطق و ضرورت همکاری ایران و عربستان برای حل بحران های منطقه یی هم به دلیل اتصال عمیق تاریخی و ایدئولوژیک آنها با مسائل منطقه یی است. عربستان سعودی مخالف ایران است و اعتقاد دارد که ایران کشور غیرعربی است که نباید در مسائل جهان عرب حضور داشته باشد اما ایران اعتقاد دارد مسائل جهان عرب به همان اندازه برای ایران هم حایز اهمیت است و حتی ضررهای آن هم متوجه ایران می شود. زمانی که سوریه درگیر تحولات مسائل بهارعربی شد و در همان ابتدا امریکایی ها و سایر کشورهای منطقه به دنبال تغییر حکومت در سوریه بودند چون به دنبال تضعیف محور مقاومت یا بهتر بگوییم تضعیف ایران بودند: این مساله خود فضایی به ایران داد و اصول سیاست خارجی خود را به مسائل امنیت ملی و منافع ژئوپولتیک دولت متصل کند و سیاست های خود را پیش ببرد.
ارزیابی شما از روابط منطقه یی ایران در این یک سال و اندی گذشته که از عمر دولت تدبیر و امید گذشته، چیست؟ اصلامنطق تقویت تعاملات منطقه یی ایران چیست؟
به نظرم خیلی خوب بوده و حتی می تواند بهتر هم بشود. قدم های جدی در جهت تقویت روابط منطقه یی ایران با کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، عراق، ترکیه و مصر برداشته شده است. هرجایی که فضا و صلاح بوده آقای دکتر ظریف حضور یافتند. قدم های مثبتی در روابط با عربستان برداشته شده، البته در عدم بهبود کامل رابطه با ریاض این تهران نیست که مقصر است و باید در این قضیه متوجه تقصیر عربستان سعودی هم بود. ایران در چارچوب استراتژی منطقه یی خود به دنبال افزایش چارچوب همکاری هاست اما عربستان سعودی تمایل چندانی ندارد و البته متغیر منطقه یی هم بی تاثیر نیست. متغیرهایی چون بحران های سوریه و عراق دو کشور را از هم دور کرده است. اما اینکه منطق افزایش تعاملات منطقه یی چیست به نظرم ارزش افزوده و کالای استراتژیک سیاست خارجی ایران در حضور فعال و سازنده در مسائل منطقه یی است. به نظر من بر اساس جایگاه منطقه یی ایران است که جایگاه جهانی این کشور هم تعریف می شود. این ارزش افزوده حول دو یا سه اصل است. نخست آنکه ایران ژئوپولتیکی دارد که می تواند آن را در هر شرایطی با تحولات جدید سازگار کند. به عنوان نمونه پس از تحولات عربی همگان قرار گرفتن
ایران در موقعیت ضعیف را پیش بینی می کردند اما نقش و موقعیت ژئوپولتیک ایران به گونه یی بود که توانست خود را با شرایط جدید تطبیق دهد. مثال آن رضایت به انتقال سیاسی قدرت در عراق است. دومین مساله این است که ایران به دلیل شناخت خوب از منطقه و حضور تاریخی ارتباط هایی با گروه های سیاسی دارد و در ورود به مسائل بسیار مصمم است. در جریان داعش به عنوان نمونه کاملابا اعتماد به نفس وارد می شود و این نشان دهنده پیروی ایران از یک اصل راهبردی است. سوم، قدرت ائتلاف سازی ایران است که همزمان می تواند نیروهای مختلف سیاسی را به هم وصل کند. با در نظر گرفتن این مسائل می توانیم بگوییم که فضای خوبی به وجود آمده که دولت آقای روحانی به خوبی می تواند از نقش منطقه یی برای پیشبرد سیاست اعتدال خود استفاده کند. البته کشورهای منطقه هم احساس می کنند که فرصت مغتنمی فراهم شده تا به ایران نزدیک شوند. به عنوان مثال در عربستان سعودی نیروهای میانه روتر در ساختار قدرت خواهان تنش با ایران نیستند چرا که ایران قدرت مهمی در منطقه است. رویکرد اعتدال دولت یازدهم در درون خود هم توسعه اقتصادی دارد. حکومتی هم که خواهان توسعه اقتصادی است خواهان ثبات در محیط
پیرامونی خود است. طبیعی است که توسعه اقتصادی یا حتی سیاسی در سایه امنیت نسبی می تواند راه خود را پیش ببرد. نمی توان از اعتدال و توسعه در داخل سخن گفت اما در محیط اطراف خود به دنبال ثبات نبود که این خود دایما انرژی کشور را صرف مسائل امنیتی و نظیر آن می کند.
ما در یک سال اخیر شاهد وفور رفت و آمدهای اروپایی ها به ایران بودیم. آیا این ترافیک دیپلماتیک در تهران را باید در راستای مذاکرات هسته یی و تلاش برای به ثمر نشستن آن تعریف کرد یا اروپایی ها مانند دوران اصلاحات به رابطه با ایران در حاشیه پرونده هسته یی این کشور می اندیشند؟
به نظرم حضور نمایندگان اروپایی بیشتر برای درک نقش منطقه یی ایران است و اینکه تا چه میزان ایران می تواند به برقراری ثبات در منطقه کمک کند. یکی از اصلی ترین مشکلاتی که در حال حاضر در بحث داعش برای اروپایی ها وجود دارد تعداد جنگجوهای اروپایی است که عضو این گروه شده اند که می توانند ناامنی را به داخل اروپا ببرند. اروپایی ها به دنبال این هستند که ایران چگونه می تواند در حل این مساله منطقه یی به آنها کمک کند؟ نقش منطقه یی مثبت ایران می تواند جایگاه ایران را تقویت و این برای نظام بین الملل از اهمیت فوق العاده یی برخوردار است. دولت در یک سال گذشته سعی کرده با حذف یا به حداقل رساندن فضای تنش از مسائل منطقه یی به روند ثبات منطقه یی کمک کند. این برای اروپا حایز اهمیت زیادی است. البته طبیعی است که اروپا خواهان اعتمادسازی با ایران در مجموعه غرب و حل مساله هسته یی ایران از طریق دیپلماتیک و به تبع گسترش سریع روابط اقتصادی است. در کنار آن مسائل دوران اصلاحات و رفرم سیاسی هم حداقل در تئوری مطرح هستند. اما موضوع اصلی اکنون همکاری های منطقه یی با ایران برای ایجاد ثبات در منطقه است.
به نتیجه رسیدن مذاکرات هسته یی ایران با 1+5 چه تاثیری بر نقش منطقه یی ایران و معادلات سیاسی در منطقه خواهد گذاشت؟
اگر مذاکرات هسته یی ایران با 1+5 به نتیجه برسد این می تواند در بهبود روابط منطقه یی ایران هم بسیار تاثیرگذار باشد. به نتیجه رسیدن مذاکرات هسته یی با ایران باعث می شود که فشارهای بین المللی بر کشورهای منطقه یی برای تعامل با تهران افزایش یابد. به عنوان نمونه اگر روابط عربستان سعودی را در چارچوب روابط دوجانبه با ایران ببینیم متوجه می شویم که تمایل چندانی برای بهبود رابطه ندارد هرچند ایران به دلیل رویکرد منطقه یی که دارد به دنبال این بهبود رابطه هم است. اما اگر مذاکرات هسته یی به توافق برسد و به نوعی معضل سیاسی-امنیتی میان ایران و امریکا به گونه یی سر و سامان پیدا کند کشورهای غربی به عربستان فشار می آورند تا به ایران نزدیک شود. نقش منطقه یی ایران در آن شرایط به نظام بین الملل این پیام را می رساند که بازیگران منطقه یی باید به ایران نزدیک شوند. بر همین اساس است که به اعتقاد من ارزش افزوده سیاست خارجی ایران در این است که نقش منطقه یی خود را در چارچوبی سازنده و البته با رویکردی مستقل به گونه یی تعریف کند که دیگران به ما نزدیک شوند.
از تاثیر مثبت به نتیجه رسیدن مذاکرات هسته یی تا 24 نوامبر گفتید اما اگر ایران و 1+5 تا این تاریخ نتوانند به توافق جامع دست پیدا کنند تبعات منفی آن بر نقش ایران در منطقه و تلاش ما برای بهبود روابط منطقه یی چه خواهد بود؟
نکته یی که ما در ایران در تحلیل ها چندان به آن توجه نمی کنیم این است که بزرگ ترین برد یک توافق هسته یی برای کشور ما بازتعریف جایگاه قدرتمند منطقه یی و جهانی کشور است. ما باید به این بعد قضیه توجه داشته باشیم که پس از به نتیجه رسیدن این مذاکرات تعریف جدیدی از ایران به وجود خواهد آمد که توانسته است از یک موضع برابر سیاسی یک موضوع مهم بین المللی را با تکیه بر رویکردهای مستقل و قدرت ملی با قدرت های جهانی حل و فصل کند. این مساله بلافاصله احترام و شان ایران را افزایش خواهد داد. اما اگر در شرایطی که تا 24 نوامبر به توافق نرسیم به اعتقاد من هیچ اتفاق خاصی نخواهد افتاد چرا که در ایران تصمیم بر این است که تعامل صورت بگیرد و این رویکرد رسمی دولت جمهوری اسلامی ایران و آقای روحانی است که به این نتیجه رسیده اند که اگر این توافق به نتیجه نرسد هم ما باید راه حل و کانال تعامل دیگری پیدا بکنیم. تمدید مذاکرات هم تاثیر منفی بر همکاری های منطقه یی ایران نخواهد گذاشت. به اعتقاد من حتی می تواند تاثیر مثبت هم بر این روند بگذارد چرا که دو طرف مجبور می شوند به دنبال راه های دیگری برای رسیدن به تعامل باشند. البته سیاست رسمی
جمهوری اسلامی ایران این است که ابتدا منتظر به نتیجه رسیدن توافق هسته یی می شود و سپس همکاری های منطقه یی با امریکا را اگر لازم باشد مدنظر قرار می دهد. به هر حال به اعتقاد من همکاری های منطقه یی گسترش خواهد یافت چون تصمیم سیاسی برای افزایش همکاری ها وجود دارد. البته وسوسه امریکا در تک روی و تداوم نگاه به قدرت برتر خود در مسائل سیاسی-امنیتی منطقه همچنان می تواند یک مانع باشد. اما اروپا تلاش می کند در یک قالب چند جانبه گرایی راه مستقل خود را در پیش گرفته و به ایران نزدیک شود.
امریکا بازیگر فرامنطقه یی حی و حاضر در منطقه است. شانس همکاری های منطقه یی ایران و امریکا را تا چه اندازه می دانید؟ آیا می توان در عراق به عنوان نمونه شاهد تکرار تجربه افغانستان در خصوص همکاری دو کشور بود؟
این امکان وجود دارد اما نه در شرایط فعلی. در عراق به این دلیل که ماهیت ساختار سیاسی و ایدئولوژیک با افغانستان فرق دارد مسائل با هم متفاوت است. نگاه ایران در افغانستان بر مبنای توسعه یی و فرهنگی و نگاهی خاص است ولی در عراق بازیگران منطقه یی رقیب ایران به شکل فعال حضور دارند. حتی بازیگرانی چون قطر و ترکیه که با ایران سابقه دوستی هم دارند به نوعی پس از تحولات جهان عرب فعال شدند و درصدد برآمدند تا خلاژئوپولتیک موجود را به ضرر ایران پر کنند. بنابراین ما بین مورد افغانستان با عراق باید تفاوت قائل شویم. در منطقه آسیای جنوبی، ایران و امریکا می توانند با هم بیشتر همکاری کنند چرا که ماهیت و جنس موضوعات با هم متفاوت است اما در عراق و سوریه و غیره احتمال همکاری در حال حاضر اندک است چرا که مهم ترین مساله دو طرف حل معمای امنیتی است که در نگاه دو طرف به مسائل منطقه یی وجود دارد. به عنوان مثال داعش می توانست نقطه اصلی برای همکاری ایران و امریکا با یکدیگر شود چرا که هر دو طرف به دنبال این بودند که تمامیت ارضی عراق حفظ شود و دولت ائتلافی در عراق باقی بماند چرا که هم امریکا و هم ایران در این کشور هزینه کرده اند.
بنابراین باید یک تهدید مشترک همکاری دو طرف را ایجاد می کرد اما باز می بینیم که پیچیدگی مسائل منطقه یی مانع از این همکاری شد چرا که ایران مسائل عراق و سوریه را به هم متصل می کند و این مساله عراق و سوریه در تفکر امریکا متفاوت است. در حال حاضر بحث این است که ائتلاف بین المللی می تواند به مواضع داعش در عراق حمله کند اما زمانی که همین ائتلاف به سوریه می رسد با پیچدگی های خاص خود روبه رو است. بنابراین درجه همکاری تا حد زیادی بستگی به حل این معضل امنیتی میان ایران و امریکا دارد. اگر مساله تهدید امریکا برای ایران که هم مساله حکومت در ایران است و هم در خصوص تضعیف نقش منطقه یی ایران همچنان وجود داشته باشد در ماهیت سیاست خارجی ایران و امریکا از هم فاصله پیدا می کند. اینجاست که موضوعات منطقه یی تنها می توانند ابتکار عمل رسیدن به حل معضل امنیتی را ایفا کنند. تنها موضوع بزرگ تری مانند مساله هسته یی ایران است که می تواند ایران و امریکا را در یک روند مستمر گفت وگو وارد کند و فضای لازم را برای اعتماد سازی در صورت نتیجه بخش بودن مذاکرات برای تعامل منطقه یی فراهم کند. البته مذاکرات هسته یی باز به مسائل منطقه یی هم ارتباط
پیدا می کند چرا که هم زمان مساله گفت وگوی یک دولت با قدرت های بزرگ را در پیش رو دارید که پیچدگی های خاص خود را دارد. مساله دیگر هم رقابت ها و حسادت های بازیگران منطقه یی است که بازیگر خارجی را تحریک می کنند در این پرونده خاص با رقیب منطقه یی آنها یعنی ایران وارد توافق معنی دار که بر قدرت ایران می افزاید نشود. اهمیت مذاکرات هسته یی بیش از هر چیز رسیدن به توافقی است که از لابه لای این توافق یک ایران قدرتمند ظهور پیدا می کند و به همین دلیل است که رقبای منطقه یی ایران یا دیگر بازیگران مخالف ایران تمایل چندانی به نتیجه رسیدن این مذاکرات ندارند.
آیا ایران و ترکیه می توانند از اختلاف ها بر سر سوریه و اخیرا داعش عبور کرده و به بهبود رابطه بیندیشند؟
ایران و ترکیه دو بازیگری هستند که هرچه به هم نزدیک تر شوند نه تنها ضرری نمی بینند بلکه منفعت هم می بینند. در استراتژی منطقه یی ایران، نزدیک شدن به ترکیه یک اصل است با وجود اینکه بسیاری ادعا می کنند ترکیه از منظر ساختاری به ناتو نزدیک است و پایگاه های نظامی امریکا در این کشور مستقر است اما آنگونه که من شرایط را می بینم ترکیه هم به سمت اتخاذ سیاست های مستقل منطقه یی حرکت می کند. این رویکرد مستقل منطقه یی نیاز و ضرورت پویایی سیاست خارجی ترکیه است. ترکیه ادعا می کند یک بازیگر مستقل منطقه یی است پس مانند ایران یک بازیگر مستقل نیاز به بیان این رویکردهای مستقل دارد. به نظر من ایران باید در هر شرایطی نزدیکی خود به ترکیه را حفظ کند. در مسائل منطقه یی نقش ترکیه با ایران قابل مقایسه نیست و ایران دست بالاتر را دارد. دلیل آن هم در این است که گرایش ترکیه به مسائل منطقه یی جدید است و تمایل های آن در طول یک دهه گذشته تقویت شده است و به همین دلیل ترکیه در سیاست خارجی خود در مسائل منطقه یی تاریخ خاصی ندارد و بر همین اساس است که می بینید در مسائل منطقه یی یک اصل واحد را دنبال نمی کند و فراز و نشیب دارد اما ایران در
مسائل منطقه یی دارای تاریخ است و استراتژی دارد و یک راهبرد خاص خود را دنبال می کند. بنابراین به نفع ترکیه است که به گونه یی به ایران نزدیک شود. تحولات بهار عربی نشان داد که ایران بازیگر با شناگری عمیق تری به نسبت ترکیه است. تاریخ سیاست خارجی کشورها از اهمیت فوق العاده یی برخوردار است چرا که پویایی های هویتی یک کشور را شکل می دهد و دامنه فعالیت های آن را تعیین می کند. یک منطق اقتصادی در بهبود رابطه میان ایران و ترکیه وجود دارد و این منطق اقتصادی به اعتقاد من می تواند با منطق سیاسی نیز به هم نزدیک شود. متاسفانه بحران سوریه دو کشور را از یکدیگر دور کرد اما این بحران درس هایی هم برای ترکیه داشت که برای ورود به مسائل منطقه یی به شناخت عمیق تری نیاز دارد. علاوه بر این ترکیه باید شناخت بیشتری در خصوص مسائل جهان عرب هم پیدا کند، به عنوان مثال در بحث مصر شاهد بودیم که ترکیه همچنان از حکومت اخوانی محمد مرسی حمایت می کند و این در حالی است که ایران سیاست عملگرایانه تری را اتخاذ کرده است و هرچند الزامی به این نمی بیند که در فضای رسانه یی از حکومت السیسی اعلام حمایت کند اما در ماهیت به این راضی است که روابط ژئوپولتیک
میان ایران و مصر در جهت مثبت در حال تغییر است و مصر دیگر بازیگر ضدایرانی در مجموعه جهان عرب نیست. به هر حال در ایران نزدیکی به دولت اسلام گرای فعلی در ترکیه که خواهان افزایش تعاملات منطقه یی است ترجیح دارد بر بقیه حکومت هایی که احیانا سکولار هستند و سعی می کنند روابط ترکیه را صرفا در چارچوب اتحادیه اروپا و غرب تعریف کنند.
سوریه همچنان گره بازنشدنی رابطه میان ایران و برخی کشورهای منطقه یی و حتی فرامنطقه یی باقی مانده است. فکر می کنید ایران در میان مدت به انتقال سیاسی قدرت در سوریه بیندیشد؟
از دو سال پیش دو دسته تحلیل در این خصوص وجود داشته است. عده یی بر این باور بودند که حکومت سوریه باقی می ماند چرا که ماهیت ژئوپولتیک منطقه به گونه یی است که با ورود به یک بازی نمی توان برنده و بازنده یی برای آن متصور شد. عده دیگری هم مسائل سوریه را به امنیت بشری متصل می کردند و اینکه نظام بین الملل واکنش نشان خواهد داد و حکومت سوریه را ساقط خواهد کرد که چنین اتفاقی رخ نداد. البته این نکته را باید بگویم که نظام بین الملل و کشورهای غربی در انتخاب میان امنیت بشری و امنیت نظام دولت، دومی را انتخاب کردند. چرا که امنیت دولت از منظر ثبات برای آنها مهم تر بوده است. در حال حاضر نقش ایران در تحولات سوریه تا حد زیادی از یک زاویه یی متفاوت دیده می شود چرا که مسائل سوریه به سمت جریان های تروریستی و داعش سوق پیدا کرده است که این همزمان برای دولت های منطقه یی و نظام بین الملل به یک تهدید تبدیل شده است. اینجاست که نظام بین الملل خود نمی تواند تصمیم گیری کند. بازی ایران در روند این تحولات پیش می رود و تا حد بسیاری بستگی به این دارد که بازیگران خارجی چگونه آن را تعریف کنند. من فکر می کنم که احتمال انتقال سیاسی در سوریه
وجود دارد و گروه های میانه رو تر که جنبه انتقادی به دولت سوریه دارند احتمالادر کنفرانسی دور هم جمع خواهند شد و البته این بار باید ایران و هر بازیگر موثر منطقه یی دیگری هم حضور داشته باشد. تجربه نشان داده است که در هر منطقه یی اگر بازیگران اصلی داخل بازی نباشند هیچ راه حلی موفق نخواهد شد. باید به نقش ائتلاف ساز ایران در سوریه هم توجه شود. حذف ایران از مذاکرات سوریه اشتباه استراتژیکی است که غربی ها دنبال کرده اند و لازم است آن را فوری تغییر دهند. همان گونه که نتوانستند ایران را از افغانستان و عراق دور کنند، در سوریه هم موفق نخواهند شد. من فکر می کنم که ایران باید در روند انتقال سیاسی از فرصت استفاده کرده، فضا را گرفته و بازیگری سازنده خود را نشان دهد. این مساله فوق العاده برای آینده جایگاه منطقه یی ایران مهم است و بسیاری از بازیگران منطقه یی را مجبور به عقب نشینی از مواضع ضدایرانی خود می کند چرا که مشروعیتی را در فضای بین المللی هم از منظر تئوریک و هم عملی برای نقش ایران ایجاد خواهد کرد. به نظر من بازیگری ایران در مساله عراق فوق العاده به موقع، مهم و موفق و مصمم بوده است و پیام جدی به منطقه و جهان داد. ایران
باید از فرصت نقش آفرینی خود در سوریه هم استفاده به موقع کند.