جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

محمدرضا تاجیک : خاتمی نماد گفت وگو است

کد خبر: ۶۳۹۲۴
محمدرضا تاجیک : خاتمی نماد گفت وگو است

عرصه سیاست در ایران و بازی سیاسی در ایران بی تردید در این سال ها حال و روز خوبی نداشته و بیمار است. آبشخور این ناخوشی و بیماری، نادیده گرفتن «اخلاق» و «رعایت نکردن قواعد بازی» است. در این ساحت سیاسی غیراخلاقی، تخریب، تهمت، پرونده سازی و دروغگویی، کلیدواژه ها و شاه کلیدهای این دسته از بازیگران سیاسی شده و در نتیجه، کسانی که از مواهب و ابزار قدرت بیشتر بهره مند باشند با خیال آسوده تر می توانند به آنچه «از قدرت» و «در قدرت» می خواهند، برسند و بالعکس آنانی که پایگاه اجتماعی را نقدا و پایگاه حاکمیتی را حتی نسیه ندارند برای بازیگری و بازی سازی سیاسی، راه سخت و صعبی را برای به مقصد رسیدن باید بپیمایند. در این میان جریان ها و چهره های نوظهوری متولد شدند که گویا استمرار حیات سیاسی شان وابسته به استمرار این «بداخلاقی»های سیاسی است. کنش سیاسی این «دو به هم زنان سیاسی» در این سال ها، مبدل به فضایی قالب و غالب شد. اگرچه با روی کار آمدن دولت روحانی، به نظر می رسد که می توان به بازگشت اخلاق در مقام مصدر فعل و انفعالات سیاسی- اجتماعی امیدوار بود اما اصلاح خرابی های بداخلاقی های سیاسی نیازمند همکاری ملی گروه های سیاسی و اجتماعی است. بر همین اساس روزنامه اعتماد چندی پیش تاسیس باشگاه گفت وگوی میان جناح های سیاسی را پیشنهاد داد که با موافقت چهره هایی از دو جناح اصلاح طلب و اصولگرا مواجه شد. همین موضوع را با محمدرضا تاجیک، مشاور سیدمحمد خاتمی و رییس مرکز بررسی های استراتژیک دولت اصلاحات در میان گذاشته ایم. تاجیک معتقد است که «تقریب جناح ها»با توجه به شرایط موجود بسیار بعید است. او همچنین بر این اعتقاد است که سعادت بازیگران سیاسی امروز ایران وابسته به تعامل، گفت وگو و اعتدال است. به گزارش جماران، متن ذیل، پاسخ این استاد دانشگاه به پرسش های «اعتماد» است.
جناح های سیاسی تاریخ اکنون ما همچون گذشتگان خود، به مکتب «جمعیت شدگی» نرفته و درس «جمعیت بودگی» نیاموخته و تجربت با هم بودن را نیندوخته اند. از این رو، در بسیاری از بزنگاه های تاریخی که به حکم عقل و درایت سیاسی باید در نقش «یاران غار» هم ظاهر شوند، به بهانه یی در نقش «خاران راه» یکدیگر فرو رفته اند
جغرافیای متمایز میان این دو جناح بستر و فضای مناسبی است برای رویش و پیدایش و بازیگری بسیاری از بازیگوشان سیاسی که حیاتی انگل گونه دارند. می دانیم دافعه بسیاری از بازیگران سیاسی فردی و جمعی امروز ما بسیار افزون تر از جاذبه آنان است. به بیان دیگر، اینان به همان میزانی که از استعداد ایجاد جغرافیای متمایز گفتمانی برخوردارند، از استعداد ترسیم و تحکیم جغرافیای مشترک برخوردار نیستند

جنابعالی به عنوان یکی از فعالان سیاسی حاضر به گفت وگو با رقیب سیاسی خود جهت برطرف شدن اختلافات هستید؟
طبیعت و ماهیت سیاست را نوعی آگونیسم مبتنی بر دیالوگ می دانم. منطق آگونیسم به ما می گوید، «دگر» همان اکسیر هویت سازی است که هویت سوز نیز هست. به بیان دیگر، هر هویتی در رابطه یی «در / بر» با «غیر» شکل می گیرد. «غیر»، از یک سو، مانع شکل گیری کامل و یا تثبیت معنایی یا هویتی یک مفهوم یا پدیده می شود و آن را در معرض فروپاشی (یا به تعبیر دریدا، در معرض تعویق) قرار می دهد، و از سوی دیگر، نقش اساسی در شکل گیری آن ایفا می کند. اینجا ظاهرا تقارنی وجود دارد. اگرچه، این تقارن یک نوع تضاد است. یعنی اگر «دگر» نباشد «خود» هم وجود نخواهد داشت، و متقابلا، «دگر» هم وجود نخواهد داشت، مگر اینکه عرصه‏یی برای «خود» وجود داشته باشد. «دگر» به «خود» معنی می‏بخشد. به دیگر سخن، غیبت «دگر» انکار حضور «خود» است. اگر تضاد بین «دیگری» و «خودی» نباشد، هیچ‏کدام از اینها امکان «وجود» نخواهند داشت. دریدا می گوید: بدون در نظر گرفتن احتمال اختلاف و تفاوت، نه تنها میل به حضور در صحنه ایجاد و بارور نخواهد شد، بلکه آن میل و خواسته به عدم رضایت منجر می شود. از اختلاف و تفاوت است که مسائل ممنوعه ایجاد می شوند، اختلاف چیزی را ممکن می‏سازد که ناممکن تصور می شده است. از این رو، در پس صورت ظاهری مخالفت و کشمکش و ستیزش، توافقی پنهانی میان مخالف و موافق وجود دارد. این دو گروه، با تمامی اختلافی که با هم دارند، خواهان برقراری ارتباط نیز هستند. اینجا دقیقا با زیر سایه پاک کن قرار گرفتن منطق ستیزش پیشه دوبین و دوانگاری مواجهیم که منشا هرگونه «دوقطبی سازی» و «کردارهای شکاف انداز» را روابط قدرت و یا به تعبیر نیچه نوعی کین توزی (ressentiment) نسبت به قطب مخالف می داند و یا به بیان دیگر، به طور پیشینی تقابل آنتاگونیستی را شرط ذاتی و وجودی سیاست فرض می کند.
متاسفانه در جامعه امروز ما، برخی برخلاف آموزه فوق، معیار امر سیاسی با ویژگی تفاوت گذار یا همان رابطه دوست - دشمن فهم می کنند. از نظر آنان، این رابطه متضمن خلق «ما»یی است که در تضاد با «آن»ها قرار می گیرد و از همان ابتدا در حوزه هویت یابی های جمعی قرار دارد. امر سیاسی همواره باید با تضادها و تعارض ها یا آنتاگونیسم هایش دست به گریبان باشد. اینان به پیروی اشمیت، پدیده امر سیاسی را تنها بر زمینه امکان همواره حاضر گروه بندی دوست و دشمن درک می کنند. در متن نظام بی نظام اندیشگی آنان، «خود» ارتباط گریزناپذیری با «دگر» دارد. از این منظر، ایجاد یک رابطه خصمانه که اغلب منجر به تولید یک «دشمن» یا «دیگری» می شود، برای تاسیس مرزهای سیاسی امری حیاتی است. شکل گیری روابط خصمانه و تثبیت مرزهای سیاسی، امری محوری برای تثبیت بخشی از هویت صورت بندی های گفتمانی و کارگزاران اجتماعی است. بنابراین، در این رویکرد «ضدیت» امری است که از طریق آن گروه ها، جوامع و کارگزاران مرزهای سیاسی خود را تعریف می کنند و از طریق پروژه دگرسازی هویت خود را می سازند. ساختن «ما» همواره مستلزم وجود «آن»هاست و لذا هیچگاه وحدت، که هدف سیاست است، تحقق نخواهد یافت. یعنی سیاست ضمن آنکه غایتش ایجاد وحدت است، وقوعش مستلزم فقدان آن است و هیچگاه جامعه سیاسی کاملاجامع و شاملی که همگان را در خود جای دهد، به وجود نخواهد آمد و خاصیت آن همچنان تنازع و تفرقه خواهد بود. هر توافقی هم به دست آید موقت و جزیی و تمهیدی است، زیرا هر اجتماعی بالضروره بر پایه طرد و نفی بنا شده است. بر اساس همین نگرش است که امروز شاهد تلاشی سخت برای مسکوت گذاشتن قابلیت ثبات شکنی امر سیاسی، و کوششی در راه انکار و یا تحت قاعده درآوردن آن به هر نحوی که ممکن باشد، هستیم. به اعتقاد رهروان این مسیر، این مهم تحقق نمی پذیرد مگر در پرتو نوعی تقریر، باز تقریر، انشا و باز انشای متن جامعه ایرانی. از این رو، این عده از مردمان سخت درصدد آن هستند که با ویراستاری مجدد متن جامعه آن را به گونه یی تصحیح، ترمیم، تحدید، تنظیم، تحریف، تعریف و تصویر کنند که در آن جایی برای گزاره های سرکش و واژه های بازیگوش و صداهای ناهمخوان باقی نماند. مفاهیم، دقیقا آن معنایی را بازنمایی کنند که آنان اراده می کنند. چینش کلمات و گزاره ها به گونه یی باشد که آنان طلب می کنند. دقایق و عناصر متن سیاسی جامعه، تنها صدای آنان را پژواک دهند. بازی های زبانی موجود در متن، از قواعدی پیروی کنند که آنان وضع می کنند. هیچ بازی زبانی متفاوتی، امکان رقابت با بازی زبانی آنان را نداشته باشد. و هیچ تاویل و تفسیری سیاسی ای جز تاویل و تفسیر آنان، امکان طرح و بحث نیابد. اینان به پیروی از نیچه بر این نظرند (تلویحا یا تصریحا) که انسان در والاترین و شریف ترین استعدادهای خود همان طبیعت است و طبیعت همان خاک حاصلخیزی است که تمامی احساسات و رفتارها و کردارهای واقعی انسان تنها در آن می تواند رشد کند و مهم تر اینکه مساله غالب در طبیعت همانا ستیز (agon) است، این ستیز به عنوان امری طبیعی و واقعی و همچنین لازم در عرصه های مختلف زندگی مانند سیاست، هنر، ورزش و. . . باعث رشد خصلت های زیبای آدمی شده و آنها را اعتلامی بخشد. لذا اینان به پیروی از نیچه، ستیز را بعد زیبا و طبیعت سیاست تلقی می کنند و می افزایند: واقعیت زندگی آدمی همچون طبیعت آشتی ناپذیر (آنتاگونیست) و تنش زاست، این تنش پایان ندارد، همچنان که ستیز در طبیعت انتها ندارد. آن سیاستی که تنش را انکار کند و آدمیان را به وضعیتی هماهنگ و بدون تنش امیدوار کند، سیاستی است غیرطبیعی، نازیبا. پس هنگامی که واقعیت آنتاگونیست (آشتی ناپذیر) باشد آن گاه جنگ یا ستیز طبیعت جامعه است.
تردیدی ندارم که شرایط حاکم بر جامعه سیاسی امروز ما بیش از هر زمان دیگری از بازیگران عرصه سیاست خود طلب درانداختن طرح نگرشی / اندیشگی متفاوت دارد: نگرش و اندیشه یی که قادر باشد استعداد موجود برای بروز خشونت در هر شکل‏گیری هویت جمعی را خنثی کند و شرایط وجود پلورالیسم آگونیستی را مهیا ‏سازد و از آنتاگونیسم به معنای نفی دیگری و دشمن و خصم دیدن او فاصله ‏گیرد. در پرتو گفتمان پلورالیسم آگونیستی، اگرچه می پذیریم که عرصه سیاست، عرصه برخورد غایات، ایدئولوژی ها، گفتمان ها، برنامه ها و راهبردها، منش ها و روش ها است، و از این رو، چندان شباهتی به مرغزارهای آرام و مفرح ندارد و نمی توان روح سرکش آن را با مهمیز ادب و آدابی محکم و قدسی رام کرد، اما همچنین می پذیریم که این «برخورد» ضرورتا نباید با «شمشیرهای برکشیده از نیام» باشد، بلکه همواره می تواند در قالب رقابتی کلامی و گفتمانی جلوه کند. در این صورت، رقابت و تسابق سیاسی نیز، جز در پرتو نوعی قاعده مندی ممکن نمی شود. به دیگر سخن، بر هر بازی سیاسی، همچون هر بازی زبانی، ادب و آدابی حاکم است. سیاست، از زمانی جامه هستی بر تن می کند که انسان ها قرارداد می کنند که با تمامی گوناگونی و تکثرشان، دوران طبیعی را که در آن «جنگ همه علیه همه» حکفرما بود و انسان گرگ انسان تعریف می شد، پشت سر نهند و در پرتو گفت وگو، در عین تکثر، همزیستی مسالمت آمیز داشته باشند.

فکر می کنید تعامل و گفت وگو و دور یک میز نشستن و دیدگاه صلح جویانه در حل اختلافات و تفاوت دیدگاه ها تا چه اندازه یی می تواند آرامش و اخلاق را به فضای سیاسی کشور باز گرداند؟
آرامش و اخلاق موخر بر گفت وگو نیست، بلکه مقدم بر آن است. به بیان دیگر، تا ما متخلق به اخلاق گفت وگو نشویم و آرامش را در جامعه برقرار نکنیم نمی توانیم با رقیب خود گفت وگو داشته باشیم. حتما این داستان را شنیده اید که روزی لئون تولستوی در خیابانی راه می رفت که ناآگاهانه به زنی تنه زد. زن بی وقفه شروع به فحش دادن و بدوبیراه گفتن کرد. بعد از مدتی که خوب تولستوی را فحش مالی کرد، تولستوی کلاهش را از سرش برداشت و محترمانه معذرت خواهی کرد و در پایان گفت: مادمازل من لئون تولستوی هستم. زن که بسیار شرمگین شده بود، عذرخواهی کرد و گفت: چرا شما خودتان را زودتر معرفی نکردید؟ تولستوی در جواب گفت: شما آنچنان غرق معرفی خودتان بودید که به من مجال این کار را ندادید. نتیجه اخلاقی می گیریم: بر هر رابطه آدمی ادب و آداب و اخلاقی مترتب است که در فقدان شان رابطه یی کلامی و غیرکلامی شکل نمی گیرد. به بیان دیگر و با بهره یی آزادانه از آموزه های ویتگنشتاین، بر هر بازی زبانی و غیرزبانی آدمیان قاعده یی حاکم است که بدان صورت و سیرت معنایی و ارزشی می بخشد. اما در عین حال، رابطه میان اخلاق و آرامش و گفت وگو، رابطه یی دیالکتیکی و تعاملی است. به بیان برخی از اندیشه ورزان، حتی ادب و آداب هایی از جنس مذهب، علم، هنر و اخلاق نیز، رسالتی جز نظم دادن به واقعیت هایی که در جوهرشان هرج و مرج و بی نظمی محض حکفرما است، و شکل دادن به جهان و تبدیل کردن آن به چیزی قابل درک برای ذهن انسان، ندارند. از این رو، انسان ها از دیرباز کوشیده اند تمامی کنش ها و واکنش های فردی و جمعی خود را به زیور ادب و آدابی خاص بیارایند و اهل و نااهل، خودی و دیگری، دوست و دشمن، بد و خوب، زشت و زیبا، باید و نباید، و... خود را به معیار آنان بسنجند، تا نظم و آرامشی در جامعه برقرار شود و در پرتو این نظم و آرامش حیات و زیست مدنی ممکن و میسور شود.

تعامل و گفت وگوی مستقیم میان اصولگرایان و اصلاح طلبان چه تبعاتی را در میان توده های اجتماعی خواهد داشت؟
مواهب چنین تعاملی و گفت وگویی چنان بسیار است که شکر یکی از هزار نتوان کرد. اما متاسفانه، کنش سیاسی در جامعه امروز ما، برخلاف آنچه در یک جامعه دینی انتظار می رود - اگرچه نه کاملاو نه در مورد تمامی کنشگران سیاسی - اما در مجموع کنشی بی فرهنگ و بی ادب و بی اخلاق و مونولوگ است. بسیاری از بازیگران سیاسی ما هنوز در دوران صغارت و طفولیت فرهنگی به سر می برند و از ادب و آداب بازیگری در عرصه سیاست که نشانه بلوغ، حرفه یی بودن، هوشیاری، دل بیداری و انطباق اندرونی و بیرونی یک سیاست پیشه راستین است بهره یی نبرده اند و هنوز نیاموخته اند که به تیغ گفت وگو می توان «چندین حلق را واخرید از تیغ و چندین خلق را» و نیاموخته اند که «تیغ گفت وگو از تیغ آهن تیزتر، بل زصد لشکر ظفرانگیزتر» است. از این رو، در این ساحت سیاسی، بسیار شاهد آن هستیم که خیالواره ها و کلامواره های متفاوت و متناقض، چنان فضای کدر و نفرت باری را میان بازیگران سیاسی ایجاد می کنند که آتش از گرمی می افتد و مهر از فروغ و دیگر هیچ فلسفه و منطقی یارای وصل آنان را نخواهد داشت. لذا جامعه متشتت سیاسی امروز ما، بیش از هر زمان دیگری نیازمند اندیشیدن به آمیزش افق ها (در عین به رسمیت شناختن گوناگونی و کثرت افق ها) است. «آمیزش افق ها» جز از رهگذر گفت وگو ممکن نمی شود. «گفت وگو» آن گونه که ادبیات این عرصه به ما می گویند، یک «فرهنگ»، یک «استراتژی» یک «تئوری» یک «فناوری قدرت»، یک «راه برون رفت»، یک «بازی سیاسی» هوشیارانه و راهبردی و یک «فرصت» است. گفت وگو، در زیباترین بیان آن، به تعبیر مولانا، علم آمیزش نمودهای روحی، روانی، ذهنی و رفتاری انسان ها یا همان اکسیر و دانشی است که «تفاهم جلوه های روحی» (سیمیا) را موجب می شود و دنیاهای به ظاهر ناسازگار در آن به همزیستی (هتروتوپیا در بیان فوکو) می رسند.

فقدان تعامل و گفت وگو و جلسات مشترک اصلاح طلبان و اصولگرایان چه آسیب هایی را به فضای سیاسی و فضای عمومی کشور وارد کرده است؟
در نخستین نگاه می توان به ضعف اخلاق ارتباطی و فرهنگ نقد در پرتو این «فقدان» اشاره کرد. چنانچه نقد را مبتنی بر عقلانیت و اخلاق ارتباطی و عقلانیت را مبتنی بر گفت وگو و مفاهمه بین الاذهانی و حق انتخاب آزاد و غیراجباری آدمیان و مفاهمه بین الذهانی را نویددهنده جامعه یی فارغ از سلطه عناصر نظام وحشت و جو ناامنی و بی اعتمادی در گفتار و کردار و رفتار بدانیم، تحقق این زنجیره جز در پرتو تلاش مستمر برای درک یکدیگر و فراهم آوردن بسترها و تمهیدات لازم برای گفت وگو ممکن نمی شود. از آفات دیگر این فقدان، تفرق، تشتت و تخالفی است که امروز بر سر هر کوی و برزنی در عرصه سیاسی جامعه ما مشاهده می شوند. به بیان دیگر، جامعه سیاسی امروز ما در نتیجه فقدان تعامل و گفت وگو از فقر روحیه جمعیت شدگی - حتی در میان «خودی»ها - رنج می برد. در این فضای تشتت و تردید و تشکیک، «خودی»ها نیز همواره «دگر»های بالقوه هستند. جناح های سیاسی تاریخ اکنون ما همچون گذشتگان خود، به مکتب «جمعیت شدگی» نرفته و درس «جمعیت بودگی» نیاموخته و تجربت با هم بودن را نیندوخته اند. از این رو، در بسیاری از بزنگاه های تاریخی که به حکم عقل و درایت سیاسی باید در نقش «یاران غار» هم ظاهر شوند، به بهانه یی در نقش «خاران راه» یکدیگر فرو رفته و در شیار و شکاف میان خود، مسیری برای ظهور و بروز ستیزش ها و ستیهندگی های اجتماعی و سیاسی گسترده و عمیق فراهم ساخته اند. افزون بر اینها، در فقدان دیالوگ، تفوق و تسلط منولوگ در فضای سیاسی کشور، هر روز شاهد افکنده شدن پرده یی که در نقش هایی از رازهای درون پرده بازیگران جناحی نقاشی شده، بر دایره آفتاب هستیم. کمتر کسی در جامعه امروز ما، از آفات و آثار ویران کننده این افشای رازهای درون بر سرمایه اجتماعی غافل است. تصدیق می فرمایید که تامل در آفات و آسیب های چنین فقدانی نیازمند مجالی دیگر است.

چه مباحث و مسائلی می تواند در گفت وگوی میان اصلاح طلبان و اصولگرایان مطرح شود و مورد بررسی قرار بگیرد؟
فعلاخود «گفت وگو». باید موضوعیت یابد و موضوع گفت وگو گردد. باید گفت وگو کرد که چرا و چطور و چگونه باید گفت وگو کرد چون در مسیر گفت وگو گام بگذاریم خود راه بگوید که چون باید رفت و درباره چه باید گفت وگو کرد.

این گفت وگو و تعامل تا چه اندازه یی بستر و فرصت را از گروه ها و عناصر افراطی سلب خواهد کرد؟
فرهنگ گفت وگو فرهنگ اعتدال است. بی تردید، با بیانی ارسطویی، سعادت جامعه ایرانی و بازیگران سیاسی امروز ما، در گروی آراستن رفتارها (کنش ها و واکنش های) سیاسی خود به فرهنگی به نام فرهنگ گفت وگو و به فضلیتی اخلاقی به نام «اعتدال» است. به زبان ابن مسکویه، در پرتو اعتدال است که می توان خیرعمومی و لذت زندگی را به مردم ارزانی داشت و آنان را از چنبره رنج و الم رهانید. اما اعتدالی که از آن سخن می گوییم، همان حمایت از تنوع و تکثر، احترام به افکار عمومی جامعه، مطلق و قدسی نکردن خود و پندارهای خود، سیرت و صورتی شیطانی نبخشیدن به رقبای خود، پرهیز از باورهای منجمد و متصلب، پرهیز از رادیکالیسم سیاسی و مرامی، پرهیز از خشونت و تنش (در عرصه داخلی و خارجی) است. بدیهی و طبیعی است که هر اندازه در گشودن لوح ملفوف اعتدال و گستراندن آن در گستره جامعه موفق باشیم، به همان اندازه فضا را برای بازیگری عناصر افراطی تنگ و ناهموار کرده ایم.

به نظر شما با چه سازوکاری نماینده جناح های سیاسی می توانند گفت وگوی رسمی در راستای شناخت واقع بینانه تر از یکدیگر و رفع سوءتفاهمات موجود داشته باشند؟ تاسیس باشگاه گفت وگوی سیاسی می تواند راه حلی برای عملیاتی کردن این پروژه باشد؟
همان گونه که بارها گفته و نوشته ام، گفت وگو یک فرهنگ است که در روح و روان آدمیان نشت و رسوب می کند و رفتار و کردار اجتماعی و سیاسی آنان را تحت تاثیر خود قرار می دهد. این فرهنگ از ما می خواهد بستر و شرایطی برای توجه و گوش کردن به وجود آوریم که دربرگیرنده همه نظرات باشد، از ما می خواهد که گفت وگو را روندی بدانیم که طی آن گروه های سیاسی مختلف در ارتباط با هم فکر می کنند. فکر کردن با هم، بدین معنی است که شما دیگر نمی توانید موضع خود را به عنوان موضع نهایی تلقی کنید، بلکه باید موضع و نظر خود را متقن و قطعی ندانید و به احتمالات و امکاناتی که صرفا در ارتباط با دیگران بودن حاصل می شود توجه کنید، احتمالات و امکاناتی که در غیر این صورت پدید نخواهند آمد، از ما می خواهد هرنوع گفت وگویی را مسبوق و مسقف به نوعی از پیشافهم های مشترک بین شرکت کنندگان بدانیم. وجود این پیش فهم ها، هرگز به آن معنی نیست که طرفین با یکدیگر هم عقیده بوده و لذا گفت وگو چیزی جز تکرار مشترکات از قبل تعیین شده نیست بلکه مساله اصلی این است که اولا، این پیش فهم های غنی اما مبهم نهفته را به سطح روشن و آگاهانه و همگانی ارتقا دهیم: ثانیا، دریابیم کدام تلفیق و توزیع از تکه حقیقت های پراکنده که در فضای محیط بر همگان معلق است به کار امروزمان می آید. با گفت وگو، پیش فهم های نهفته در اعماق فرهنگ ها و باورها به سطح آمده و میزان انطباق یا عدم انطباق آن با این مفاهیم در معرض قضاوت قرار می گیرد. به قول گادامر، «وجود پیش فهم، گفت وگو را جزمی هم نمی کند، چون در گفت وگوی اصیل و واقعی پیش فهم می تواند به سطح تفکر آگاهانه ارتقا یابد و در مقیاس با انشعابات گوناگونش بر حسب خود موضوع گفت وگو بررسی و سنجیده شود». تامین و تحقق این فرهنگ از طاقت و استعداد و امکان یک نهاد یا مجموعه یی از نهادها خارج است و سازوکارهای متفاوت تر و متکثرتری را می طلبد. اگرچه نهادسازی می تواند یکی از این سازوکارها تعریف شود، اما به راحتی نمی توان از واهمه تبدیل شدن آن (نهاد) به یک سازمان بروکراتیک و غیرمدنی رهایی یافت.

چه کسانی یا چه نهادهایی می توانند نقش واسطه خیر را جهت تقریب جناح های سیاسی بازی کنند و پتانسیل و ظرفیت انجام چنین کاری را دارند؟
نخستین و اصلی ترین و موثرترین «کسان» خود این جناح ها هستند. تا اراده آگاهانه معطوف به چنین تقریبی شکل نگیرد از دیگران کاری برنیاید و آب تعامل و تقریبی گرم نشود. مشکل اساسی بر سر راه این «تقریب» خود این جناح ها هستند. در آینده نزدیک، نه نشانی از آن «اراده» و نه نشانه یی از «از میان برخاستن» این «خود» در افق پیداست. بسیار بعید می دانم در این شرایط امیدی به تجربه چنین «تقریبی» باشد، زیرا لازمه نیل به آن، اندکی در قالب یکدیگر فرورفتن، از خود عبور کردن، به درون حریم خلوت هم راه یافتن، یکدیگر را «خودی» تعریف کردن، آستانه تحمل ایدئولوژیک و سیاسی خود را فراخ تر کردن و انتخاب گفت وگو هم به مثابه تاکتیک و هم استراتژی توسط این جناح های سیاسی است، که فقدان آنان سخت مشهود و محسوس است.

آقای خاتمی چقدر می توانند در این گفت وگوها نقش داشته باشند؟
آقای خاتمی نماد و نمود و ترجمان گفت وگو است، اما بعید می دانم به او اجازه «گفت و گفتن» داده شود، اگرچه ایشان با زبان سکوت خود با مردمان جامعه خود و حتی با مخالفان و معاندان خود در حال گفت وگو است.

به عقیده شما سوءتفاهمات و برداشت های ناصواب و ناصحیح جناح های سیاسی از یکدیگر و بهره گیری از روش های حذفی تا چه میزان منجر به کمرنگ شدن پارامترهای اخلاقی در عرصه سیاست ورزی در ایران شده است؟
در مصاف برداشت ها و نگاشت های ناصواب و ناثواب و در هنگامه دگرسازی ها و حذف و طرد رادیکال آنچه در نخستین برخورد زیر سم ستوران و چکمه جنگاوران این منازعه و مقابله پایمال می شود، اخلاق است. اما مگر نه اینکه ظهور چنین وضعیتی جز در غروب اخلاق ممکن نمی شود؟ اگرچه بسیاری از بازیگران سیاسی امروز ما به این آگاهی رسیده اند که «یا باید به گفت وگو قایل شوند، یا به بربریت فتوا دهند» و برای فاصله گرفتن از این «بربریت» تلاش دارند روزنه هایی به روی گفت وگو بگشایند، اما به دانش و تجربت نیک می دانیم تا زمانی که بستر اخلاقی و فرهنگی سیاست و قدرت فراهم نشود، نمی توان از چنبره این بربریت رهایی یافت.

به عقیده شما دورهم نشینی و دیالوگ رسمی با رعایت آداب گفت وگو میان نمایندگان جناح های سیاسی تا چه میزانی بسترهای بازیگری را برای دوبه هم زنان سیاسی که اعتقادی به دو گفتمان اصیل اصلاح طلب و اصولگرا ندارند بگیرد؟ کور کردن این روزنه ها چه عاقبتی را برای عناصر این دوبه هم زنان سیاسی و کاسبان قدرت خواهد داشت؟
همان گونه که گفتم جغرافیای متمایز میان این دو جناح بستر و فضای مناسبی است برای رویش و پیدایش و بازیگری بسیاری از بازیگوشان سیاسی که حیاتی انگل گونه دارند. می دانیم دافعه بسیاری از بازیگران سیاسی فردی و جمعی امروز ما بسیار افزون تر از جاذبه آنان است. به بیان دیگر، اینان به همان میزانی که از استعداد ایجاد جغرافیای متمایز گفتمانی برخوردارند، از استعداد ترسیم و تحکیم جغرافیای مشترک برخوردار نیستند. در نزد آنان، هر نوع جغرافیای مشترکی مستلزم نوعی استحاله گفتمانی-هویتی است، لذا هر نوع «با هم بودگی» باید متضمن ضمیمه شدن سایر گفتمان ها در فراگفتمان آنان باشد. تا زمانی که گفتمان های مسلط بر جناح های سیاسی ما پیرامون این نوع آموزه ها و ایده ها تنیده و تدوین شده اند، نباید به دنبال دوبه هم زنان بیرونی گشت.

انتهای پیام

دیدگاه شما