زهرا شجاعی، فعال سیاسی و فعال حوزه زنان با انتقاد از برخی شیوه های امر به معروف و نهی از منکر بیان کرد: هر حرکت که به نام دین انجام شود و متناسب با طبع و عرف جامعه و فضیلت های اخلاقی نباشد، اثر منفی دارد و یک نوع وازدگی، جدایی از دین و دلزدگی نسبت به دین را در جامعه به وجود می آورد.
زهرا شجاعی با استناد به شیوه امامان شیعه در امر به معروف و نهی از منکرف به بیان مرز امر به معروف و تجسس پرداخت و یادآور شد که هنوز بسیاری از موضوعات نیازمند بررسی، به روز کردن و ارایه نظرات فقهی مستند و مبتنی بر موازین دینی هستند که یکی از آنها بحث امر به معروف و نهی از منکر است.
به گزارش جماران، گفت وگوی شفقنا با خانم شجاعی را بخوانید:
وقتی به فلسفه امر به معروف در قرآن و سنت نگاه می کنیم، می بینیم این مساله بیشتر از آنکه جنبه فردی داشته باشد، جنبه اجتماعی دارد. وقتی وارد حوزه فردی می شویم، قرآن با صراحت عنوان می کند «ولاتجسسوا» یعنی در زندگی دیگران تجسس نکنید. برای مخاطبین امروز این پرسش باقی می ماند که مرز بین امر به معروف و نهی از منکر «ولاتجسسوا» و پوشش عیوب دیگران چطور با هم ترکیب می شوند؟ کجا از هم فاصله می گیرند و کجا به هم می رسند؟
در اینکه امر به معروف و نهی از منکر یکی از اصول مهم دین ماست و در عین حال تاکید زیادی بر این امر شده، شکی نیست؛ حتی فلسفه قیام امام حسین از زبان خود حضرت اینگونه بیان می شود «و انی لَم أَخرُج أَشِراً وَ لابَطراً وَ لامُفسِداً وَ لاظالِماً و اِنَّما خَرَجتُ لِطَلَبِ الإصلاحِ فِی امّة جدّی أُرِیدُ أَن آمُر بِالمَعرُوفِ وَ أَنهی عَنِ المُنکَرِ وَ أَسیرَ بِسیرَةِ جَدّی وَ أبی علی بن ابیطالب» من از روی سرمستی و شرارت این اقدام را انجام نمی دهم من برای امر به معروف و نهی از منکر قیام می کنم و در حقیقت برای اصلاح در دین جدم و روش های غلطی که در جامعه حاکم شده است قیام می کنم». ما امام حسین را به عنوان یک اصلاح طلب می شناسیم چرا که با روش و مشی خودشان می خواستند مسیر به انحراف کشیده شده دین را اصلاح کنند، اگر اینها را کنار هم بگذاریم در اهمیت امر به معروف و نهی از منکر هیچ تردیدی نیست. چنانکه گفته شده در جامعه ای که امر به معروف و نهی از منکر انجام می شود برکت، آرامش و امنیت در آن جامعه افزایش خواهد یافت و مردم از رحمت و یاری خداوند بهره مند و رستگار خواهند شد و در نتیجه عزتمندی، جامعه را فرا می گیرد بنابراین هیچ تردیدی در اهمیت و جایگاه امر به معروف در معارف دین ما وجود ندارد، اما نکته ای که باید به آن توجه کرد این است که دین می گوید؛ امر به معروف، نمی فرماید امر به واجب؛ بنابراین بین معروف و واجب باید یک تفاوتی وجود داشته باشد. معروف در ادبیات دینی به عنوان امر و کاری تفسیر شده که دین تایید می کند، عقل بر آن صحه می گذارد و اخلاق و عرف جامعه آن را به عنوان یک کار خوب می شناسد؛ بنابراین هر واجبی معروف نیست، اما هر معروفی واجب است. برای تبدیل یک امر واجب به معروف نیازمند اقدامات، فعالیت ها و به تعبیر رایج امروز انجام کار فرهنگی هستیم تا این امر واجب در جامعه به عنوان یک کار خوب شناخته شود. آن زمان است که ما می توانیم راجع به این موضوع امر کنیم.
به عنوان مثال بستن کمربند ایمنی در اتومبیل با تبلیغات، تمهیدات، امکانات و ملزوماتی که انجام شد، اکنون به عنوان یک امر معروف شناخته می شود؛ بنابراین اگر شما به کسی توصیه کنید که کمربند ایمنی خود را ببندد، فرد مقابل نه تنها پرخاشگری نمی کند بلکه از یادآوری شما تشکر هم می کند. ما می خواهیم در جامعه بدون توجه به ایجاد زمینه، تمهیدات لازم و مقدمات ضروری برای تبدیل شدن امور واجب به معروف یکباره امر به معروف کنیم، طبیعی است که با واکنش های نامناسب، برخوردهای خشن، عدم پذیرش و اقبال عمومی مواجه می شویم و فکر می کنیم دخالت در مسوولیت و ماموریت های سایر دستگاه ها برخلاف قانون اساسی است.
از نظر شما این مساله خلاف شرع است؟
شجاعی: بله! قطعا.
موارد خلاف شرع آن چیست؟
موارد خلاف شرع آن را باید صاحب نظران این حوزه بیان کنند. من از جنبه حقوقی و شرعی وارد نمی شود بلکه بیشتر از جنبه اخلاقی به این مساله اشاره می کنم.
زندگی اجتماعی به طور طبیعی ایجاب می کند که روابط اعضای جامعه براساس یکسری اصول، مبانی و موازین استوار باشند؛ یکی از این اصول اعتماد اعضای جامعه به یکدیگر است. دیگر اصول بنا گذاشتن بر اصل صحت، برائت، عدم دخالت و تجسس در زندگی دیگران، رعایت حقوق شهروندی و حقوق دیگران است.
روایتی از قول امام علی(ع) داریم که اگر تو امری را از برادر مومن خود دیدی آن را باید حمل بر صحت و توجیه کنی و اگر چنین نکردی این از بی عرضگی توست.
یا حضرت رسول الله از حضرت علی(ع) سوال می کنند که اگر رفتار نامناسبی را از زن یا مردی دیدی چه اقدامی می کنی؟ حضرت فرمودند من عبای خودم را بر روی آنها می اندازم. و اینجاست که پیامبر فرمودند: «لا فَتى اِلاّ عَلِىّ هیچ جوانمردی مثل علی نیست» یکی دیگر از مواردی که این سخن از سوی پیامبر خطاب به امام علی بیان شد در جنگ خیبر بود.
به طور کلی باید پوشاندن خطاها و عیب ها در اولویت قرار گیرد چرا که آشکار کردن خطاها و اشتباهات نوعی اشاعه منکرات در جامعه است؛ بنابراین اگر ما می خواهیم در جامعه ای زندگی کنیم که اعتماد عمومی به عنوان یکی از سرمایه های مهم اجتماعی محسوب می شود باید اصل را بر صحت اعتماد عمومی، احترام متقابل به یکدیگر و پرهیز از آشکار و افشا کردن بعضی از زشتی ها و گناهانی که در جامعه وجود دارد، بگذاریم.
تجسس، دخالت و جست وجو کردن در حریم خصوصی جامعه است. البته سخن کسانی که ادعا می کنند می خواهند نهی از منکر کنند، این است که افراد مورد نهی قرار گرفته گناهان آشکار می کنند و منکرات به صورت علنی و آشکار است اما مواردی در برخی از مناسبات و روابط این افراد مشاهده شود که آنان در حریم و زندگی خصوصی افراد دخالت و تجسس می کنند و اجرای دین چنین اجازه ای را به ما نمی دهد. در نتیجه ما باید اول برای حفظ اعتماد عمومی جامعه بنا را بر اصل پاکی و صحت بگذاریم؛ دوم اینکه بدانیم حق دخالت و تجسس در زندگی دیگران را نداریم؛ و سوم برای امر به معروف و نهی از منکر در جامعه ابتدا باید بدی ها و زشتی های امور نامربوط و حرام را در جامعه آشکار، بیان و سپس نهی کنیم. از سوی دیگر خوبی ها و زیبایی های رفتار خوب را در جامعه چنان تبیین کنیم که در ارتباط آنها اگر امر کردیم این امر مورد استقبال و اقبال عمومی جامعه قرار گیرد.
شما به حرکت امام حسین (ع) و پیام صریح ایشان که من برای امر به معروف و نهی از منکر قیام کردم، اشاره کردید. اکنون در جامعه ما امر به معروف و نهی از منکر بیشتر از همه معطوف به پوشش زنان شده است، گویی امر به معروف و نهی از منکر در قرآن و روایات ما فقط برای پوشش خانم ها آمده است. آیا واقعا فلسفه امر به معروف و نهی از منکر در قرآن و سیره پیامبران ما تنها برای مباحث مربوط به زنان است؟
یکبار در آستانه عاشورا، از سوی مقام معظم رهبری بحث تهاجم فرهنگی مطرح شد. پس از مدت کوتاهی یک عده از جوانان جوان، سوار بر موتور در خیابان ها راه افتادند و نسبت به خانم ها اقدام عملی و مستقیم داشتند که دو اشتباه بزرگ در رفتار آنها وجود داشت. این امر بعد از مدت کوتاهی مجددا از سوی رهبری مورد اعتراض قرار گرفت و ایشان فرمودند آنچه که من به عنوان تهاجم فرهنگی گفتم این نبود که شما برداشت کردید، بلکه آثار و نتایج آن بعدا مشخص می شود.
محدود کردن بحث تهاجم فرهنگی به زنان و در رأس آن هم بحث حجاب، به نظر من نازل کردن این سخن و پایین آوردن سطح مطلب و محدود کردن آن است. در حالت خوش بینانه شاید هم نوعی فرافکنی، انحراف ذهنی، سطحی نگری و قشری نگری به این مساله است.
این نوع نگاه، حالت خوش بینانه هم دارد؟!
خیر! اگر منکراتی که ممکن است در یک جامعه وجود داشته باشد را فهرست کنیم از جمله دروغ گفتن، خیانت کردن، بیت المال را مورد دستبرد قرار دادند، رشوه، بی اخلاقی، غیبت، تهمت، هتک حرمت دیگران، ریختن آبروی مومن و ظلم به افراد کردن، محدود کردن آزادی های فردی، حکم اعدام برای معترض صادر کردن، قضاوت های عجولانه و سطحی کردند و ... می بینیم که بحث بد حجابی و کم حجابی انتهای این فهرست قرار می گیرد؛ بنابراین این برداشتی اشتباه و انحراف ذهنی است که ما مجموعه منکراتی که ممکن است در لایه های پنهان جامعه وجود داشته باشد را در اولویت و اهمیت قرار ندهیم.
من می خواهم از این فرصت استفاده کنم و از آن کسانی که اعتقاد داشتند و بیان می کردند که مثلا کارکردن شرافتمند یک زن در کافی شاپ با شئونات زن مغایرت دارد، بپرسم، آیا زن خیابانی بودن به جای کار کردن، با شئونات زن منافات ندارد؟ وقتی یک دختر جوانی بدون هیچ جرمی و صرفا به دلیل زیبایی و ظاهرش مورد آزار قرار می گیرد، چرا ساکت هستند؟ در این زمان شأن، مقام، عزت و کرامت زن مورد خدشه قرار نگرفته است؟ چرا در چنین موقعیت هایی سکوت محض اختیار می کنند؟ همین افراد باید بدانند که مردم عاقل و آگاه هستند. بالاخره باز هم انتخاباتی وجود دارد، مجددا مردم باید رای دهند و پای صندوق بیایند بنابراین حداقل برای حفظ موقعیت خودشان که به هر نحوی برای به دست آوردن آن تلاش کردند و از هر روشی کوتاهی نکردند، مقداری تامل کنند.
امر به معروف و نهی از منکر یک دستور صریح قرآنی است و با توجه به اینکه جامعه ما با معیارهای قرآن و اسلام اداره می شود، چرا در طول 35 سال گذشته هیچ استراتژی همه جانبه مدونی که مبتنی بر علم روانشناسی، جامعه شناسی، فلسفه و اقتصاد باشد برای این مساله مهم تدوین نشده، بلکه همواره سعی شده با ارعاب، گشت ارشاد و کمیته، امر به معروف و نهی از منکر انجام شود؟
در قرآن حدود چهل بار کلمه معروف بیان شده که حوزه آن بسیار وسیع است و معلوم می شود که این معروف حدی بالاتر و پسندیده تر از روش ها و برخوردهای اجتماعی موجود در جامعه است. خداوند در آیه 104 سوره آل عمران می فرماید: «یک گروهی از شما باید این کار را انجام دهند» یعنی باید برای آن قانون نوشت و آن را ساماندهی کرد، این چنین نیست که هر کسی به خود اجازه دهد این اقدام را انجام دهد. امروز ضرورت دارد برای این امر ساز و کار مناسب تعریف شود اما نه سازو کاری که اکنون مجلس به آن می پردازد. یعنی دادن یکسری اختیارات تام و وسیع به گروهی از افراد که با وظایف سایر بخش های اجتماعی، حکومتی و دستگاه های اجرایی کشور تداخل محرز دارد. در کشور ما هنوز بسیاری از موضوعات نیازمند بررسی، به روز کردن و ارایه نظرات فقهی مستند و مبتنی بر موازین دینی هستند که یکی از آنها هم بحث امر به معروف و نهی از منکر است.
من جواب سوالم را نگرفتم. چرا امر به معروف و نهی از منکر اغلب مترادف زور تعریف شده و همیشه اجبار و قوه قهریه بیشتر در این مساله دخیل بوده است؛ البته گاه به تناسب اینکه کدام دولت سر کار بوده و کدام گفتمان بیشتر از همه قدرت و قوت داشته، به مسایل فرهنگی اشاره شده اما هژمونی همیشه با قوه قهریه بوده است.
من معتقدم که ما در ترویج معروف در جامعه روش های مناسب و توأم با رحمت اسلامی داریم، اما از آنجا که صدای زور بلندتر است و عکس العمل و واکنش روش های تند و خشن فیزیکی بیشتر است، این تلقی را در ذهن جامعه به وجود می آورد. در جامعه ما بسیاری از اقدامات خوب انجام می گیرد، به عنوان مثال کارهای خیریه، حمایت و پشتیبانی از اقشار آسیب پذیر جامعه، فرهنگ مدرسه سازی و فرهنگ توجه به جوانان؛ همه این معروف ها در جامعه ما در حال پیدا شدن و رواج یافتن است؛ اما چون صدای ناهنجار و گوش خراش و دلخراش زورگویی و خشونت تحت عنوان نهی از منکر بیشتر است، به نظر می رسد که تنها این بوده است؛ اما مقداری که عمیق تر و وسیع تر بررسی کنیم، من فکر می کنم ما ترویج معروف را در جامعه توسط نهادهای فرهنگی و مردمی مانند سازمان های خیریه، مراکز مذهبی، طلبه های جوان و خوش فکر جامعه، دانشجویان معتقد و نهادهای جهادسازندگی داریم، اما چون منکر به بد حجابی محدود شده و مقصر اصلی هم تنها زنان هستند، این چنین به نظر می رسد که تصویر زیبا و دلنشینی که این دو واژه امر به معروف و نهی از منکر می تواند در جامعه پیدا کند، تبدیل شده به تصویری دلخراش و نامطلوب که احساس مناسبی را در شنونده حتی در بیان واژه ایجاد نمی کند.
اگر هر رفتاری که با دین و باورهای مردم گره خورده باشد، درست انجام نشود، ممکن است نتایج عکس به بار بیاورد. فکر می کنید آثار و بازتاب همین قانونی که در مجلس در حال تصویب است، در بین مردم، مؤمنین و جامعه چگونه خواهد بود؟ آیا مردم استقبال می کنند؟
مسلما طبیعی است هر حرکت که به نام دین انجام شود و متناسب با طبع و عرف جامعه و فضیلت های اخلاقی نباشد، اثر منفی دارد. یعنی یک نوع وازدگی، جدایی از دین و دلزدگی نسبت به دین را در جامعه به وجود می آورد. امام رضا(ع) می فرمایند که شما احادیث ما را همانطور که هست به مردم بیان کنید، مردم خودشان به سمت ما می آیند، اما وقتی که ما احادیث معصومین یا آیات قرآن را با برداشت های شخصی و نظرات فردی آن هم نظرات قشری و سطحی آمیخته و به جامعه عرضه می کنیم، طبیعی است که فاصله بین مردم و دین و فاصله بین نهادهای دینی و مردم روز به روز بیشتر می شود و عمق فاصله مردم و برنامه های دینی در جامعه بیشتر خواهد شد. چنانکه امروز می بینیم جوانان ما علیرغم باورهای عمیقی که به اصل دین دارند، نسبت به رفتارهای نهادهای دینی ما معترض هستند و روز به روز شاهد افزایش فاصله بین جوانان و نهادها هستیم.