جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

مروری بر شیوه های نگارش تاریخ دفاع مقدس؛

وقتی تاریخ جنگ را روایت می کند

کد خبر: ۶۲۳۳۵
وقتی تاریخ جنگ را روایت می کند

به گزارش جماران، ایران نوشت:

شناسایی همه ابعاد یک پدیده تاریخی زمانی شکل می‏گیرد که تمام موجودیت این پدیده در بستر تاریخ به طور کامل آشکار شود. تا پیش از این، بخصوص با تلقی سنتی از تاریخ، وظیفه مورخ، نگارش وقایع و حوادث مربوط به عناصر قدرت و هیأت حاکمه بود و تاریخ‏نگار احساس دینی در مورد پرداختن به زندگی و حیات اجتماعی عناصر رده پایین جامعه را نداشت و نقش افراد عادی در ایجاد یک پدیده و حادثه، به طور کلی نادیده انگاشته می‏شد. اما در دوره جدید، تاریخ شفاهی به عنوان یک روش در عرصه تاریخ‏نگاری مورد توجه قرار گرفته است. با نگاهی اجمالی می‌توان گفت تاریخ‏نگاری به شیوه نوین، از زمان مشروطه به بعد در ایران شگل گرفت و محققان و پژوهشگران این عرصه به لوازم و اسبابی مجهز شده‏اند که سبک تاریخ‏نگاری سنتی را با تغییر و تحولاتی مواجه کرد . نکته قابل تأمل اینکه، تاریخ‏نگاری امروز حتی با تاریخ‏نگاری دوره مشروطه نیز تفاوت اساسی دارد. تاریخ‏نگاری جنگ ایران و عراق همزمان با شروع دفاع مقدس شکل گرفته و بعد از برقراری آتش‏بس و پذیرش قطعنامه نیز به صورت جدی‏تری به آن پرداخته شده است. مورخان جنگ، بعد از این زمان بود که با سؤالات جدی‏تری در عرصه جنگ مواجه شدند و سعی کردند که به کشف حقایق در عرصه دفاع مقدس بپردازند. در این دوران بود که تاریخ‏نگاران به جای پرداختن صرف به جنبه‏های روبنایی این پدیده، تلاشی گسترده برای شناخت جنبه‏های عمیق و نامکشوف مسائل و موضوعات جنگ را آغاز کردند.

تاریخ ‏نگاری جنگ زیر ذره‌بین کارشناسان
در مورد دفاع مقدس نگاهی ارزشی وجود دارد اما صرف‏نظر از این نوع نگرش به جنگ ایران و عراق، در نگاه تاریخ نگاران از این پدیده به عنوان یک واقعه تاریخی یاد می‏شود که در یک مقطع زمانی خاص شکل گرفته و مدت هشت سال استمرار آن، تحولات و اتفاقات متعددی را در تاریخ سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی نظام جمهوری اسلامی رقم زده است.
با این وصف در میان کسانی که در مورد جنگ قلم می‏زنند نگاه یکسان به این پدیده وجود ندارد و همین مسأله نیز بر تاریخ‏نگاری جنگ تأثیر گذاشته است.
بر اساس دیدگاهی از آنجایی که هنوز 50 سال از زمان وقوع یک حادثه نگذشته، بنابراین آن حادثه هنوز به تاریخ نپیوسته و زمان برای انتشار اسناد آن مناسب نیست. تلقی دیگری نه در امتداد نظریه فوق بلکه در کنار آن قرار دارد که معتقد است جنگ ایران و عراق هنوز به نقطه پایان خود نرسیده و هنوز تکلیف مرزها و مسأله غرامت جنگی حل نشده و قوه اجرایی فعلی حاکم در عراق دولت‏گذار است و معلوم نیست که چه اتفاقی در آینده به وقوع بپیوندد. از نظر معتقدان این نظریه ما زمانی می‏توانیم در مورد یک اتفاق تاریخی قضاوتی داشته باشیم که دوران آن به پایان رسیده باشد اما دوران دفاع مقدس به جهت ابهامات موجود در مورد برخی مسائل ، هنوز به نقطه پایانی نرسیده است. دیدگاهی دیگر به لحاظ حقوقی و سیاسی معتقد است در زمانی خاص و در فضایی سیاسی و اجتماعی تحولی نظامی به نام جنگ رخ داده و با قبول پیشنهاد آتش‏بس و متجاوز شناخته شدن عراق در جنگ، دوران دفاع مقدس به تاریخ پیوسته و دوران آن تمام شده است. برخی دیگر که بر ارزش‏های دینی و انقلابی تأکید دارند، دفاع مقدس را عامل حفظ نظام و انقلاب می‏دانند و معتقدند در جریان دفاع مقدس و بعد از آن ارزش‏ها و حقایق معنوی جنگ بر نسل جدید اثر گذاشته و برای استمرار این تأثیرگذاری دوره فعلی را باید امتداد دوران دفاع مقدس دانست. در عرصه تاریخ‏نگاری نیز ما با دو شیوه مواجه هستیم. شیوه اول، گزارش وقایع‏نگارانه در مورد یک حادثه است و شیوه دوم تبیین و بررسی روابط علت و معلولی حوادث و وقایع تاریخی است. در واقع مورخ با این دو شیوه به اظهارنظر در مورد یک واقعه یا پدیده تاریخی می‏پردازد. این مسأله در مورد تاریخ‏نگاری جنگ نیز صادق است. در عین حال باید در نظر داشت که تاریخ‏نگاری جدید بخصوص از زمان انقلاب به بعد تفاوت‏هایی
با گذشته دارد.
یکی از ویژگی‏های تاریخ‏نگاری انقلاب و جنگ، حضور نحله‏ای جدید از مورخان در قالب خبرنگاران است. امروز بخش عظیمی از بار تاریخ‏نگاری جنگ بر دوش خبرنگاران است. در این مقطع با توجه به گسترش فناوری اطلاع‏رسانی ضبط حادثه به صورت صوتی و تصویری، باعث اعتبار بیشتر اسناد این پدیده تاریخی شده و به همین خاطر مراجعه به چنین مستنداتی، فضای مطمئن‏تری را برای تاریخ‏نگاران جهت تبیین وقایع دوران دفاع مقدس فراهم
کرده است.
چالش‌های تاریخ‌نگاری جنگ
مهم‏ترین دغدغه‏هایی که در زمینه ثبت وقایع وجود دارد، شتاب و تعجیل در ضبط خاطرات شفاهی است چون مشمول مرور زمان می‏شود و امکان فراموشی و از یاد بردن جزئیات وقایع توسط اشخاص وجود دارد و ممکن است که فرد مصاحبه‏شونده به واسطه گذشت زمان، حوادث و وقایع را به صورت جابه‏جا نقل کند که خود این موضوع، نه تنها موجب خلل در بیان واقعه تاریخی است بلکه بر ابهام قضیه می‏افزاید. از نکات دیگری که می‌تواند از آفات تاریخ نگاری جنگ باشد نگاه توصیفی است. از ابتدای وقوع جنگ بسیاری بر اهمیت وقوع این حادثه واقف بودند و به همین خاطر برای ثبت، ضبط، نگهداری و بایگانی اسناد و مدارک آن تلاش داشتند. در طول دوران دفاع مقدس با توجه به متولیانی که در سپاه و ارتش برای ارائه فرآورده‌های فرهنگی در مورد جنگ وجود داشتند محصولاتی برای ارائه به مخاطبان منتشر شدند. طبعاً بسیاری از این آثار به بیان شرح عملیات و پدافند و تک نگاری‌هایی در مورد زندگی سرداران شهید و ارائه کارکرد مؤسسات مرتبط با جنگ به عنوان مراکز ستادی و پشتیبانی داشت محدود می‌شد اما بعد از جنگ انتظار این بود که وقایع نگاری جنگ از حالت توصیفی خارج شود و به مسائل پژوهشی و طرح پرسش‌های بنیادی در مورد جنگ و ارائه پاسخ مناسب بپردازد اما فقر آثار پژوهشی در مورد جنگ در این زمینه بسیار آزار دهنده است. بی‌تردید دوران دفاع مقدس مقطعی بسیار حساس در انقلاب اسلامی است و بسیاری از حوادث و تحولات آن با توجه به اینکه خاطره‌هایی از رشادت، پایمردی، دلیری، صبوری، توکل و... مردم ایران را زنده می‌کند و طبعاً بسیاری از مؤلفان جنگ با توجه به اینکه از نزدیک واقعیت‌های مربوط به دوران دفاع مقدس را لمس کردند نگاهی کاملاً ارزشی و اعتقادی به جنگ تحمیلی دارند.
طبعاً در شرایط کنونی با توجه به گذشت سال‌ها از واقعه و شکل گرفتن نسل جدیدی که تصورات مبهمی از دوران دفاع مقدس دارند بیان وقایع و حوادث که صرفاً بر جنبه‌های معنوی تأکید دارند برای نسل جدید امری دشوار به نظر می‌رسد چون اساساً نسل تازه با توجه به گسترش عرصه فناوری اطلاع‌رسانی به صورت روزانه در معرض داده‌های مختلف از طریق اینترنت و سایر رسانه‌های دیداری و شنیداری قرار می‌گیرد و با توجه به حساس بودن مسأله دفاع مقدس بسیاری تحلیل‌ها و تفسیرهای موافقان و مخالفان در مسیر بازتعریف مجدد از دوران جنگ تحمیلی هستند، بنابراین مخاطبان که صرفاً به خواندن آثار با تأکید بر جنبه‌های معنوی و اعتقادی عادت داشتند در مواجهه با سؤالات و ابهاماتی که بعد از این بروز خواهد کرد دچار تناقضات فراوانی خواهند شد.
یکی دیگراز موضوعاتی که می‌‏تواند به عنوان چالشی در عرصه تاریخ‏نگاری معاصر و بخصوص جنگ، مطرح باشد این است که در عرصه‏های دانشگاهی بخصوص در رشته تاریخ، حد و مرز معینی را برای تدریس این دانش در نظر گرفتند و دانشجویان این رشته می‏دانند که در دروس آنان به حوادث و وقایع و موضوعاتی فراتر از انقراض سلسله قاجاریه اشاره‏ای نشده است. این مسأله یکی از ضعف‏های عمده تاریخ‏نگاری دوره معاصر است. چون به لحاظ دانشگاهی، تاریخ‏نگاری معاصر به عنوان فن، مورد توجه استادان تاریخ و دانشجویان قرار نگرفته است و ما متأسفانه در دانشگاه با بی‏توجهی نسبت به تاریخ‏نگاری حال مواجه هستیم. با نگاهی اجمالی به آنچه به عنوان شیوه نگارش تاریخ جنگ در گذشته تا به امروزمرور شد و با علم به پیشرفت تکنولوژی عصر حاضر؛ دور از انتظار نیست که تغییر و تحول در عرصه اطلاعات، تاریخ‏نگاری را متحول کند و به طور قطع و یقین با توجه به تغییرات جدیدی که در عرصه فناوری و خصوصاً فناوری اطلاع‏رسانی در آینده رخ خواهد داد باید انتظار داشت که مورخان سال‌های بعد با توجه به اینکه افق دید و منظر نگاهی تازه پیدا می‏کنند پرسش‏ها، ابزارها، صورت مسائل، استنتاجات و نتایج تازه‏ای را در عرصه تاریخ‏نگاری داشته باشند. این موضوع بخصوص در مورد دوران دفاع مقدس بیشتر صدق می‏کند چون ما در مورد جنگ، تعبیری کاملاً مردمی داریم و به همین خاطر نقش مردم در این عرصه بسیار
پررنگ است.

منابع:
1- تأملی در تاریخ‏نگاری انقلاب اسلامی، نشستی با حضور هاشم آقاجری، محمدعلی اکبری، حمید انصاری و حسن حضرتی، مجله متین، شماره 13.
2- تاریخ و تاریخ‏نگاری جنگ ایران و عراق، محمد درودیان، نشریه نگین، شماره 13، ص 4.
3- همایش سال 84، نگاهی به پژوهش‏های صورت گرفته در عرصه جنگ تحمیلی، سخنرانی علیرضا کمره‏ای،
4- همایش سال 84، تاریخ‏نگاری جنگ در ارتش ج. ا. ا. ، سخنرانی مسعود بختیاری
5- میزگرد تاریخ‏نگاری انقلاب اسلامی، نشستی با حضور حاتم قادری، عبدالله شهبازی و عبدالحمید معادیخواه، فصلنامه متین

انتهای پیام

دیدگاه شما