به گزارش جماران، ایران نوشت:
شناسایی همه ابعاد یک پدیده تاریخی زمانی شکل میگیرد که تمام موجودیت این پدیده در بستر تاریخ به طور کامل آشکار شود. تا پیش از این، بخصوص با تلقی سنتی از تاریخ، وظیفه مورخ، نگارش وقایع و حوادث مربوط به عناصر قدرت و هیأت حاکمه بود و تاریخنگار احساس دینی در مورد پرداختن به زندگی و حیات اجتماعی عناصر رده پایین جامعه را نداشت و نقش افراد عادی در ایجاد یک پدیده و حادثه، به طور کلی نادیده انگاشته میشد. اما در دوره جدید، تاریخ شفاهی به عنوان یک روش در عرصه تاریخنگاری مورد توجه قرار گرفته است. با نگاهی اجمالی میتوان گفت تاریخنگاری به شیوه نوین، از زمان مشروطه به بعد در ایران شگل گرفت و محققان و پژوهشگران این عرصه به لوازم و اسبابی مجهز شدهاند که سبک تاریخنگاری سنتی را با تغییر و تحولاتی مواجه کرد . نکته قابل تأمل اینکه، تاریخنگاری امروز حتی با تاریخنگاری دوره مشروطه نیز تفاوت اساسی دارد. تاریخنگاری جنگ ایران و عراق همزمان با شروع دفاع مقدس شکل گرفته و بعد از برقراری آتشبس و پذیرش قطعنامه نیز به صورت جدیتری به آن پرداخته شده است. مورخان جنگ، بعد از این زمان بود که با سؤالات جدیتری در عرصه جنگ مواجه
شدند و سعی کردند که به کشف حقایق در عرصه دفاع مقدس بپردازند. در این دوران بود که تاریخنگاران به جای پرداختن صرف به جنبههای روبنایی این پدیده، تلاشی گسترده برای شناخت جنبههای عمیق و نامکشوف مسائل و موضوعات جنگ را آغاز کردند.
تاریخ نگاری جنگ زیر ذرهبین کارشناسان
در مورد دفاع مقدس نگاهی ارزشی وجود دارد اما صرفنظر از این نوع نگرش به جنگ ایران و عراق، در نگاه تاریخ نگاران از این پدیده به عنوان یک واقعه تاریخی یاد میشود که در یک مقطع زمانی خاص شکل گرفته و مدت هشت سال استمرار آن، تحولات و اتفاقات متعددی را در تاریخ سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی نظام جمهوری اسلامی رقم زده است.
با این وصف در میان کسانی که در مورد جنگ قلم میزنند نگاه یکسان به این پدیده وجود ندارد و همین مسأله نیز بر تاریخنگاری جنگ تأثیر گذاشته است.
بر اساس دیدگاهی از آنجایی که هنوز 50 سال از زمان وقوع یک حادثه نگذشته، بنابراین آن حادثه هنوز به تاریخ نپیوسته و زمان برای انتشار اسناد آن مناسب نیست. تلقی دیگری نه در امتداد نظریه فوق بلکه در کنار آن قرار دارد که معتقد است جنگ ایران و عراق هنوز به نقطه پایان خود نرسیده و هنوز تکلیف مرزها و مسأله غرامت جنگی حل نشده و قوه اجرایی فعلی حاکم در عراق دولتگذار است و معلوم نیست که چه اتفاقی در آینده به وقوع بپیوندد. از نظر معتقدان این نظریه ما زمانی میتوانیم در مورد یک اتفاق تاریخی قضاوتی داشته باشیم که دوران آن به پایان رسیده باشد اما دوران دفاع مقدس به جهت ابهامات موجود در مورد برخی مسائل ، هنوز به نقطه پایانی نرسیده است. دیدگاهی دیگر به لحاظ حقوقی و سیاسی معتقد است در زمانی خاص و در فضایی سیاسی و اجتماعی تحولی نظامی به نام جنگ رخ داده و با قبول پیشنهاد آتشبس و متجاوز شناخته شدن عراق در جنگ، دوران دفاع مقدس به تاریخ پیوسته و دوران آن تمام شده است. برخی دیگر که بر ارزشهای دینی و انقلابی تأکید دارند، دفاع مقدس را عامل حفظ نظام و انقلاب میدانند و معتقدند در جریان دفاع مقدس و بعد از آن ارزشها و حقایق
معنوی جنگ بر نسل جدید اثر گذاشته و برای استمرار این تأثیرگذاری دوره فعلی را باید امتداد دوران دفاع مقدس دانست. در عرصه تاریخنگاری نیز ما با دو شیوه مواجه هستیم. شیوه اول، گزارش وقایعنگارانه در مورد یک حادثه است و شیوه دوم تبیین و بررسی روابط علت و معلولی حوادث و وقایع تاریخی است. در واقع مورخ با این دو شیوه به اظهارنظر در مورد یک واقعه یا پدیده تاریخی میپردازد. این مسأله در مورد تاریخنگاری جنگ نیز صادق است. در عین حال باید در نظر داشت که تاریخنگاری جدید بخصوص از زمان انقلاب به بعد تفاوتهایی
با گذشته دارد.
یکی از ویژگیهای تاریخنگاری انقلاب و جنگ، حضور نحلهای جدید از مورخان در قالب خبرنگاران است. امروز بخش عظیمی از بار تاریخنگاری جنگ بر دوش خبرنگاران است. در این مقطع با توجه به گسترش فناوری اطلاعرسانی ضبط حادثه به صورت صوتی و تصویری، باعث اعتبار بیشتر اسناد این پدیده تاریخی شده و به همین خاطر مراجعه به چنین مستنداتی، فضای مطمئنتری را برای تاریخنگاران جهت تبیین وقایع دوران دفاع مقدس فراهم
کرده است.
چالشهای تاریخنگاری جنگ
مهمترین دغدغههایی که در زمینه ثبت وقایع وجود دارد، شتاب و تعجیل در ضبط خاطرات شفاهی است چون مشمول مرور زمان میشود و امکان فراموشی و از یاد بردن جزئیات وقایع توسط اشخاص وجود دارد و ممکن است که فرد مصاحبهشونده به واسطه گذشت زمان، حوادث و وقایع را به صورت جابهجا نقل کند که خود این موضوع، نه تنها موجب خلل در بیان واقعه تاریخی است بلکه بر ابهام قضیه میافزاید. از نکات دیگری که میتواند از آفات تاریخ نگاری جنگ باشد نگاه توصیفی است. از ابتدای وقوع جنگ بسیاری بر اهمیت وقوع این حادثه واقف بودند و به همین خاطر برای ثبت، ضبط، نگهداری و بایگانی اسناد و مدارک آن تلاش داشتند. در طول دوران دفاع مقدس با توجه به متولیانی که در سپاه و ارتش برای ارائه فرآوردههای فرهنگی در مورد جنگ وجود داشتند محصولاتی برای ارائه به مخاطبان منتشر شدند. طبعاً بسیاری از این آثار به بیان شرح عملیات و پدافند و تک نگاریهایی در مورد زندگی سرداران شهید و ارائه کارکرد مؤسسات مرتبط با جنگ به عنوان مراکز ستادی و پشتیبانی داشت محدود میشد اما بعد از جنگ انتظار این بود که وقایع نگاری جنگ از حالت توصیفی خارج شود و به مسائل پژوهشی و طرح
پرسشهای بنیادی در مورد جنگ و ارائه پاسخ مناسب بپردازد اما فقر آثار پژوهشی در مورد جنگ در این زمینه بسیار آزار دهنده است. بیتردید دوران دفاع مقدس مقطعی بسیار حساس در انقلاب اسلامی است و بسیاری از حوادث و تحولات آن با توجه به اینکه خاطرههایی از رشادت، پایمردی، دلیری، صبوری، توکل و... مردم ایران را زنده میکند و طبعاً بسیاری از مؤلفان جنگ با توجه به اینکه از نزدیک واقعیتهای مربوط به دوران دفاع مقدس را لمس کردند نگاهی کاملاً ارزشی و اعتقادی به جنگ تحمیلی دارند.
طبعاً در شرایط کنونی با توجه به گذشت سالها از واقعه و شکل گرفتن نسل جدیدی که تصورات مبهمی از دوران دفاع مقدس دارند بیان وقایع و حوادث که صرفاً بر جنبههای معنوی تأکید دارند برای نسل جدید امری دشوار به نظر میرسد چون اساساً نسل تازه با توجه به گسترش عرصه فناوری اطلاعرسانی به صورت روزانه در معرض دادههای مختلف از طریق اینترنت و سایر رسانههای دیداری و شنیداری قرار میگیرد و با توجه به حساس بودن مسأله دفاع مقدس بسیاری تحلیلها و تفسیرهای موافقان و مخالفان در مسیر بازتعریف مجدد از دوران جنگ تحمیلی هستند، بنابراین مخاطبان که صرفاً به خواندن آثار با تأکید بر جنبههای معنوی و اعتقادی عادت داشتند در مواجهه با سؤالات و ابهاماتی که بعد از این بروز خواهد کرد دچار تناقضات فراوانی خواهند شد.
یکی دیگراز موضوعاتی که میتواند به عنوان چالشی در عرصه تاریخنگاری معاصر و بخصوص جنگ، مطرح باشد این است که در عرصههای دانشگاهی بخصوص در رشته تاریخ، حد و مرز معینی را برای تدریس این دانش در نظر گرفتند و دانشجویان این رشته میدانند که در دروس آنان به حوادث و وقایع و موضوعاتی فراتر از انقراض سلسله قاجاریه اشارهای نشده است. این مسأله یکی از ضعفهای عمده تاریخنگاری دوره معاصر است. چون به لحاظ دانشگاهی، تاریخنگاری معاصر به عنوان فن، مورد توجه استادان تاریخ و دانشجویان قرار نگرفته است و ما متأسفانه در دانشگاه با بیتوجهی نسبت به تاریخنگاری حال مواجه هستیم. با نگاهی اجمالی به آنچه به عنوان شیوه نگارش تاریخ جنگ در گذشته تا به امروزمرور شد و با علم به پیشرفت تکنولوژی عصر حاضر؛ دور از انتظار نیست که تغییر و تحول در عرصه اطلاعات، تاریخنگاری را متحول کند و به طور قطع و یقین با توجه به تغییرات جدیدی که در عرصه فناوری و خصوصاً فناوری اطلاعرسانی در آینده رخ خواهد داد باید انتظار داشت که مورخان سالهای بعد با توجه به اینکه افق دید و منظر نگاهی تازه پیدا میکنند پرسشها، ابزارها، صورت مسائل، استنتاجات و نتایج
تازهای را در عرصه تاریخنگاری داشته باشند. این موضوع بخصوص در مورد دوران دفاع مقدس بیشتر صدق میکند چون ما در مورد جنگ، تعبیری کاملاً مردمی داریم و به همین خاطر نقش مردم در این عرصه بسیار
پررنگ است.
منابع:
1- تأملی در تاریخنگاری انقلاب اسلامی، نشستی با حضور هاشم آقاجری، محمدعلی اکبری، حمید انصاری و حسن حضرتی، مجله متین، شماره 13.
2- تاریخ و تاریخنگاری جنگ ایران و عراق، محمد درودیان، نشریه نگین، شماره 13، ص 4.
3- همایش سال 84، نگاهی به پژوهشهای صورت گرفته در عرصه جنگ تحمیلی، سخنرانی علیرضا کمرهای،
4- همایش سال 84، تاریخنگاری جنگ در ارتش ج. ا. ا. ، سخنرانی مسعود بختیاری
5- میزگرد تاریخنگاری انقلاب اسلامی، نشستی با حضور حاتم قادری، عبدالله شهبازی و عبدالحمید معادیخواه، فصلنامه متین