براساس حدیث بسیار مشهوری، قلب آیینه یی است که باید با ذکر صیقل داده شود: «برای هر چیزی صیقلی است، صیقل قلب، ذکر است.» به محض اینکه عمل صیقل زدن انجام شد، قلب محلی برای تجلیات و ظهورات مستقیم اسماء و صفات خدا می شود. در حقیقت «قلب» مکان عالی برای تجلیاتی است که یکی بعد از دیگری بر آن فرود می آید. این تغییر و دگرگونی مدام در بازتاب تجلیات تکرارناپذیر الهی به معنای لغوی «قلب» مربوط می شود، که قبلابدان اشاره شد. البته ممکن است سوال شود، اگر طبیعت «قلب» این است که پیوسته در دگرگونی و تبدیل باشد، پس چه چیزی در قلب ثابت است و چگونه قلب در صلح و آرامش است؟
به گزارش جماران، جواب در کیفیت آیینگی قلب است. چیزی که ثابت است، فنای ما در پیش خداست: انسان می تواند به آیینه کاملاشفاف بدل شود که از خودش چیزی ندارد و هر صوری را منعکس کند که از عالم بالاوارد می شود. آرامش قلب دقیقا تسلیم ارادی و کامل وجود به خداست. فنا فی الله، عدم و همه چیز شدن ناگهانی است
مقاله حاضر از کتاب راه هایی به سوی قلب: تصوف و شرق مسیحی انتخاب و ترجمه شده است. این کتاب در حقیقت مجموعه یی از مقالاتی بوده است که گروهی از دین پژوهان و اندیشمندان بزرگ جهان، در باب ابعاد عرفانی و نظری اسلام، در همایشی در دانشگاه کارولینای جنوبی در اکتبر2001 ارایه کرده اند که در سه بخش و 11 فصل به همت پروفسور کاتسینگر به طبع رسیده است. این مقاله را نیز استاد سید حسین نصر، یکی از سنت گرایان برجسته شرکت کننده در این همایش، ارایه کرده که به تبیین یکی از مفاهیم اساسی عرفان، یعنی قلب که مرکز انسان و در نتیجه مرکز هستی، محل تجلی، مکاشفه، شهود و حضور الهی است اختصاص دارد، همچنین به معنا، مفهوم و اهمیت آن در عرفان اسلامی، و مقایسه و ارتباط آن با قلب یا مفاهیم نزدیک به آن در سنتها و فرهنگ های ملل دیگر و نیز تعابیر دیگری که از آن در عرفان شده است، می پردازد. این مقاله از سوی انتشارات حقیقت در اختیار گروه اندیشه روزنامه اعتماد قرار گرفته که متن کامل آن را علاقه مندان می توانند در مجموعه «عرفان ایران» شماره 37 مطالعه کنند.
«در بین قوای انسانی، قلب مرکزیت دارد: چرا که قلب مکانی است که در آنجا حقایق متعالی با انسان تماس می یابد. قلب عضوی شهودی و محل تجلی الهی است» «تیتوس بورکهارت».
قلب مرکز عالم صغیر (انسانی) است. همچنین مرکز جسم مادی، نیروهای حیاتی، احساسات، روح و نیز محل مواجهه بین انسان و قلمروهای آسمانی است که جایگاه ارواح است.
این حقیقت قلب، بسیار قابل ملاحظه و مرکز اسرارآمیزی است که از دیدگاه حیات این جهانیمان، بسیار کوچک به نظر می رسد ولی در عین حال، همانطور که پیامبر فرموده است: «قلب عرش خداوند رحمان است»: عرشی که بر کل عالم احاطه دارد، یا همان گونه که در حدیث دیگری آمده است: «آسمان و زمین گنجایش مرا ندارد بلکه قلب بنده مومن من گنجایش آن را دارد.»
این قلب، اقلیم درونی است که مسیح نیز بدان اشاره کرده است: آن هنگام که گفت: «ملکوت خدا در درون شماست» و در رابطه با قلب است که بنیانگذاران ادیان و تمام متون مقدس بر این نکته تاکید دارند که انسان برای نجات و رهایی خود، این عضو خود را پاک و طاهر نگاه دارد. ما در اینجا تنها به عبارات انجیل اکتفا می کنیم: «خوشا بهحال پاکدلان: چرا که آنان خداوند را ملاقات خواهند کرد.» اما این واقعیت عالی در نهاد انسان، از ما پنهان است. ما در وضعیتی قرار داریم که در آن، قلب در مرکز وجودمان به سری تبدیل شده است که دست نیافتنی است: به گونه یی که ممکن است گفته شود سلوک معنوی چیزی جز کشف دوباره قلب و نفوذ به درون آن نیست.
این نظریه مرکزیت قلب در نشئه انسانی، نظریه یی عمومی و فراگیر است: چنانکه ارتباط آن با تعقل، خردورزی و وحدت نیز به همین گونه است. قرآن و کتاب مقدس، اغلب از معرفت قلب سخن می گویند. در مسیحیت، آباء بادیه نشین معانی عرفانی و رمزی حقیقت قلب را بیان کرده اند و این تعالیم سنتی طولانی در کلیسای ارتدکس شرقی بهنام «هسوخاسم» را به وجود می آورد که با قدیس گرگوری پالاماس به اوج می رسد که وی بر «ذکر قلب» تاکید می کند و آن شامل بیان اهمیت قلب و شرح عرفان و الهیات قلب است. در مذهب کاتولیک تحول دیگری نیز اتفاق افتاد که در آن قلب مسیح جایگزین قلب مومن می شود و معنویتی نو براساس عشق به قلب مقدس عیسی ظاهر می شود: اشاره به قلب آغشته به خون مسیح در نوشته های چهره هایی مثل: قدیس برنارد اهل کلیروز و قدیسه کاترین سینائی فراوان است.
تعالیم مسیحی در باب قلب، که بر کتاب مقدس استوار هستند، نظریات عمومی ویژهیی را ارایه میکنند که در یهودیت نیز دیده میشوند. مهم ترین آنها ارتباط قلب با روح باطنی انسان و مرکز نشئه انسانی است. در عرفان یهودی، معنویت قلب بیشتر گسترش یافته است: برخی از عارفان یهودی بر مفهوم «قلب شکسته یا نادم» (vichbar) تاکید می کنند و اظهار می کنند که جهت رسیدن به شکوه و جلال الهی، شخص باید «قلبش را پاره کند» و آن «قلب شکسته» مذکور در مزامیر، برای این امر کافی است.
جهت روشن ساختن عمومیت اهمیت معنوی قلب در آن سوی مرزهای دینی هنگامی که همچنین بر تکامل «الهیات قلب» و شیوه های «ذکر قلب» خاص هر سنتی، تاکید می شود ممکن است اسم هُروس (الهه مصری، بهمعنای قلب جهان) را به خاطر آید. در سانسکریت نیز اصطلاح مختص به قلب، hridage، بهمعنای مرکز جهان است: چون با مقایسه بین عالم کبیر و عالم صغیر، مرکز انسان مرکز جهان نیز هست. به علاوه در سانسکریت اصطلاح Shradda به معنای ایمان است و بر معرفت قلبی نیز دلالت دارد. در زبان عربی نیز بدین منوال است: در آنجا اصطلاح ایمان هنگامی که در مورد انسان به کار میرود به معنای Faith است، ولی آن هنگام که در مورد خدا به کار می رود، به معنای معرفت است: همان گونه که در نام الهی «المومن» دیده می شود. همچنین در سنت دینی خاور دور، در سنت چین اصطلاح Xin هم بهمعنای قلب و هم ذهن یا آگاهی است.
انسان قادر است به صورت نامحدودی پیشرفت معنوی کند و این آموزه جهانی فوق العاده را خاطرنشان سازد که «قلب» مرکزی است که هم انسان را به عالم معنوی و مراتب عالی وجود مرتبط می سازد و هم وسیله ای برای نایل شدن به آن معرفت باطنی است که دستیابی به آن مراتب و نهایتا به محل عرش الهی را ممکن می سازد. بهعلاوه تلقیهای خاصی از آموزه قلب وجود دارد که با ویژگیهای مخصوص یک دین خاص مرتبط میشود: همانطور که شخص آشکارا این مساله را در مورد مسیحیت مشاهده می کند، چون در این دین هم در واقع بیش از یک مذهب وجود دارد که از این موضوع بحث می کند: یعنی مذهب ارتدکس و کاتولیک رومی و ما تنها از یک مورد«قدیس یوهان دلاکروز» سخن نمی گوییم، که یک نظام الهیات و عرفان قلبی - شبیه به آنچه در اسلام است - به وجود آورد. به هر حال، هدف ما در اینجا این است که به اختصار اهمیت قلب و الهیات و اعمال روحانی مرتبط به آن را در یک مقیاس جهانی و آن طرف مرزهای دینی، پیش از پرداختن به دین اسلام که در اینجا به ویژه با آن سروکار داریم، خاطرنشان سازیم.
در اسلام ادبیات عرفانی وسیعی وجود دارد که از قلب و اهمیت معنوی و عقلانی آن سخن می گویند. پیشتر در قرآن بیش از 130 بار به قلب اشاره شده است و احادیث بسیاری از پیامبر اسلام نیز به این موضوع محوری اشاره دارد. همچنین به ندرت می توان رساله های عرفانی یافت که در آن به قلب و آنچه صوفیه آن را «امورالقلبیه» می نامند، اشاره نشده باشد. شخص اغلب با عنوانهای متون دینی و فلسفی - اسلامی که حاوی اصطلاح قلب هستند، مانند: قوت القلوب، شفاء القلوب، نورالفواد، برخورد می کند. به هر حال مجموعه یی از اصطلاحات وجود دارند که به قلب در مراتب مختلف حقیقی آن، از جمله: «فواد»، «سر» و «لب» اشاره دارند.
برای تبیین درک اسلامی از قلب، از جنبه مابعدالطبیعی و عملی آن، شایسته است تا با عبارت اصلی برای قلب در زبان عربی شروع کنیم. معنای ریشه یی این اصطلاح دگرگونی است. اصطلاح «انقلاب» که در ایران امروز به عنوان ترجمه یی برای مفهوم اروپایی revolution مورد استفاده قرار می گیرد، در اصل به معنی تغییر حکومت است. یکی از اسامی خداوند نیز «مقلب القلوب» یعنی دگرگون کننده قلبها است. همچنین ابن عربی از اصطلاح «تقلب» که از همان ریشه «قلب» مشتق شده است، استفاده می کند و آن بهم عنی قدرت دگرگون کننده ثابتی است که جزو لاینفک قلب است: قدرتی که در یک حالت پویا باعث «جمعیت قلبی» می شود. ریشه «قلب» همچنین به معنای تبدیل و برگشتن به حالت معکوس است. «قلب» در مرتبه جسمانی به معنای تعلیق است و نماد سنتی آن وجود یک مثلث وارونه است. یکی دیگر از معانی ریشه یی این کلمه،«قالب» است: یعنی آن چیزی که حقیقت باطنی انسان را حفظ می کند. به علاوه در «قلب» تقابل عناصر منفی و مثبت وجود دارد، چرا که «قلب» برزخ و اساس قلمرو عالم صغیر است.
در علم «جفر»، از علوم کهن اسلامی، کلمه «قلب» را دگرگون کرده و لفظ «قبل» را از آن ساخته اند. این کلمه، ریشه کلمه قبله است که انسان در طول نمازهای یومیه واجب بدان جهت رو می کند و در معنا نیز ریشه آن با کعبه ارتباط دارد و جهتی است که بدان، محل کعبه (خانه خدا) تعیین می شود.
از جهت باطنی، «قلب» همان کعبه است که عرش الرحمان است. مولوی در اشاره به این مساله یکسانی باطنی، بین کعبه و قلب (که هدف نهایی حج در کعبه است) می سراید:
ای قوم به حج رفته کجایید کجایید
معشوق همینجاست بیایید بیایید
عبارت «کعبه قلب» یا «کعبه دل» معمولادر ادبیات فارسی و آثار عرفانی به کار برده می شود. ریشه «قبل» دارای معنی پذیرش و قبول نیز هست که ویژگی های اصلی «قلب» هستند. همیشه «قلب» تجلیات الهی را دریافت می کند که از بالاو درون می رسد: و «قلب» نهتنها قدرت انتقال یا تقلب را در بردارد، بلکه قدرت پذیرش، یعنی «قبول» یا «قابل» را نیز دارد. ابن عربی درباره این واقعیت است که در دیوان مشهورش ترجمان الاشواق بدان اشاره می کند: هنگامیکه می سراید: «لقد صار قلبی قابلاکل صورة» (قلبم پذیرای هر صورتی است) و اصطلاحات «قلب» و «قابل» را در این مصرع به کار می برد.
قرآن، همچون دیگر کتب مقدس، علم و آگاهی را با قلب، و نداشتن آگاهی را با کوردلی مرتبط می داند. براساس این تعالیم قرآنی و سنت و احادیث نبوی (که به عنوان نخستین و موثقترین تفاسیر بر کلام خداست) حکمای الهی تعالیمی دقیق در ابعاد مابعدالطبیعی، جهانشناسی و انسانشناختی، در معنا و مفهوم قدیمی این اصطلاحات - در زمینه قلب - را توسعه دادند. آنان همچنین شیوه های متنوعی از قبیل «ذکر» و وسایل رسیدن و نفوذ به «قلب» را تداوم و ترویج بخشیدند که از پیامبر و صحابه او اخذ کرده بودند. پاسخ به این سوال که «قلب» چیست تقریبا ناممکن است: اما می توان حداقل برخی ویژگی های اصلی آن را ذکر کرد. پیش از همه، «قلب»، مرکز وجودمان، نسبت به همه مراتب متفاوت آن، اعم از مراتب جسمی، عاطفی و حتی عقلانی و معنوی است. آن چیزی است که افراد را با اقلیم های فرافردی وجود شخص متصل می کند. در واقع، اگر در جامعه امروزی معرفت قلبی انکار می شود، بدینخاطر است که مدرنیته امتناع می کند از اینکه انسان را آن سوی مرتبه وجودی فردی آن ببیند. قلب صرفا مرکز وجود ما نیست، بلکه آن مرکز متعال است: یگانه و منحصر به فردبودن آن از اصل مابعدالطبیعی ناشی می
شود که برای هر مرتبه خاصی از ظهور باید یک اصل واحدی باشد.
«قلب» برزخی میان این جهان و جهان بعدی، عوالم مشهود و نامشهود، اقلیم بشری و اقلیم روح، ابعاد افقی و عمودی وجودی است. به همان طریقی که خطوط افقی و عمودی صلیب - که خود نه تنها نماد مسیح در مسیحیت، بلکه همچنین نماد انسان کامل در اسلام است - تنها در یک نقطه تلاقی می کند، اینجا تنها می تواند یک «قلب» برای هر وجود بشری باشد، اگرچه این واقعیت یگانه در درجات و مراتب وجود حضور دارد. پس «قلب» مرکز یگانه ما است، مکانی که خدای الرحمان در آن جای دارد، همچنین مکانی برای نفس خداست. از این رو ارتباط عمیقی بین ذکر دعایی (که با نفس انجام میشود) و دل وجود دارد.
براساس حدیث بسیار مشهوری، قلب همچنین آیینه یی است که باید با ذکر صیقل داده شود: «برای هر چیزی صیقلی است، صیقل قلب، ذکر است.» به محض اینکه عمل صیقل زدن انجام شد، قلب محلی برای تجلیات و ظهورات مستقیم اسماء و صفات خدا می شود.
در حقیقت «قلب» مکان عالی برای تجلیاتی است که یکی بعد از دیگری بر آن فرود می آید. این تغییر و دگرگونی مدام در بازتاب تجلیات تکرارناپذیر الهی به معنای لغوی «قلب» مربوط می شود، که قبلا بدان اشاره شد. البته ممکن است سوال شود، اگر طبیعت «قلب» این است که پیوسته در دگرگونی و تبدیل باشد، پس چه چیزی در قلب ثابت است و چگونه قلب در صلح و آرامش است؟
جواب در کیفیت آیینگی قلب است. چیزی که ثابت است، فنای ما در پیش خداست: انسان می تواند به آیینه کاملاشفاف بدل شود که از خودش چیزی ندارد و هر صوری را منعکس کند که از عالم بالاوارد می شود. آرامش قلب دقیقا تسلیم ارادی و کامل وجود به خداست. فنا فی الله، عدم و همه چیز شدن ناگهانی است. عدم مانند سطح یک آیینه است و همهچیز از انعکاس یافتن تجلیات پایان ناپذیر، از خزانه مستور خدا صادر می شود که مطابق با قرآن پایان ناپذیر است.
هنگامیکه قلب تطهیر و صیقل زده می شود، ممکن است تنها به عنوان یک آیینه توصیف نشود، بلکه همچنین به عنوان چشمی توصیف شود که باز شده است و حالا می تواند اقلیم نادیدنی را ببیند، چنانچه چشمان مادی قادر به دیدن جهان ظاهری هستند. نماد «عینالقلب» در زبان عربی (چشم دل در فارسی) محدود به دین اسلام نمی شود، بلکه جهانی است: چنان که ما در بیان افلاطون «چشم روح»، در تعبیر قدیس آگوستین «چشم دل» و در تعالیم «چشم سوم» می بینیم. اما درباره آن در صوفیه با تاکید بیشتر بحث می شود. دلیلی که نماد بصیرت بیش از حواس دیگر مورد استفاده قرار میگیرد، این است که بصیرت، خاصیتی عینی دارد و عملکرد قلبی و عقلانی را بهتر نمایان میسازد. با وجود این، «قلب» تواناییهای باطنی دیگری نیز دارد. با گوش دل انسان میتواند آهنگ بیصدا را بشنود که افلاطون درباره آن سخن میگفت و با قوه بویایی، قلب انسان میتواند بوی بهشت را استشمام کند. اما «چشم دل» است که دارای اهمیت محوری است. چشم دل که همان عقل درونی است، قوه یی است که با آن، قادر به مشاهده جهان نادیدنی و خدای غایی هستیم: آن همچنین چشمی است که خدا بدان ما را میبیند. زمانیکه ما با
خدا دوست و صمیمی هستیم خدا نیز با ما صمیمی و مهربان است: اگرچه این ارتباط معمولابرعکس میشود. تنها هنگامیکه خدا ما را دوست دارد ما میتوانیم خدا را دوست بداریم.
«قلب» همچنین وجهی دارد که به هر دو جهان توجه می کند (وجه القلب) و آن وجهی که رو به خدا میکند غیر از آن وجهی نیست که خدا به انسان می کند. برای همین است که عدهیی درصدد محو کردن حقیقت الهی از حوزه آگاهی انسان هستند: چنانکه لاادریگرایان و معتقدان به قدسیزدایی زندگی سعی در انجامدادن آن دارند که نهایتا به محوکردن خود انسان و تقلیلش به مادون انسان می انجامد.
در اعماق «قلب»، «فواد» یا قلب مرکزی قرار دارد که در آن دو چشم (یکی برای دیدن خدا و دیگری برای دیدن جهان) با هم یکی میشوند. برخلاف چشمان ظاهری که در تعداد نیز دو تا هستند و کثرت را می بینند، چشم باطنی قلب در اصل یکی است، اما قادر به درک هر دو جهان است. بنابراین، آن قدرت تبدیل «کثرت» به «وحدت» را دارد. زمانی که چشم دل باز شده است، انسان نهتنها قادر به دیدن وحدت است، بلکه همچنین قادر به دیدن وحدت در کثرت و کثرت در وحدت است و بهموجب آن به توحید در عالیترین معنی آن میرسد.
مبادا انسان اهمیت دل را برای ایمان و عشق الهی فراموش کند. همچنین باید گفت که پیش از همه مطابق با قرآن و حدیث، ایمان حقیقی تنها فکری و زبانی نیست، بلکه با دل مرتبط است. واقعا برای مومنبودن، باید در قلب و با قلب مان ایمان بیاوریم که در آنجا ایمان قرار دارد. ثانیا «قلب» تنها محل عشق انسانی نیست، بلکه محل عشق الهی نیز است. آتش عشق در «قلب» شعله میکشد و در آنجاست که انسان معشوق را مییابد. قلب «ولی»، منبع نوری است که از اشراق باطنی او ناشی میشود و منبع حرارتی است که از آتش عشق خدا صادر میشود. معرفت و عشق در این سطح در حقیقتی یگانه - مانند نور و گرمای آتش متحد میشوند. مکان این آتش مقدس «قلب» است.
هرچند قلب، حقیقتی مجرد است، مراتب بسیاری را در بردارد و به همان اندازه معرفت و عشق به خدا را بهوجود میآورد. بسیاری از بزرگان تصوف، از قبیل: مولوی، عطار و نوری، به هفت مرتبه «قلب» اشاره کردهاند. برای آن اصطلاحات تخصصی مختلفی استعمال می شود. حکیم ترمذی برای یکی دانستن این مراتب با دژ متحدالمرکز روح، یک گام به جلوتر برمیدارد که هر کدام با پوشش خود درونیترین و نهفتهترین بخش «قلب» را حفظ میکنند و محافظت درونی را برای دژهای مستحکم درونی تر تهیه می کنند و تنها بعد از مجاهده معنوی زیاد می توان در آن نفوذ کرد. چنانکه نشان داده شده است، این طرح با طرح قدیسه «ترزا آویلایی» در توصیف قلاع باطنی خود بسیار مشابهت دارد و ما می توانیم این ایده قلبهای متحدالمرکز را که از اقامتگاه های مستحکم ساخته شده است و بهواسطه دیوارها حفاظت میشود، در منابع عرفان اسلامی و مسیحی بیابیم. این همانندیها، تاثیرات تاریخی و تشابه شکلی را آشکار می کنند. اما در درجه اول، آنها تعالیم جهانی در باب «حکمت خالده» در ارتباط با «قلب» و مراتب وجودی آن (معادل با مراتب حقیقت عالم صغیر) را نشان میدهد.
با رجوع به کلمه «قلب» و با تحلیل یک اصطلاح عربی که ارتباط نزدیکی با «قلب» دارد، یعنی «قالب» (که به معنی چاه است) ممکن است به جنبه دیگر از حقیقت «قلب» اشاره کنیم. «قلب» چاهی است که از آن سرچشمه حیات، عشق و معرفت می جوشد. در دین اسلام، آب بهترین نماد لطف و رحمت خداوند است. می توان گفت که چون خداوند در قلب مومن جای دارد، هنگامیکه حجاب قلب برداشته شود، آب از چاه قلب فوران میکند: همان گونه که در بیرون، لطف و رحمت الهی جاری میشود. یکی از بهترین نمونه این جریان در این جهان، جریان آب است. بدینخاطر است که در احادیث ما، گاهی از قلب به «ینبوع الحکمه»، یعنی منبع حکمت، تعبیر میشود. برطبق یک حدیث بسیار مشهور که در بسیاری از منابع دیده می شود و اساس جنبه عملی تصوف نیز است، «انسانی که خود را برای خداوند به اربعینی خالص گرداند، خداوند سرچشمه های حکمت را بر او میگشاید و حکمت را از قلبش به زبانش جاری می سازد.» این حدیث همچنین سلوک روحانی را مستقیما به وسایل دسترسی به «قلب» مربوط میسازد و راه برطرفکردن زنگارهای قلبی را خاطرنشان میسازد تا جاییکه سالک بتواند حکمت را از قلب به زبانش جاری سازد.
اگر «قلب» همان حقیقتی باشد که توصیف شد، پس هرکسی برای رسیدن به درک معنوی، نیاز دارد که به «قلب» خود رجوع کند. مشکل اینجاست که وجود انسانی دچار هبوط شده است و «قلب»، دیگر بهآسانی قابل دسترسی نیست: هرچند که آن مرکز وجود انسان باقی میماند. برای انسانهای عصر طلایی یا در نشئه عدنی که بر فطرت اولیه خویش بودند، «قلب» مستقیما در دسترس بود. آنان در «قلب»، یعنی با خدا و در خدا زندگی میکردند. اما با هبوط و سقوط، قلب دست نایافتنی تر شده و با پوسته های محکمی پوشیده شده است که دلالت بر قدرت های روانشناختی مستحکمی دارد. مدت ها قبل از دوران جدید، «قلب»، دژ یا غاری بود که تنها با مجاهدهیی قهرمانانه و بعد از مبارزه شاق برای کسب معرفت الهی که در آن (قلب) جاری است، قابل تصرف بود. نماد «قلب» به عنوان غاری مخفی در درون سینه انسان، نمادی جهانی است. ممکن است ایراد شود که «قلب» همیشه پاک نیست، چنانکه در بسیاری از متون مقدس آمده است. کاربرد اصطلاح «قلب» در معنای معمولی، بهیقین چنین حکمی را تجویز میکند، اما این درک معمولی از «قلب» که برای همه فراهم است، صرفا همان معنی «قلب» در مفهوم روحانی آن نیست که در آنجا خداوند
رحیم مورد شهود واقع میشود. به هر حال، این دو تا کاملابیارتباط نیستند. بدینخاطر است که پیامبر «ذکر» را صیقل «قلب» مینامد: البته آن قلبی که توسط زنگار پوشیده میشود، قلب باطنی یا عرش الهی نیست: چون که آن هرگز زنگار نمی گیرد و نیاز به تهذیب و صیقل زدن ندارد. در هر صورت، تا آنجا که به حیات روحانی مربوط است، نه تنها صیقل و تهذیب «قلب» امری ضروری است، بلکه همچنین پاک نگه داشتن آن برای حفاظت از همه پلیدی ها ضروری است.
منبع: اعتماد