سیاستگذاری علمی و توسعه علم هنوز دغدغه جدی کشور ما است و به سادگی نمیتوان از کنار این موضوع مهم گذشت. از سوی دیگر نقد این فضا و جریانات وابسته به آن هم فضای خاص خود را میطلبد. طی چند وقت اخیر صحبتهای مختلفی درباره رشد و سرعت و کاهش علم در کشور صورت گرفته که سعی کردیم این بحث را با رویکردی اندیشهیی مورد نقد و بررسی قرار دهیم و طرح کنیم که جایگاه علم و توسعه و حضور نخبگان و اندیشمندان در فضای فعلی جامعه ما کجاست و چه باید کرد.
به گزارش جماران، آنچه در پی می آید گفتگوی اعتماد با ناصر فکوهی در این باره است:
طی سالهای اخیر وضعیت علمی کشور با فراز و نشیب بسیار عجیبی روبهرو شد به طوری که عدهیی صحبت از کاهش یا افزایش سرعت علمی در ایران داشتند. اگرچه برای این کاهش یا افزایش معیاری اعلام نشد که بدانیم بر اساس چه معیاری این اتفاق رخ داده است. از سوی دیگر وضعیت علمی در ایران که بیشتر نگاهها به سوی فضای دانشگاهی و آموزش عالی است در مسیر تندباد حوادث سیاسی قرار گرفته و به ماهیت و ذات علم توجه جدی نشده است. به عنوان نخستین پرسش میخواستم بدانم تحت چه شرایطی کشوری در مسیری قرار میگیرد که به جای اینکه معیارهای واقعی توسعه علم مورد توجه قرار گیرد صحبت از سرعت یا کاهش تولید علم میشود؟
ما دو مشکل اساسی داریم، یعنی دو پدیده را در آن واحد تجربه میکنیم که برای هیچ کدامشان آمادگی نداریم؛ نه آمادگی ساختاری یعنی در نهادهایمان و نه آمادگی در نظامهای عاملیت یعنی رفتارها و ذهنیتهای مردم و نخبگانمان. نخستین تجربه که قدیمیتر است و دستکم در ایران عمری 100 ساله دارد، همان تجربه ایجاد و گسترش نهادهای علمی به مثابه پایههای دولت مدرن است. دانشگاه تهران، به مثابه دانشگاه مادر، امسال 80 سالگی تاسیس خود را جشن میگیرد، اما اگر مبنای خود را تاسیس دارالفنون بگذاریم به 150 سال میرسیم. این نظام علمی جدید همزمان با دولتهای ملی یا دولت - ملتها و به عنوان یکی از پروژههای اصلی آنها در مقابله با کلیسا شروع شد و هدفشان ایجاد نخبگان فکریای بود که دولتهای جدید را اداره کنند. این تجربه از آغاز تا امروز برای ما مشکل ساز بود و نتوانستیم با آن رابطه درستی برقرار کنیم، زیرا ورود علم نهتنها از بیرون انجام گرفته بود بلکه چارچوبهای آن نیز نه در علوم محض و طبیعی و نه به خصوص در علوم انسانی و اجتماعی با وضعیت آن روزگار یا حتی امروز ما، انطباق نداشت. اما ما بدون توجه به همه مسائل فرهنگی، صرفا الگوبرداری
کردیم و تصور همه آن بود که الگوبرداری مکانیکی یعنی ساختن دانشگاه، آزمایشگاه، بیمارستان و غیره، ما را به اندازه «فرنگی»ها پیشرفته میکند. با به راه افتادن درآمد نفتی از دهه 1340، رابطه میان نیازهای بازار و دانشگاه نیز رفته رفته قطع شد. بنابراین یک کمیگرایی باورنکردنی بر همه حوزههای علمی ما غلبه کرد که امروز نتیجه دردناکش را میبینیم. یعنی حضورمان در علم جهانی بسیار ضعیف است به خصوص در حوزه علوم انسانی و این حضور را هم بر اساس شاخصهای کمی، مثلا تعداد مقالههای علمی میسنجیم درحالی که به صورت گستردهیی در این زمینه مشکل وجود دارد. به همین دلیل نیز به جای آنکه مساله علمی، مساله دانشگاهیان باشد و مورد بحث آنها قرار بگیرد، به مسالهیی سیاسی تبدیل شده است که موافقان و مخالفان میخواهند از آن ابزاری برای استدلالهای سیاسی خود بسازند. یا مساله مدرک به بحثی که بر سر آن مناقشه است که با این مدارک چه امتیازات مادیای به وجود آمده است. حضور در علم آکادمیک جهان کاری بسیار سخت است و نیاز به برنامهریزیهای درازمدت دارد و مهمترین ابزار آن برای کشورهای در حال توسعه نیز گسترش توانمندیهای بومیشان بر اساس پروژههای
مشترک علمی با کشورهای توانمند چه در حال توسعه و چه توسعه یافته است. و این نکتهیی است که کمترین توجه به آن میشود و برعکس دایما از تعداد مقاله و سایر شاخصهایی صحبت میشود که امکان تقلب در آنها وجود دارد. اما این امر چیزی را در جایگاه ما عوض نمیکند. ما هنوز به طور ریشهیی با مفهوم علم آکادمیک در معنای قرن نوزدهم و بیستمی بیگانهایم. مثال بارزی در این زمینه چگونگی برخورد ما با موفقیتهای علمی برخی از کنشگران علمی نظیر همین اواخر خانم میرزاخانی، استاد دانشگاه استنفورد که برنده جایزه برجسته فیلدز ریاضی شد، است. ما در این موضوع قادر نیستیم بفهمیم که این افتخار در عرف علمی جهان، در درجه اول به دانشگاهی میرسد که وی در آن مشغول به کار و تحصیل است و سپس به پروژهیی که یک تیم در چارچوب آن کار میکنند و سپس به خود آن تیم و در نهایت به یکی از اعضای تیم به عنوان «مسوول یا هدایتکننده تیم» و نه به یک «نفر» و آن هم به یک نفر «ایرانی». یعنی نمیفهمیم که علم دانشگاهی را بر اساس تبار خونی فرد نمیسنجند و اگر هم نظام دانشگاهی ما در تربیت این افراد نقش داشته است، این نظام همین که نتوانسته آنها را حفظ کند، یعنی اشکال دارد.
باز هم اگر خواسته باشم تنها یک مثال دیگر از عدم درک ما از علم در معنای کلاسیکش بزنم، میتوانم به رابطه میان نخبگان دانشگاهی و غیردانشگاهی (روشنفکرانمان) اشاره کنم، که دایما یکدیگر را متهم به اتهاماتی میکنند که هیچ ربطی به علم ندارد: گروه اول گروه دوم را متهم میکنند که چرا «رسانهیی» هستند و گروه دوم گروه اول را متهم میکنند که «حکومتی» هستند و این نشان میدهد که هیچ کدام قادر نیستنند علم کلاسیک را بفهمند.
اما جریان دوم، که ما با آن روبهرو هستیم و جنبه جهانشمول دارد دگرگونی کامل مفهوم و موقعیت علم پس از انقلاب اطلاعاتی است که در آن واحد هم در حال زیر و روکردن نظامهای ساختاری علمی (دانشگاهها، کنشگران رسمی علم) است و هم رابطه مصرفکنندگان را با علم تغییر داده است. نمونه کوچک ولی مهمی بزنم. میلیون نفر از کنشگران و کسانی که به علم به هر شکلی و در هر سطحی نیاز دارند، هر روز وارد سایت گوگل میشوند تا از یکی از خدمات آن استفاده کنند. زندگی علمی در جهان امروز بدون شبکه اینترنت و سایتهایی نظیر گوگل غیرممکن است. اما در همین زمان، میزان استفادهکنندگان از نظامهای کلاسیک دانشگاهی و ابزارهای آن (مثلا کتابهای کاغذی، کلاسهای واقعی...) دایما روبه کاهش است. دانشگاههای پیشرفته برای آنکه در این جدال نبازند و موقعیت خود را حفظ کنند نه تنها ابزارهای الکترونیک و فناوریهای جدید مثل نرمافزارها، سیستمهای عامل، برنامههای رایانهیی علمی، کتابها و مجلات الکترونیک، روابط مجازی و موتورهای جستوجوگر و کلاسها و شبکههای اجتماعی علمی را کنار نزدهاند بلکه وارد تعاملات بیپایان با آنها شدهاند و در عین حال خود نیز به
صورتی باور نکردنی اکثریت مدارک اسناد و کلاسها و آزمایشگاهها و... خود را روی شبکه قرار دادهاند و امروز با سیستمهایی مثل یوتیوب تقریبا تمام کلاسها و سخنرانیهای علمی و سمینارها را میتوان مشاهده کرد و علم خود را بالا برد. در طول این مدت ما هنوز در حال بحث درباره سرعت اینترنت هستیم و ظاهرا تصورمان آن است که چون پول داریم از همه جهان بینیازیم و میتوانیم در جهانی که جز در چند نقطه کوراز آن، دایما سرعتهای رایانهیی افزایش مییابد، میتوانیم به میل خود اینترنت را کنترل و سرعتش را کم و زیاد کنیم. نتیجه روشن است: نهتنها به هدف اعلام شده، یعنی جلوگیری از نفوذ فرهنگهای دیگر بر فرهنگ خود نمیرسیم، بلکه برعکس راه را برای آن فرهنگها کاملا باز کرده و بهترین بهانه را به نظامهای سیاسیشان میدهیم که نیروهای علمی ما را جذب کنند، دانشگاههای ما را فقیرتر و ما را بیشتر به خودشان وابسته کنند.
در هر دو این جنبهها باید توانست مسیر روشنی برای خود ترسیم کرد، راهبردهای پیچیدهیی برای موفقیت داشت و بهشدت در تاکتیکهای به کار برده شده مهارت داشت وگرنه نباید تعجب کرد که چرا وضعیت علمیمان نمیتواند چیزی باشد که آرزویش را میکنیم. البته راه دیگری هم هست و آن اینکه هر چه دلمان میخواهد برای خودمان تعریف کنیم و این اتفاقا همان چیزی است که بسیاری از مخالفان سیاسی بیگانه میخواهند زیرا میدانند این راه ما را جز به وابستگی بیشتر و بیشتر به آنها نخواهد رساند و این وابستگی جز به نفع آنها نیست.
در گسترش و توسعه علمی در کشور بیشتر نگاهها به نخبگان آن جامعه است. آیا اساسا نخبگان در کشور ما نقش محوری در توسعه علم دارند با این حساب که نگاه ما به نخبگان بیشتر نگاه دولتی است. ما کسانی را که در کنکور سراسری رتبه اول آورده یا در المیپادها مقام آورده باشند به عنوان نخبه تلقی میکنیم. یا حتی در برخی موارد از افرادی با عنوان چهره ماندگار صحبت میکنیم آیا اساسا برایشناسی نخبه تعریف دقیق و علمی وجود دارد که ما بتوانیم بر آن معیار آنها را شناسایی کنیم و نقش آن را در توسعه علم در کشور جویا شویم؟
دقیقا درست میگویید، این نخبهگرایی نیز هم کمی است و هم کاملا بیربط. اگر تجربه توسعه علمی را در نظر بگیریم، هر کشوری را که میخواهید باشد. نخستین کاری که در علم کلاسیک انجام شد، تقویت نظام آموزش و پرورش به خصوص در پایینترین سطوح آن بود زیرا همه میدانند تا فردی از کودکی کار علمی را نیاموزد نمیتواند تا درجههای بالا صعود کند. از طرف دیگر بهشدت بر آموزش روشها و رفتارهای گروهی تاکید شد، زیرا میدانستند و میدانند که تنها در جایی علم پیشرفت میکند که افراد بتوانند به صورت تیمی کار کنند و نه اینکه هر کسی تمام فکر و ذکرش این باشد که مبادا کسی از او جلو بزند و به قیمت جلوگیری از فعالیت دیگری حاضر باشد به دانش و علم ضربه بزند. افزون بر این از همان آغاز تا امروز، در کشورهایی که پیشرفت علمی کردهاند، اهمیتی که به ترویج داده میشد و میشود، بسیار بیشتر از اهمیتی بود که به نخبهگرایی میدادند. زیرا مشخص است و عقل سلیم هم این را میگوید اگر ما بتوانیم مجموعه مردم یک کشور را از پوشش ترویجی در حوزه علم برخوردار کنیم، شانس آنکه به نخبگان و نابغگان بسیار پر ارزش برسیم، بسیار بیشتر است. پس اگر میخواهیم نویسندگان
بزرگی داشته باشیم، باید روزنامههای پرخواننده و زیادی داشته باشیم، اگر میخواهیم فیزیکدانان بزرگی داشته باشیم، باید کتابهای ساده درباره فیزیک به دست همه نوجوانان و جوانان برسد تا به آن علاقهمند شوند و غیره و این روندی است که باید دایمی باشد. میدانید که فرانسه کشوری است که بیش از نیم قرن است در راس تولید نظری جهان در حوزه علوم انسانی قرار دارد. در این زمینه کسانی که شک دارند میتوانند به سیلابس دروس معروفترین دانشگاههای امریکا که در فهرست برترین دانشگاههای جهان هستند رجوع کنند و ببینند چه تعداد کتاب و مجله و مقاله و درس درباره فقط متفکران مدرن فرانسه وجود دارد و چه مقدار این جریان موثر است. بنابراین فرانسه کشوری است بهشدت نخبهگرا و روشنفکرگرا در زمینه علوم انسانی (فرصت بحث درباره علوم طبیعی را در اینجا ندارم) اما همین کشور، بالاترین رقم انتشارات ترویجی را در همه شاخههای علوم انسانی داشته و دارد. و دلیل اصلی آنکه نخبگان واقعی در این حوزه پیدا شدهاند، نیز همین است. در این مجلات و کتابها و رسانههای ترویجی مهمترین و نخبهترین دانشمندان فرانسه به صورت دایم شرکت دارند و اصولا یکی از امتیازات دانشگاهی
این قابلیت به دیده شدن در رسانهها و ترویج علم است. حال با وضعیت خودمان مقایسه کنیم. در اینجا تصور آن است که همه باید مستقیما از موقعیت «هیچبودگی» به موقعیت «نخبهبودگی» برسند. بنابراین یک خط سیر این کار آن است که فرد به دنبال روابطی باشد که بتواند سریع او را به دانشگاه برساند و سپس سریع به مقام استادی با انتشار این و آن مقالهیی اسای. آنهایی هم که بیرون دانشگاه میمانند، میدانند که داشتن روابط دوستانه با «صاحبنظران» و «متفکران» خیلی مهم است، برای این کار حاضرند هرگونه چاپلوسی از خود نشان دهند، زیرا به این وسیله میتوانند دو، سه ترجمه بیرون بدهند و سپس بشوند «متخصص» آن حوزه و بعد هم کلاسهایی آزاد با موضوعهایی عجیب و غریب و بهشدت نخبهگرا که نظیرش را در پاریس و نیویورک هم به زحمت میتوان پیدا کرد، برای آدمهایی که بهشدت فقر فرهنگی دارند و اغلب هیچ کدامشان حتی فارسی را خوب نمیدانند چه برسد به یک زبان خارجی بگذارند، آدمهایی که هدف اصلیشان از شرکت در این کلاسها خودنمایی است و مشکل اصلیشان در زندگی این است که نیاز شدیدی به اسنوبیسم فکری دارند اما حاضر به زحمت کشیدن برای آموختن عمیق مباحث نیستند و
در ضمن بسیار برای «چهره» شدن عجله دارند. در مرحله بعد همین آدمها، که عکس و رسمشان این طرف و آن طرف در مطبوعات منتشر شده است، شروع میکنند به حمله به روشنفکران یا دانشگاهیان دیگر به خصوص کسانی که «صاحبنام» هستند یا اثر مهمی را ترجمه کردهاند، و ترجیع بند همه حرفهایشان هم این است که دیگران «صاحب نام» یا «هنوز گمنام» بیسواد هستند، این هم مدرک و اسنادش! و سپس چند جمله از این طرف و آن طرف و این یا آن کتاب بیرون میکشند و خودشان مثلا ترجمه یا اطلاع دقیق را میآورند و بدین وسیله نشان میدهند که چقدر در حق آنها ظلم شده و آنها باید کجا باشند و کجا هستند. این هم وضعیت ما در این زمینه است. وقتی هم که به سراغ بخش الکترونیک و علم با دسترسی باز میرویم. میبینیم که هر روز هزاران هزار وبلاگ وسایت و غیره باز میشود که هر کسی به خود اجازه میدهد بدون هیچ کنترلی (به جز شاید کنترلهای سیاسی) هر چه میخواهد بنویسد و بگوید و مطمئن باشد که کسی کاری به کار او نخواهد داشت. در این بازی فرد خود را برنده قطعی فرض میکند چون از دو حالت خارج نیست: او یک فرد «صاحبنام» را هدف میگیرد و بدترین اتهامات را به او میزند (اتهاماتی
کلیشهیی مثل «بیسوادی»، «استفاده از علم و دسترنج دانشجو به سود خود» و غیره...) که برخی از آنها هم درست هستند، اما روش به کار گرفته شده ربطی به علم و دغدغه آن ندارد. پس از این حمله، اگر فرد مورد یورش قرار گرفته از خودش دفاع کند، نام متهمکننده بیشتر بر سر زبانها میافتد و اگر دفاع نکند، همه جا میتواند بگوید که «نقد» قاطعانه او، «آبروی این یا آن را برده» و پاسخی نداشته است. این هم وضعیت به اصطلاح نخبگان پرمدعا و روشنفکر ما. با این موقعیت چه انتظاری میتوانید از آدمهای عادی که کارهایی به جز کار فکری دارند و لزوما نیازی به دخالت در این آشفته بازار برای خود نمیبینند، داشته باشید. از این رو، اینکه استاد ما یا روشنفکر ما، یا نخبه خود ساخته ما، تاثیر اجتماعی خود را از دست میدهد و هیچ کسی جز گروهی دیگر که به خودش شباهت دارند، حرفهایش را نمیخوانند، جای تعجب ندارد. تاثیر نخبگان بر پیشرفت علم به صورتی که در کشور ما مطرح میشود یک افسانه است. نخبگان در شرایطی میتوانند به پیشرفت علم کمک کنند که در یک محیط سالم و بیدغدغه و به دور از هیاهو و جنجال و این روشهای سخیف بتوانند کار کنند نه در یک آشفته بازار فکری از
کسانی که با جهت و بیجهت، با مشروعیت و بیمشروعیت، برای دل خودشان یا دوستانشان مطلب مینویسند یا بدتر اینجا و آنجا «کامنت» میگذارند و نامش را میگذارند «تفکرات» و مطمئن نیز هستند که هیچ کسی از آنها حسابی بابت این «تفکرات» نخواهد خواست.
آیا نخبگان و اندیشمندان خارج از چارچوب دانشگاه و فضای آکادمیک هم امکان ظهور و بروز دارند و اگر دارند آیا میتوانند بر روند توسعه علمی کشور تاثیر بگذارند؟ تاثیر چنین افرادی را شما کمتر یا بیشتر از نخبگان آکادمیک میدانید؟
این تفکیک دانشگاهی / غیر دانشگاهی یا دانشگاهی / روشنفکر به گونهیی که در ایران مطرح میشود، اصولا یک اشتباه بیربط است. مثلا در کشور ما وقتی از متفکرانی همچون فوکو، بارت، دریدا، بوردیو، بودریار، و... صحبت میشود گمان به آن میرود که اینها جزو نخبگان روشنفکر غیردانشگاهی بودهاند، در حالی که همه این افراد برجسته و بسیاری از کسان دیگری که به آنها در ایران روشنفکر میگویند در کشورهای دارای سنت روشنفکری، دانشگاهی بودهاند، تدریس میکردهاند، دانشجویان و گروههای کاری داشتهاند و... اما در ایران چون «نخبگان» غیردانشگاهی ما میخواهند خود را با آنها مقایسه کنند، دوست دارند که این جنبه کار آنها را به «فراموشی» بسپارند. در حالی که اگر این افراد مطرح بودهاند به دلیل آن است که سختگیری و روش علمی دانشگاهی را با دخالت اجتماعی و دغدغههای حضور در زمانه خود ترکیب کردهاند نه اینکه چون دانشگاه به آنها محل نمیگذاشته به سراغ مردم رفته باشند. البته موارد زیادی هم داریم که با نخبگانی روبهرو بودهایم که به خواست خودشان کمتر در دانشگاه حضور فیزیکی داشتهاند، مثلا چهرههایی چون ژان پل سارتر یا گی دوبور، اما معنی این آن
نیست که در اروپا یا امریکا میتوانیم نداشتن تحصیلات و نبود در آکادمی را یک افتخار دانست. بوردیو در کتاب «انسان دانشگاهی» خود (که در حال ترجمه آن به همراه یکی از همکاران هستیم) به خوبی هر دو سوی ماجرا را نشان میدهد. روشنفکر بودن به میزان تعهد به دخالت اجتماعی مربوط میشود و نه به میزان سواد علمی یک فرد یا عدم حضورش در دانشگاه. از این رو، با شناخت دراز مدتی که از نظام دانشگاهی ایران دارم میتوانم اطمینان بدهم که اصلاح این نظام به وسیله کسانی که درونش جای ندارند، غیرممکن است، معنای این حرف آن نیست کسانی که درون این نظام هستند میتوانند به سادگی آن را تغییر دهند، اما به هر حال شانس بیشتری دارند که با کمک همه کسانی که دارای دانش و قابلیت هستند و چه در داخل چه در خارج دانشگاه امروز مشغول به کارند، این نظام را به طرف بهتر شدن ببرند. مثلا به گمان من حضور افراد غیردانشگاهی در محافل دانشگاهی، بسیار مفید و ارزشمند است، زیرا بسیاری از روشنفکران غیردانشگاهی ما سطح بسیار بالاتری از اساتیدمان دارند، اما این امر یک امر خودکار نیست.
متاسفانه در برخی موارد نخبگان به عنوان رقیب حاکمیتی در فضای دانشگاهی تلقی میشوند و برخی اعضای هیات علمی تصور میکنند ایجاد فضای کار و تلاش برای نخبگان رقیبی برای آنها تلقی میشود. چرا سیستم آموزشی ما به گونهیی نیست که نخبگان بتوانند در خود دانشگاهها شناسایی شده و در خود دانشگاهها جذب شوند بدون اینکه احتیاجی به دایر کردن سازمانی با بودجههای کلان و اعطای تسهیلاتی مانند وام خرید مسکن و... آنها را زیر بال و پر خود بگیرد بدون اینکه در توسعه علمی دانشگاهها نقش جدی ایفا کنند؟
سخن شما تا اندازه زیادی درست است و این از یک طرف به دلیل سلطه علوم مهندسی و طبیعی در دانشگاههای ما است با وجود این، باید اذعان کرد که رابطه نامناسب روشنفکران بیرون دانشگاه با دانشگاهیان نیز در این امر بسیار موثر است: نگاه همواره تحقیر آمیز روشنفکران غیردانشگاهی به دانشگاهیان انعکاسدهنده نگاه تحقیرآمیز دانشگاهیان نسبت به آنها است. در این میان، آنچه قربانی میشود، دانش و دغدغه به مشارکت در گفتوگو و بالا بردن خود در درک و تحلیل مسائل است. و آنچه غالب میشود، برخوردهای شخصی و سنتهای سخیف افرادی که بویی از فرهنگ نبردهاند که رفتهرفته بدل به روشهای رایج برای همه میشود.
به عنوان آخرین پرسش آیا ما نمیخواهیم چارچوبی برای نخبگان و نقش آنها در جامعه علمی ایجاد کنیم یا اینکه کسانی هستند که اجازه این کار را نمیدهند یا اصلا قادر به این کار نیستیم یا اینکه تعیین چنین جایگاهی ما را در موقعیتی قرار میدهد که هرگونه تعبیر سیاسی از آن به سهولت امکان دارد. همان طور که در چند وقت اخیر دیدیم که وظیفه اصلی دانشگاه که آموزش و گسترش علم است نادیده یا کمتر دیده شد و به بحثهایی همچون اعطای بورسیهها و... کشانده شد.
برای این کار یک عرف بینالمللی در طول بیش از دو قرن شکل گرفته است. نیاز به آن نیست که ما چرخ دوچرخه را دایما از نو اختراع کنیم. چه کشورهای در حال توسعهیی مثل هندوستان، چین، برزیل، مکزیک، مالزی و... را در نظر بگیرید و چه کشورهای توسعهیافتهیی چون ژاپن، اروپای غربی و امریکا، دارای معیارهای نخبگی، دانش، ترویج اجتماعی دانش و آگاهی مشخص هستند و مهمترین آنها دور شدن از اشرافیتهای تصنعی از سلسله مراتبهای مادی توزیع امتیازات، از پولی کردن نظامها، از آزادی هرچه بیشتر و بیشتر در ایجاد ارتباط میان نخبگان و اندیشمندان و دانشگاهیان، از فضای امن از لحاظ اجتماعی و اقتصادی و سیاسی و فرهنگی و از کاهش فساد اداری (در مورد بورسیهها و اقداماتی از این دست) است. کافی است ما برای آنکه این شاخصهای معلوم که نتیجه خود را هم داده و موردتایید هستند به اجرا بگذاریم و البته اگر لازم شد شاخصهای دیگری هم بیفزاییم. امروز برای آنکه ببینند، میزان بهداشت یا شیوه رانندگی در یک جامعه چگونه است، معیارهایی از خود نمیسازند، این معیارها وجود دارد و تلاش نمیشود که معیارهای جدید و کاملا «بومی» بسازند. مگر آنکه قصد آن باشد که خودمان
یا دیگران را گول بزنیم که در هر دو زمینه نباید و نمیتوان انتظاری جز شکست را داشت؛ هیچ کسی گول نمیخورد.