روزگار، غبار غفلت و فراموشی در برابر دیدگانمان، انداخته و چشمها را از توجه به داشته هایمان کم سو کرده است. گاه نوگرایی و تجدد و گاه شبهات و دغدغهها، سایة بیاعتمادی بر رخ بزرگان و میراث ایشان، میاندازد که صد البته نتیجه اش، جز خسران و محرومیت ما چیزی نیست. در زمانی که همه چیز با عیار تجربه سنجش میشود، شاید یکی از بهترین راهها برای قدرشناسی از سرمایة بزرگان، سیر در سیرة ایشان باشد که این مهم را، هم تاثیر در همگان است و هم فائده فراوان در نخبگان. شایسته است که در مورد فقیهان(این بزرگان عرصه شریعت) نیز از سخن بکاهیم و با هم، نظاره گر رفتار و رفتة ایشان باشیم که حتی فقهای بزرگ امروز، چشم شاگردی به منش ایشان دارند. امید است که این نگاه، هم به اصلاح بیانجامد و هم دیده را از خطای بعضی از عباپوشان، پالایش، و به سوی عاملان واقعی به اسلام رهنمون شود.
فقیه موسس حوزه قم
به گزارش جماران، علیرضا سروش در روزنامه جمهوری اسلامی می نویسد: آیتالله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی(ره)(1280ق ــ 1355ق(1315ش) ، از فقهای بنام و خوشنام معاصر بود که حدود پانزده سال مرجعیت عامه شیعیان را برعهده داشت. در فقاهت ممتاز بود و شاگردان فراوانی مانند آیات عظام: خوانساری، حجت، صدر، امام خمینی، محقق داماد، اراکی، گلپایگانی و... را پرورش داد. "کتاب الصلاة" و "دررالفوائد"، دو نگاشتة فقهی و اصولی ایشان است که حاکی از قدرت بالای علمی نویسنده آن است. چه اینکه تاسیس حوزه علمیه قم و بسیاری خدمات دیگر، از یادگارهای او و نشانگر فکر بلند ایشان است:
"راستی این آیت الله، گر در این سامان نبودی/کشتی اسلام را از مِهر، پشتیبان نبودی
دشمنان را گر که تیغ حشمتش بر جان نبودی/ اسمی از اسلامیان و رسمی از ایمان نبودی"(دیوان امام،278)
یکی از شاگردان ممتاز ایشان که به هیچ وجه اهل تعریف گزاف نبود، امام خمینی(ره) است که در کتاب اخلاقی، چهل حدیث، در توضیح فروتنی و تواضع، آن چنان شیفتة اخلاق حاج شیخ شده است که چنین مینویسد:
"من خود در علمای زمان خود کسانی را دیدم که ریاست تامّه یک مملکت، بلکه قطر شیعه را، داشتند، و سیره آنها تالی تلو سیره رسول اکرم، صلّیالله علیه و آله، بود. جناب استاد معظم و فقیه مکرم، حاج شیخ عبد الکریم حائری یزدی، که از هزار و سیصد و چهل تا پنجاه و پنج ریاست تامه و مرجعیت کامله قطر شیعه را داشت، همه دیدیم که چه سیرهای داشت. با نوکر و خادم خود هم سفره و غذا بود، روی زمین مینشست، با اصغر طلاب مزاحهای عجیب و غریب میفرمود. اخیرا که کسالت داشت، بعد از مغرب بدون ردا یک رشته مختصری دور سرش پیچیده بود و گیوه به پا کرده در کوچه قدم میزد. وقعش در قلوب بیشتر میشد و به مقام او از این کارها لطمهای وارد نمیآمد. غیر از آن مرحوم، از علمای خیلی محترم قم بودند که به هیچ وجه این قیودی که شیطان شما برای شما میتراشد در آنها نبود. خود بضاعت خود را از بازار میخرید، برای منزل خود آب از آب انبارها میآورد، اشتغال به کار منزل پیدا میکرد، مقدم و مؤخر و صدر و ذیل پیش نظر پاک آنها یکسان بود. تواضعشان به طوری بود که مایه تعجب انسان میشد، و مقامات آنها محفوظ بود، محل آنها در قلوب بیشتر میشد."(چهل حدیث، 97)
در مورد زندگی و مشی این عالم فرزانه سخن بسیار است، اما به سه نکته دیگر از آیتالله حاج سید موسی شبیری زنجانی(دام ظله) از فقهای معاصر که در دقت نقل شهره هستند، بسنده میشود و حق مداران و حق جویان را به تامل در آن دعوت میکنیم:
1- "مرحوم آقای حاج شیخ فرموده اند: معروف است که "حرف مرد یکی است"،[اما] من میگویم حرف مرد دوتاست زیرا مرد آن است که وقتی فهمید حرفش باطل است، روی آن پافشاری نکند و حق را بپذیرد"(جرعهای از دریا، 2/500)
2-"از آقای سید علی محقق شنیدم [که] ایشان از کسی نقل میکرد: وقتی آقای حاج شیخ از دنیا رفت، فرزندانشان، نان شب نداشتند چون آقای حاج شیخ وصیت کرده بود همة وجوه را در مصارفشان، خرج کنند. آقای حاج آقا رضا زنجانی، فرزندان حاج شیخ را را به منزل برد و یک هفته آنها مهمان ایشان بودند."(جرعهای از دریا، 2/504، حضرت امام خمینی هم به گرسنگی فرزندان آیتالله حائری یزدی در شب رحلت ایشان تصریح نموده اند(صحیفه امام، 1/244))
3-آقای حاج شیخ در وجوه، مرجع عام بود، حتی در نجف، آقای آسید ابوالحسن اصفهانی و دیگران تا زمانی که آقای حاج شیخ زنده بود، تمکّن مالی چندانی نداشتند...با این اوصاف غذای حاج شیخ خیلی ساده بود و مثلا نان و ماست یا نان و پیاز بود."(جرعهای از دریا، 2/504.)