جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

افراط گرایی مربوط به دین، فرهنگ و تمدن نیست؛ حاصل جهالت عده ای است

کد خبر: ۵۹۰۵۸
افراط گرایی مربوط به دین، فرهنگ و تمدن نیست؛ حاصل جهالت عده ای است

- امروز با رشد افراطی گری و افول فرهنگ گفت وگو، ستیزهای فرقه ای سراسر منطقه را فراگرفته است. این روند، ضرورت احیای گفت وگوی ادیان، فرهنگ ها و تمدن ها را بیش از گذشته یادآور می شود اما چرا با وجود اشتراکات دینی، جهان در امر گفت وگو موفق نبوده است؟!

به گزارش جماران حجت الاسلام و المسلمین دکتر مرتضی جوادی آملی، پژوهشگر دین و استاد حوزه علمیه قم در گفت وگو با شفقنا، درباره علت عدم موفقیت جهان در بهره وری از گفت وگو می گوید: هیچ دین، فرهنگ و تمدنی ذاتاً در تضاد، تعارض و جنگ با یکدیگر نیست و باید کاملا حساب تمدن ها و فرهنگ ها و حتی ادیان را از این گونه جنگ ها و خصومت ها جدا دانست.

او معتقد است: آنچه که امروز موجب خشونت و خصومت شده قدرت طلبی و سلطه جویی از یک سو و جهالت از سوی دیگر است.

جوادی آملی نسبت به معرفی درست بحث گفت وگوی فرهنگ ها و تمدن ها به جهانیان انتقاد می کند و می گوید: امروزه اکثریت گمان می کنند، خشونت ها ناشی از برخوردها و تضادهای میان فرهنگ ها و تمدن هاست در صورتی که مظاهر تمدنی با وجود اختلاف، همواره با عقلانیت و اعتدال هماهنگ است و هرگز به صورت خصومت و کشتار انسان ها نمایان نمی شود بنابراین آنچه که امروز در دنیا شاهد آن هستیم، اختلاط فرهنگی است، نه گفت وگوی فرهنگی.

متن گفت وگوی شفقنا با حجت الاسلام و جوادی آملی را می خوانید:

* امروز نظریه هانتینگتون که در مورد برخورد تمدن ها بود، به دو صورت بین تمدنی -آنچه در غزه رخ می دهد- و درون تمدنی -در مرزهای جهان اسلام با ظهور پدیده داعش- در حال بروز است. در سال 2001 ایده گفت وگوی تمدن ها و فرهنگ مطرح شد و جهان از آن استقبال کرد اما در عمل به سوی جنگ گام برداشت و امروز صدای غالب در جهان خشونت، عدم تحمل و جنگ است؛ علت آن را چه می دانید؟ چرا جهان نتوانسته در بحث گفت وگو موفق عمل کند و طی دهه گذشته میزان جنگ و خشونت بالا بوده است؟

جوادی آملی: اگر به حقیقت و ذات دین، فرهنگ و تمدن توجه کنیم به واقع پی خواهیم برد که هرگز هیچ دینی با دین، فرهنگ و تمدن دیگری در تضاد و تعارض نیست چون اینها نوعا مسایل فکری و نظری هستند و ممکن است در مقام دفاع و صیانت از خودشان احیانا دستور به پاسداری از خود را بدهند اما ذاتا ادیان الهی جنگ طلب، اهل عداوت و خصومت نیستند و فرهنگ ها و تمدن ها هم که برآیند اینگونه از ادیان هستند طبعا در تضاد و تعارض خصومت وار و دشمنانه نیستند. در حقیقت باید کاملا حساب تمدن ها و فرهنگ ها و حتی ادیان را از این گونه جنگ ها و خصومت ها جدا دانست.

* اما امروز شاهدیم که جنگ ها و کشتار بسیاری در کشورهای مختلف از جمله خاورمیانه از سوی گروه تروریستی مانند داعش در حال وقوع است که علل اصلی اقدامات آنها به گفته خودشان مربوط به دین می شود. اگر علت جنگ ها اختلافات دینی نیست، پس منشأ جنگ از کجاست؟

جوادی آملی: منشأ جنگ، خصومت و نزاع در جهانی که امروز شاهدیم به صورت کلی به دو دسته قدرت طلبی و سلطه جویی از یک سو و جهالت از سوی دیگر تفسیر و معرفی می شود. منشأ آنچه ما در منطقه غزه و رژیم صهیونیستی مشاهده می کنیم، قدرت طلبی و سلطه جویی است که استکبار جهانی و به صورت مشخص صهیونیسم بین الملل ایجاد می کنند. هرگز دین، فرهنگ و تمدنی با دین، فرهنگ و تمدن دیگر در جنگ و ستیز نیست. به جز غزه آنچه را که امروز در عراق و سوریه شاهد آن هستیم، باز هم بحث دین، فرهنگ و تمدن نیست بلکه جهالت یک عده ای است که با پوشش دینی اینگونه ارایه می شود.

در این میان من فکر می کنم رسالت امروز رسانه ها این است که مرز بین دین، فرهنگ و تمدن را از اینگونه مسایل جدا کنند. رسانه ها باید گروه هایی همچون داعش که خود را مدعی دین و اسلام و دایه دار اینگونه مسایل می دانند را به عنوان یک جریان انحرافی در جهان معرفی کنند. بدون شک آنچه که امروز داعش نسبت به آن ادعا می کند، دین، فرهنگ و تمدن نیست. کشتار وحشیانه خبرنگار، عکاس و فیلمبرداری که تنها به عنوان شاهد، حرکت های جنگ جویانه عده ای را بازتاب می دهد، جز جهالت، ننگ و ذلت حیوانیت انسانی چیز دیگری نیست و نمی توان نام آن را دین گذاشت، اما فضایی که به عنوان گفت وگوی تمدن ها یا اختلاف تمدن هاست، بحث علمی دیگری است که باید کاملا بین این دو تفکیک صورت گیرد؛ متاسفانه امروزه این مبحث و صحنه به درستی به جهانیان ارایه و معرفی نمی شود و گمان می کنند اینها برخوردها، تضادها و تعارضاتی است که بین فرهنگ ها و تمدن هاست در صورتی که مظاهر تمدنی همواره با عقلانیت و اعتدال هماهنگ است و ممکن است اختلاف، تعارض و تضادی بین آنها وجود داشته باشد، اما این تعارضات هرگز به خصومت، عداوت و کشتن انسان ها و نظایر آن که امروز به عنوان فجایع انسانی مشاهده می کنیم، در نمی آید.

در مقوله گفت وگوی تمدن ها باید دانست که تمدن چون برآیند حرکت ها و فعالیت های طولانی عمیق و ریشه دار یک جامعه است به راحتی در صحنه گفت وگو به یک نتیجه و ثبات تبدیل نمی شود چرا که تا ریشه و اساس این تمدن ها شناخته نشود و به درستی مورد ارزیابی و گفت وگو قرار نگیرد، قطعا نمی توانند به راحتی کنار هم بیایند. متاسفانه آنچه که امروز در دنیا شاهد آن هستیم، اختلاط فرهنگی است نه گفت وگوی فرهنگی؛ مراد از اختلاط فرهنگی این است که در گذشته مرزهای جغرافیایی مانع از این بود که فرهنگ ها مختلط شوند بلکه هر مرز جغرافیایی همانطوری که سرزمین فیزیکی را حفظ می کرد، فرهنگ ها را هم در درون خود نگاه می داشت، اما امروز که مرزهای فرهنگی در نوردیده شده و رسانه ها مناسبات اجتماعی و انسانی را به گونه دیگری تبدیل کرده اند، دیگر نمی شود فرهنگ را در یک جغرافیا محصور کرد بلکه اختلاط فرهنگی است که تا حد زیادی هم آزار دهنده است؛ جوامعی که با سنت ها و فرهنگ های غنی و قوی دینی خود مأنوس بودند با یک اختلاط فرهنگی که به شدت آزار دهنده است، روبرو هستند.

تنها کارشناسان و صاحبان امر باید راجع به اینکه این مساله در چه زمان و مدت طولانی حل خواهد شد، اظهارنظر کنند. به طور کلی می توان گفت، طرح گفت وگوی تمدن ها اگر در یک فرآیند علمی و مناسبی شکل نگیرد، ممکن است آسیب و آزار فراوانی را به جوامع وارد کند، کما اینکه امروز شاهد این مساله هستیم و صیانت فرهنگی که در گذشته بود و جوامع خصوصا خانواده ها و جوانان در پوشش فرهنگی مصون بودند، متاسفانه امروزه با شکستن مرزهای جغرافیایی به معنای فرهنگی به گونه دیگری آشکار، و جهان مبتلا و دچار اختلاط فرهنگی شد. این اختلاط فرهنگی امنیت، ثبات، آرامش و آسایش را از جوامع خصوصا خانواده هایی که با نظام های سنتی رشد کرده اند، گرفته و این مساله شاید به عنوان شدیدترین آسیب عصر ما شناخته شود.

* به رسالت رسانه ها اشاره کردید. رسانه ها با استفاده از چه راهکاری می توانند این اختلاط فرهنگی را از بین ببرند؟ آیا تا به امروز مسیر درستی را طی کرده اند یا نیاز به اصلاحات وجود دارد؟

جوادی آملی: اگر رسانه ها با شخصیت های علمی، انسان های فهیم و پژوهشگران راستین بیشتر رابطه برقرار کنند و با کسانی که حرف شناس هستند و سخن را خوب می دانند، مذاکره و گفت وگو داشته باشند، قطعا می توانند در جهان اثر بگذارند و اختلاط فرهنگی را به یک اعتدال فرهنگی تبدیل کنند. متاسفانه امروزه مدعیان فرهنگ، دین و تمدن صحنه گردان شدند و نقش عالمان، اندیشمندان و متولیان فرهنگ بسیار کمرنگ شده و به نوعی در زاویه و انزوا هستند. معمولا دانشمندان حرمت و حریمی برای خود و اندیشه خود قایل هستند و به راحتی آن را در معرض قرار نمی دهند. اگر رسانه ها رسالت خود را در جست وجوی اینگونه از شخصیت ها، افکار و نظرات داشته باشند و دانشمندان را به صحنه بیاورند این افراد با سخنان اثرگذار و اساسی خود می توانند تحولی مطلوب ایجاد کنند، اما متاسفانه اصحاب رسانه بیشتر به دنبال چهره های رسانه ای هستند و همین مساله فرصت و اجازه حضور دانشمندان در صحنه را نمی دهد.

* علمای ادیان مختلف به ویژه هم اکنون در مقابل داعش به وحدت رویه و حمایت از حقوق انسان ها تأکید دارند اما چرا در چنین شرایطی سیاستمداران جهان همچنان بر طبل اختلاف می کوبند؟

جوادی آملی: دین ها، فرهنگ ها و تمدن ها هیچ گاه ذاتا در تعارض و تضاد با یکدیگر نیستند و هرکدام نقش خود را بازی می کنند، منشأ خشونت های امروز، قدرت طلبی و سلطه جویی از یک سو و جهالت از سوی دیگر است. کسانی که صاحب قدرت و ثروت هستند به دنبال منافع خودشان هستند؛ با این شرایط اگر تمدن ها هم هرکدام در جایگاه خودشان قرار گیرند تا زمانی که قدرت طلب ها و سلطه جویان حضور داشته باشند، جنگ و خصومت به پایان نخواهد رسید. باید منشأ عداوت ها و جنگ ها که همان قدرت طلبی و سلطه جویی و همچنین جهالت است، علاج و درمان شود و قدرت ها را تعدیل کرد.

* اگر ادیان را زمینه ساز تمدن یا تمدن ساز بدانیم بنابراین گفت وگوی ادیان مقدمه ای برای گفت وگوی ملت ها خواهد بود، اما امروز اختلافات از همین ادیان سرچشمه گرفته از جمله اختلافات میان شیعه و سنی و یهودی و مسلمانان، چرا چنین است؟ چرا جهان نمی تواند از اشتراکات دینی در رسیدن به صلح بهره ببرد و چرا پیروان ادیان نمی توانند توصیه های دینی خود را عملی کنند؟

جوادی آملی: الان بسیاری از مردم شیعه و سنی مذهب هستند که سالیان بسیار در کنار هم با آسایش و آسودگی زندگی می کنند حتی نسبت به ازدواج با یکدیگر نیز مساله ای با هم نداشتند. اکنون در بسیاری از کشورهای اروپایی شاهد هستیم که مسلمانان، یهودیان و مسیحیان در کنار هم زندگی می کنند؛ بنابراین منشأ اختلافات شیعه و سنی یا مسلمان و یهودی، خصومت ها نیستند. امروز در بسیاری از کشورهای اروپایی حتی در آمریکا و کانادا مسلمانان و شیعیان بسیاری زندگی می کنند و اتفاقا خود را از حرکت های جاهلانه و نا صوابی که در عصر کنونی در خاورمیانه و مناطقی چون عراق و سوریه رخ می دهد، مبری می دانند بنابراین می توان گفت که اگر اختلاف شیعه و سنی و یهودی و مسلمان منشا اینگونه تخاصمات بوده باید در همه کشورها اینگونه باشد. اگر یک بررسی کارشناسانه در تمام دوران ها صورت گیرد، مشخص می شود آنچه منشا اختلاف است، قدرت طلبی، سلطه جویی و جهالت است. هر جا که قدرت و ثروت به طور مساوی توزیع نشده باشد و در جایی فقر، محرومیت و ضعف و در جای دیگر ثروت، رفاه و قدرت باشد، جنگ همواره وجود دارد ولو آن دو در یک فرهنگ و تمدن مستقل از هم زندگی کنند.

* در بررسی افکار افراطیون و ترکیب عناصر داعش مشخص می شود که برخی شهروندان غربی تازه مسلمان جزو این گروه ها هستند. پیام این یافته آن است که دین اسلام به شیوه درستی به آنها منتقل نشده است و این گروه ها به شدت دچار افراط گرایی هستند. علمای اسلام برای معرفی صحیح دین اسلام چه راهکاری باید بیندیشند و نحوه انتقال آموزه های دینی باید چگونه باشد که با تفکرات تکفیری گره نخورد؟

جوادی آملی: امروزه قدرت با اینگونه از اندیشه های ناصواب همراه است و موجب شیوع و انتشار جهالت ها شده است به همین دلیل نام آن را دین نمی گذاریم. ما هرگز صاحب و اصل تفکر وهابیت افراطی، داعش و امثال آنها را دین نمی دانیم بلکه آن را به عنوان جهالت و امر خارج از دین تلقی می کنیم. طبیعی است که این افراط گرایان پوششی از دین به کار خود می دهند، اما چون دارای ثروت و قدرت هستند، در برخی از مناطق بکر به خصوص نقاطی که هنوز ادیان راستین در آنجا راه پیدا نکرده اند، ورود پیدا می کنند و با افکار جوانی که هنوز بکر است و در محیط های کاملا آزاد رشد کرده است، وارد گفت وگو می شوند و شرایط، ایده ها و افکار جدید و خاصی را برای این جوانان می سازند. همانطور که اشاره شد اگر رسانه ها نقش اصلی خود را که انتقال دانش ها و اندیشه های اصیل علما و دانشمندان است را به مجامع جهانی و کشورهایی با تفکر آزاد ببرند قطعا ما با وضعیت امروز روبرو نخواهیم شد و جوانان پاکی که به دنبال یک ایمان و باور مناسب و شایسته هستند، فریب نخواهند خورد و در مسیر مستقیم قرار خواهند گرفت.

انتهای پیام

دیدگاه شما