جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

در نشست «خط مشی مالی حکومتی در پرتو نهج البلاغه» مطرح شد: اصلاح بسیاری از امور در گرو اصلاح جریان مالی است

کد خبر: ۵۸۵۲۸
در نشست «خط مشی مالی حکومتی در پرتو نهج البلاغه» مطرح شد: اصلاح بسیاری از امور در گرو اصلاح جریان مالی است

عضو هیات علمی دانشگاه تهران اظهار کرد: طرحی که امروز بخواهد بر مبنای نامه امام علی(ع) به مالک اشتر ارائه شود باید همه اصناف امروز را در بر بگیرد چراکه آن نامه نیز همه اصناف آن روز را در بر می گرفت.

به گزارش جماران به نقل از شفقنا، دکتر علی اصغر پورعزت در نشست «تاملی بر الزامات اخلاقی حاکم بر خط مشی مالی حکومتی در پرتو نهج البلاغه» که در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد، دلیل تاکید خود بر خط مشی مالی در این زمینه را به وضعیت چند دهه اخیر پس از شکل گیری اراده ای در جهت اداره کشور به سبک اسلامی مرتبط دانست و گفت: ریشه بسیاری از اتفاقات رخ داده در این دوران، انحراف های مالی بود. در آن زمان تفکر کمونیستی، زیربنا بودن اقتصاد را مطرح می کرد و ما مخالفت می کردیم. مخالفت ما با این موضوع در جای خود استوار است اما زیربنا ندانستن اقتصاد به معنی بی اهمیت دانستن آن نیست.

او با اشاره به اصل «من لا معاش له لا معاد له» و همینطور دنیا مزرعه آخرت است، اظهار کرد: این مزرعه باید آباد باشد تا به آخرت آباد برسد. نگاه ما نگاه ترک دنیا نبوده و نیست. انحرافی که سبب غفلت از مسیرهای اصلاح و به روز کردن اقتصاد شد، انحراف بزرگی بود. دلایل بزرگی این انحراف را می توان با تاملی در زندگی شخصی مثل شهید صدر مشاهده کرد. شخصی مثل شهید صدر که می توانست مفسر بزرگی برای شیعه باشد؛ به این معنا که می توانست به جای کار تخصصی درباره «فلسفه ما» و «اقتصاد ما»، شروع به تفسیر قرآن کند و تفسیر قرآن دیگری ارائه دهد. شاید امروز الفاظ دیگری برای وصف ایشان به کار می رفت، اگر به تفسر قرآن می پرداخت. در حالی که ایشان بخش عمده ای از ظرفیت علمی خود را متوجه بخش اقتصاد کرد. با تامل و توجه به هوشمندی این فرد، اهمیت گزینش اقتصاد مشخص می شود.

این استاد دانشگاه افزود: مشاهده می شود که بیشتر آسیب های صوت گرفته در این چند دهه از جانب دوستانی بود که در فضای اقتصادی انحرافاتی را پیشه کردند یعنی آسیب های خارجی نتوانست ضربه چندانی به مسیر حرکت اسلامی ما زند و آنچه ضربه زد، انحرافات اهل کسب و کار داخل بود. در نگاهی دیگر می توان گفت که کشور در مقابل هجمه های بیرونی بسیار موفق تر از هجمه های داخلی بود. چراکه هجمه های داخلی با لطافت و بی سر و صدا وارد می شد و بخشی از بنیه کشور را فلج می کرد. در میان هجمه ها نیز هجمه های سیاسی و فرهنگی مورد توجه بیشتری از انحرافات اقتصادی قرار گرفتند. شاید پدافندهای ذهنی بسیاری مانع از این می شد که پرداخته شود به کسانی که انحرافات اقتصادی را پیشه می کردند.

او با تاکید بر اینکه در صورت اصلاح بحث جریان مالی و حفظ بیت المال در کشور، بسیاری از امور در فضای مساعدتری برای اصلاح قرار می گیرد، گفت: من در زمان آغاز به کار در این موضوع، سه بعد اقتصاد، فرهنگ و سیاست را با هم دیدم و بعد اداره را نیز به عنوان بعدی کارساز و بسیار اثر گذار به این مجموعه افزودم چراکه مشاهده می شود اداره ناصحیح می تواند هر سه مقوله دیگر را به انحراف بکشاند. اگر جریان حفظ بین المال مورد توجه بیشتری قرار نگیرد، کارهای دیگر ما بنیه نخواهد داشت. هر اصلاحی در زمینه فرهنگ، به اصلاح زیربنای اقتصادی آن نیازمند است.

پورعزت «بودجه» را از مهم ترین مباحث خواند و افزود: به این دلیل که بودجه یکی از مسیرهای اصلی انحراف است. علاوه بر آن در باب اهمیت مسایل مالی می توان به دلالت بزرگترین آیه قرآن(آیه 282سوره بقره) بر نحوه تبادل دیون و معاملات اشاره کرد که می تواند نشانه ای بر اهمیت این موضوع برای ما باشد.

او با اشاره به دوران امیرالمومنین علی(ع)، اظهار کرد: آنچه موجب شد مخالفت هایی با امیرالمومنین(ع) صورت گیرد در ابتدا ریشه مالی و بعد ریشه سیاسی داشت. شاید اگر امام(ع) پست ها را قطع می کردند اما خروجی های بیت المال را بر آنها نمی بستند، اینها به آن شکل برآشفته نمی شدند و به طور مثال شاید در اصحاب جمل یک سوم آنها که بودند باقی می مانند یعنی افرادی از جمله طلحه که به دنبال قدرت بودند و می شد با پول با آنها مدارا کرد اما دریغ از این که امیرالمومنین(ع) حاضر باشد حتی سکه ای را ناروا در اختیار کسی قرار دهد.

این استاد دانشگاه گفت: با این فرض اخلاق و عدالت را دو مفهوم به هم پیوسته و مرتبط فرض می کنیم که هر یک بر دیگری دلالت دارد. عدالت بر اخلاق دلالت دارد با این تلقی که رفتار اخلاقی، رفتار متعادل خواهد بود. اخلاق بر عدالت دلالت دارد با این تاکید که اجرای عدالت مستلزم رعایت مراوده صحیح با همه افرادی است که در جامعه درگیر هستند یعنی باید اصناف متعدد را مد نظر قرار داد.

او نامه امام علی(ع) به مالک اشتر و در بر گرفتن همه اصناف زمان ایشان را یک الگو دانست و افزود: به این معنا که طرحی که امروز بخواهد ارائه شود نیز باید همه اصناف امروز را در بر بگیرد و این کار را بسیار سخت می کند.

او در ادامه بررسی نامه امام(ع) به مالک، بخشی از نامه با این مضمون را مورد توجه قرار داد که «رعایت اخلاق در رسیدگی به اموال حکومتی به امانت داری می انجامد» و گفت: جلوه های امانت داری در عمل را می توان به سه دسته حفظ اموال، مصرف مدبرانه اموال و بهینه سازی و توسعه اموال تقسیم کرد. حفظ اموال نیز به دو دسته حفظ اموال در برابر منفعت طلبان و حفظ اموال در برابر حوادث و وقایع قابل تقسیم است. منفعت طلبان به معنای افرادی است که می خواهند از طریق نزدیکی به حکمران برای خود منفعت بیشتری کسب کنند و مورد دوم به معنای این است که سهل انگاری فردی موجب شود بخشی از منابع ملی از بین رود که مسوولیت شرعی سنگینی بر عهده حکمران خواهد بود.

پورعزت در توضیح بخش حفظ در برابر منفعت طلبان بیان کرد: بدون شک تا زمانی که صرفا انسان های کامل در جامعه نباشند، هر جا مالی وجود داشته باشد، فرض سوءاستفاده نیز وجود دارد. کامل شدن همگی انسان ها نیز فرض بعیدی است بنابراین گروه های سودجو در طول تاریخ بوده اند و بعد از این هم خواهند بود. یکی از بهترین مکان هایی که گروه های سودجو جمع می شوند نیز بیت المال است. این برانگیختگی برای سودجویی واقعیتی اجتناب ناپذیر است بنابراین حاکم در همه دوره ها باید نسبت به این سودجویی و به ویژه طبق فرمایش امیرالمومنین(ع) نسبت به اطرافیان خود حساس باشد؛ کسانی که با چرب زبانی و با ادعای هم عقیدگی، حزب، گروه، دسته و حضور در سلک و کیش یکسان برای بهره برداری بیشتر نزدیک می شوند. این حساسیت به افراد مختلف باند و حزب و کمتر مشاهده کردن اشکالات آنها به طور مثال در همه دوره های ریاست جمهوری مشاهده شده است.

او با بیان اینکه وقتی از حکمرانی صحبت می شود، ناگزیر نامه 53 نهج البلاغه متنی استثنایی است، اظهار کرد: متنی استثنایی که من ادعا می کنم امیرالمومنین(ع) برای همه حکمرانان شیعه و نه تنها برای مالک اشتر نوشته است که یک سبک هنری زیبا از ایشان است. همانطور که نامه 31 نهج البلاغه به امام حسن(ع)، نامه ای به همه فرزندان معنوی اوست. ایشان ذوق متفاوتی داشته است.

پورعزت در قرائت بخشی دیگر از نامه 53 نهج البلاغه گفت: «درباره خواص خویشاوندانت و از افراد مردم، هر کس را که دوستش ‌داری، انصاف را رعایت‌ نمای که اگر نه چنین کنی، ستم کرده‌ای و هر که بر بندگان خدا ستم کند، افزون بر بندگان، خدا نیز خصم او خواهد بود... باید که محبوب‌ترین کارها در نزد تو، کارهایی باشد که با میانه‌روی سازگارتر بود و با عدالت دم سازتر و خشنودی مردم را در پی داشته باشد زیرا خشم توده‌های مردم، خشنودی نزدیکان را زیر پای بسپرد و حال آن‌که، خشم نزدیکان اگر توده‌های مردم از تو خشنود باشند، ناچیز است». باز در همین نامه آمده است که « خواص و نزدیکان کسانی هستند که به هنگام فراخی و آسایش بر دوش حکمرانان باری گران‌اند و چون حادثه‌ای پیش آید کمتر از هر کس به یاری‌اش برخیزند و خوش ندارند که به انصاف درباره آنان قضاوت شود». مهار این افراد -که ویژگی های آنها ذکر شد- از جانب حکمران از مهم ترین نکات است.

او ادامه داد: باز در فراز دیگری از این نامه گفته شده است که «حکمرانان را خویشاوندان و نزدیکان است و در ایشان خوی برتری جویی و گردنکشی است...» البته امروز ممکن است خویشاوند نباشند بلکه این افراد، هم باندی و هم حزبی باشند. در ادامه این مطلب گفته می شود که «و در مراوده با مردم رعایت انصاف نمی کنند، ریشه ایشان را با قطع موجبات آن صفات قطع کن». این اقدام و قطع این ریشه ها ممکن است موجب از دست دادن سرمایه بزرگی از دوستان شود اما تنها سرابی از دست رفته است و در این بین، دوستانی که می مانند، جواهری هستند که در از دست دادن این سراب به دست می آیند.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: در فرازی دیگر از نهج البلاغه آمده است که «آن گونه که به من خبر رسیده، تو نمی توانی از فرمانبری آرزوهایت دل بکنی و برای آخرتت توشه ای باقی نمی گذاری دنیای خود را به ویرانی آخرت خود می سازی و از دینت می بری تا به خویشاوندانت برسی. کسی که صفات تو را داشته باشد شایسته نیست که پاسداری و نگهبانی مرزی را بر عهده گیرد یا کاری به او واگذار کنند یا مرتبه او را بالا برند یا او را در امانتی شریک سازند یا به او اعتماد نمایند» مشاهده می شود که هر کار و پستی که امانت، مرزداری و غیرتمندی بخواهد به این شخص نمی توان داد. اینکه چگونه بتوان از آن الگو گرفت بسیار مهم است؛ از گزاره ای که مربوط به سنتی پیشین است و نمونه های امروز آن فراوان ترند. اتفاقی که افتاده این است که یک پستی که دیروز وجود داشته است، امروز به چندین پست تبدیل شده است.

او با بیان اینکه این نامه به فردی بوده که امام(ع) او را دوست داشته است، تصریح کرد: در این نامه آمده است که «چون فرصت به دست آوردی به مردم خیانت کردی و شتابان تاخت آوردی و برجستی و هر چه میسرت بود از اموالی که برای بیوه زنان و یتیمان نهاده بودم برگرفتی و ربودی آنسان که گرگ تیزچنگ، بز مجروح را می رباید...ای کسی که در نزد من از خردمندان بودی» به این جمله توجه کنید که چه کسی این حرف را می زند. امام معصوم این حرف را می زند که «ای کسی که در نزد من از خردمندان بودی!» یعنی این فرد انسان بی لیاقتی نبوده که دزدی کرده است بلکه فردی که در نظر امام(ع) جزو خردمندان بوده دزدی کرده است. وقتی کسی که امام به او اعتماد کرده، دزدی می کند، همه خردمندانی که در اطراف ما هستند نیز می توانند دزدی کنند. در حالی که بصیرت ما هرگز با بصیرت امام(ع) قابل مقایسه نبوده و نیست.

پورعزت ادامه داد: گفته شده است که «چگونه آشامیدن و خوردن بر تو گواراست و حال آنکه آنچه می خوری و می آشامی از حرام است. از خدا بترس و اموال این قوم را به آنان بازگردان که اگر چنین نکنی و خداوند مرا بر تو پیروزی دهد، با تو کاری خواهم کرد که در نزد خداوند عذرخواه من باشد. با این شمشیر که هر کسی را ضربتی زدم به دوزخش فرستادم، تو را نیز خواهم زد». مشاهده می شود که فقه حکومتی تا چه حد با این متفاوت است، با دزدی کسی را شمشیر نمی زنند و نمی کشند اما اینجا دزدی از بیت المال این حکایت را دارد.

او در ادامه این نامه که خطاب به یکی از کارگزاران نوشته شده است، اظهار کرد: «به خدا سوگند که اگر از حسن و حسین چنین عملی سر می زد، نه با ایشان مدارا و مصالحه می کردم و نه هیچیک از خواهش هایشان را بر می آوردم، تا آن گاه که حق را از ایشان بستانم و باطلی را که از ستم ایشان پا گرفته است بزدایم» در این بخش از نامه شنیدن نام امام حسین(ع) و امام حسن(ع) تن انسان را می لرزاند. به طور قطع عزیزترین افراد در آن لحظه برای امیرالمومنین(ع) این دو بزرگوار بودند. اسم این دو نفر را می آورد تا حجت بر همه تمام شود.

این پژوهشگر در توضیح بخش دوم از حفظ اموال یعنی حفظ آن در برابر وقایع و حوادث گفت: حکمران باید به گونه ای عمل کند که تا حد امکان به بیت المال و اموال شخصی مردم آسیبی نرسد. اگر آسیبی برسد و حکمران غفلت کرذده باشد، حکمران مسوول است. در اینجا دیگر بحث سوءاستفاده نیست، بحث سهل انگاری است.

او با اشاره به واقعه ای در تاریخ اسلام که در جنگی خلخال از پای زنی درآورده شد، اظهار کرد: در اینجا بحث اموال شخصی مسلمان است اما حکمران در آنجا می گوید که «اگر کسی از شنیدن این واقعه از غصه دق کند، نمی توان او را ملامت کرد». یکی از بهترین نمونه ها مربوط به این بحث در مورد نحوه اخذ مالیات است که در نامه 53 مشاهده می شود. می فرماید که «باید بیش از تحصیل مالیات در اندیشه زمین باشی زیرا مالیات حاصل نشود، مگر به آبادانی زمین و هر که مالیات طلبد و زمین را آباد نسازد، شهرها و مردم را هلاک کرده است و کارش استقامت نیابد مگر اندکی» و فرموده است که «هرگاه از سنگینی مالیات یا آفت محصول یا بریدن آب یا نیامدن باران یا دگرگون شدن زمین چون در آب فرو رفتن آن، یا بی آبی شکایت نزد تو آوردند، از هزینه و رنجشان بکاه، آنقدر که امیدواری که کارشان را سامان دهد و کاستن از مالیات بر تو گران نیاید زیرا اندوخته ای شود برای آبادانی شهرهای تو زیور حکومت تو باشد».

او در توضیح این جملات گفت: یعنی خردمند باش. امروز مالیات نگیر یا حتی به آنها کمک کن که سرپا بایستند، پس از آن اینها سرمایه های تو برای مالیات های بعدی هستند. در حقیقت در اینجا ثروت تو افزون می شود.

پورعزت به یکی دیگر از جلوه های امانت داری در عمل، تحت عنوان «مصرف مدبرانه اموال» اشاره کرد و گفت: اموال باید در جایی که صلاح است و ادله داریم و براساس حکم خداوند آنجا که مجاز هستیم، مصرف کنیم. مصرف این اموال در جایی به حقوق اجتماعی و در جایی به حقوق اداری و حکمرانی باز می گردد. در مطلب اشاره شده تا آنجا به حقوق اداری و حکمرانی مربوط است.

او ادامه داد: در فرازی دیگر که در پی خواهد آمد به مردم اشاره دارد و گفته شده است که «در مال خدا که در نزد تو جمع شده دقت کن و آن را به مصرف مستمندان و گرسنگانی برسان که نزدیک تو هستند و هر چه از بیت المال اضافه آمد به سوی ما بفرست تا بین کسانی که نزد ما هستند تقسیم کنیم» این بخشی از بیت المال است که باید برای مردم هزینه می شده است. اینجا به ما هشدار می دهد که اگر نفت مصرف می شود، باید ابتدا مردم خوزستان بهره مند شوند و سپس به مرکز بیاید و نه برعکس. کاری که در حال حاضر انجام می شود، خلاف رویه عدل است. علاوه بر این نشان می دهد که حاشیه کشور در نگاه اهل بیت(ع) مهم تر از مرکز کشور هستند.

پورعزت با اشاره به یکی از نیایش های امام سجاد(ع) درباره مرزها در زمان یزید، تصریح کرد: این نیایش نشان می دهد که مرزهای کشور اسلامی حتی در زمان یزید از چه اهمیتی برخوردار است. مرزداران کشوری که لشکریانش علیه پدر و خانواده او بسیج شده اند، مورد دعای امام(ع) قرار می گیرند. دیده نشده است که امام برای کسی دعا کند که ارزش نداشته باشد اما برای مرزداران کیان اسلامی دعا می کند و این هشدار مهمی است. مردمی که در مرزها زندگی می کنند و توجه به آنها بسیار مهم است. ایجاد امنیت در مرزها تنها این نیست که استحکامات ساخته شود؛ اگر مردم از نظر اقتصادی در مرز مرفه نباشند هم به خاطر قاچاق آبروی کشور می رود و هم زمینه نفوذ به کشور فراهم می شود و جاسوسی بالا می گیرد. آنها باید مرفه تر باشند چون خطر بیشتری را به جان می خرند، آنها که در مرکز هستند امنیت دارند و آنها که در مرز هستند از حمایت دولت و سوبسیدها بهره مند شوند.

او ادامه داد: «اگر این اموال از خودم بود، میان مردم به طور مساوی تقسیم می کردم تا چه رسد به اینکه این اموال، اموال خداوند است. آگاه باشید. بخشیدن مال در غیر مورد تبذیر و اسراف است این کار ممکن است در دنیا باعث سربلندی انجام دهنده آن شود اما در آخرت موجب سرافکندگی وی خواهد شد» اینکه شما اموال خداوند را بین کارکنان اداره خود بی رویه تقسیم کنید. آن کسانی که از آن بهره مند می شوند به شما احترام می گذارند و تمجیدت می کنند اما در پیشگاه خداوند سرافکنده می شوید.

این استاد دانشگاه در توضیح «بهینه سازی و توسعه اموال» بیان کرد: بایکوت مال و خرج نکردن بودجه ای که در اختیارت قرار گرفته است، جنایتی در حق بیت المال به شمار می رود؛ بودجه ای که باید در برنامه ها مصرف شود و آبادی ایجاد کند، نه اینکه خرج نشود و بایکوت شود. امام علی(ع) ثروت بسیاری ایجاد می کرد اما آن را می بخشید اما باید به گونه بخشیدن ها دقت شود. یک نوع بخشیدن برای اضطرارهایی بود که قضا می شد اما نوع دیگر ایجاد نخلستان و بخشیدن نخلستان است یعنی اقتصاد کشور و شهر را آباد می کرد. کار دیگری که امام(ع) داشت زدن چاه بود. اینکه امام(ع) چاهکن شده بود یعنی در آن زمان سراغ بهترین حوزه ایجاد درآمد رفته بود چون چاه آب از طلا بیشتر ارزش داشت. چاه ها را می کند و بلافاصله وقف می کرد. شرط می کرد که اصل مال را نفروشد و از ثمره آن هزینه کند.

او ادامه داد: 4مورد یاد شده یعنی حفظ اموال در برابر منفعت طلبان، حفظ اموال در برابر حوادث و وقایع، مصرف مدبرانه اموال و بهینه سازی و توسعه اموال باید بر خط مشی های مالی حکمرانی ناظر باشد. هر خط مشی موجود باید این موارد در آن محرز شود؛ یک: آینده را ببیند. تبعات خط مشی مالی ما باید معطوف به اصلاح آینده باشد. خط مشی مالی ما نباید صرفا به امروز و شرایط امروز معطوف باشد بلکه آینده و منافع نسل های آینده را ببیند.

پورعزت بیان کرد: باید هنگام خط مشی گذاری عوامل تخریب کننده را مدنظر قرار داد. ما حق نداریم بگوییم که ما پروژه را اجرا کردیم اما عوارض طبیعی اجازه نداد این سد جا بیفتد. ما حق نداریم جایی سد بزنیم که قبلا بررسی نکردیم. ما حق نداریم بگوییم سرمان کلاه رفت و رانت خوارن گرفتند و بردند. باید قبلا در برابر رانت خواران مانع ایجاد کنیم، یا حکمرانی و بخش مالی کار را نباید بر عهده بگیریم یا اگر عهده دار شدیم دیگر نمی توان گفت که خویشاوندان بودند خیانت کردند و امروز مومن پیدا نمی شود و...بلکه باید طوری از قبل در برابر آن مانع بگذاریم که این اتفاق نیفتد.

او در پایان با اشاره به بخشی از سخنان امیرالمومنین(ع) گفت: خطاهای زیردستان ما بر عهده ماست و برای آن ما را سرزنش می کنند. علاوه بر آن تنها حفظ سرمایه هم مهم نیست بلکه این باید به دست بهترین فرد ممکن برسد. خود حصار ایجاد کردن در اینجا یک ظلم است. مدل سازی یک خط مشی که بتواند در فضای مالی درست عمل کند، بسیار دشوار است اما بر عهده من و شماست.

انتهای پیام

دیدگاه شما